INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
28
Sultashova Oralxan Genjebaevna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
Imanmurzaev Adilbek Qaldibaevich
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
adilbekimanmurzaev86@gmail.com
XAVFLI GIDROMETEOROLOGIK HOSILARNING O’ZGARISHINI BAHOLASH
(QORAQALPOG’ISTON RESPUBLIKASI) MISOLIDA
Annotatsiya:
Mazkur maqolada iqlim o‘zgarishi natijasida yuzaga kelayotgan xavfli
gidrometeorologik hodisalar va ularning dinamikasi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida hududda
havo haroratining o‘rtacha ko‘rsatkichlari oshgani, yog‘ingarchilik miqdori kamaygani,
qurg‘oqchilik, chang-to‘zonlar, kuchli shamollar aniqlangan. Shuningdek, xavfli hodisalarning
qishloq xo‘jaligi, suv resurslari va aholining hayot sifati uchun tahdidlari o‘rganilgan. Maqolada
mavjud vaziyatni baholash asosida iqlim o‘zgarishiga moslashish va xavf-xatarlarni kamaytirish
bo‘yicha taklif va tavsiyalar berilgan. Tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston Respublikasining
barqaror rivojlanish strategiyasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Kalit so’zlar:
iqlim o‘zgarishi, havo harorati, gidrometeorologik hodisalar, yog‘ingarchilik
miqdori, qurg‘oqchilik, chang-to‘zonlar, shamol
Abstract:
This article analyzes dangerous hydrometeorological phenomena caused by climate
change and their dynamics. During the study, an increase in average air temperature in the region,
a decrease in precipitation, drought, dust storms, and strong winds were observed. The threats of
dangerous phenomena to agriculture, water resources, and the quality of life of the population
were also studied. The article provides suggestions and recommendations for adapting to climate
change and reducing risks based on an assessment of the current situation. The research results
can be of great importance in the formation of a sustainable development strategy for the
Republic of Karakalpakstan.
Keywords:
climate change, air temperature, hydrometeorological phenomena, precipitation,
drought, dust storms, wind
Аннотация:
В данной статье анализируются опасные гидрометеорологические явления,
вызванные изменением климата, и их динамика. В ходе исследования выявлено
повышение средних показателей температуры воздуха в регионе, уменьшение количества
осадков, засуха, пыльные бури, сильные ветры. Также были изучены угрозы опасных
явлений для сельского хозяйства, водных ресурсов и качества жизни населения. В статье
представлены предложения и рекомендации по адаптации к изменению климата и
снижению рисков на основе оценки текущей ситуации. Результаты исследования могут
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
29
иметь важное значение при формировании стратегии устойчивого развития Республики
Каракалпакстан.
Ключевые слова:
изменение климата, температура воздуха, гидрометеорологические
явления, количество осадков, засуха, пыльные бури, ветер
Kirish.
Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi dunyo miqyosida eng dolzarb ekologik va ijtimoiy-
iqtisodiy muammolardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Atmosfera tarkibidagi issiqxona gazlari
kontsentratsiyasining ortishi, global haroratning ko‘tarilishi, yog‘ingarchilik tartibining buzilishi
va boshqa salbiy jarayonlar nafaqat tabiiy tizimlarga, balki inson faoliyatining barcha sohalariga
ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, iqlim o‘zgarishi natijasida xavfli gidrometeorologik
hodisalarning ko‘payishi va ularning intensivligi oshishi hududlar rivojlanishiga salbiy ta’sir
etmoqda. Qoraqalpog‘iston Respublikasi O‘zbekistonning iqlim o‘zgarishidan eng ko‘p zarar
ko‘rayotgan mintaqalaridan biridir. Tarixiy va tabiiy omillar, xususan, Orol dengizining qurishi,
suv resurslarining kamayishi va yerlarning degradatsiyasi natijasida hududda ekologik holat
yomonlashgan. Iqlim o‘zgarishining mintaqaga ta’siri natijasida qurg‘oqchilik, kuchli shamollar,
chang-to‘zonlar va boshqa xavfli hodisalar tez-tez ro‘y bermoqda. Bu esa qishloq xo‘jaligi,
ichimlik suvi ta’minoti, aholi salomatligi va umumiy yashash sharoitlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Dunyo miqyosida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xavfli
gidrometeorologik hodisalar sonining ko‘payishi va intensivligining ortishi bevosita iqlim
o‘zgarishi bilan bog‘liq. Biroq har bir hududning tabiiy-geografik sharoiti va ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish darajasi ushbu hodisalarning namoyon bo‘lish shakli va oqibatlariga sezilarli darajada
ta’sir qiladi. Shu nuqtayi nazardan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi misolida xavfli
gidrometeorologik hodisalarning o‘zgarishini o‘rganish va baholash nafaqat ilmiy ahamiyatga,
balki amaliy ahamiyatga ham ega.
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi — Qoraqalpog‘iston Respublikasida iqlim
o‘zgarishi natijasida sodir bo‘layotgan xavfli gidrometeorologik hodisalarni tahlil qilish, ularning
soni, intensivligi va geografik tarqalishidagi o‘zgarishlarni aniqlash, shuningdek, bu
hodisalarning iqtisodiy va ekologik oqibatlarini baholashdan iborat. Tadqiqot doirasida mavjud
ilmiy manbalar, statistik ma’lumotlar, meteorologik kuzatuvlar hamda so‘nggi yillardagi amaliy
tajribalar asosida tahlillar olib borildi. Qoraqalpog‘iston Respublikasining geografik joylashuvi,
yarim cho‘l va cho‘l iqlim sharoiti, suv resurslariga bog‘liqligi va ekotizimlarning nozikligi uni
iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlariga nisbatan juda zaif qiladi. Ayniqsa, Orol dengizi fojeasi
hududda ekologik stress holatini kuchaytirdi va o‘z navbatida, tabiiy resurslarning kamayishi,
tuproq eroziyasi, o‘simlik va hayvonot dunyosining qisqarishi kabi jiddiy muammolarga olib
keldi. Iqlim o‘zgarishining yanada kuchayishi bilan ushbu jarayonlar keskinlashib bormoqda.
Xavfli gidrometeorologik hodisalar ichida qurg‘oqchilik va chang-to‘zonlar ayniqsa dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Qurg‘oqchilik natijasida suv resurslari kamaymoqda, dehqonchilik va
chorvachilik tarmoqlarida hosildorlik pasaymoqda, bu esa oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita
tahdid tug‘dirmoqda. Chang-to‘zonlar esa nafaqat tuproq unumdorligini kamaytiradi, balki inson
salomatligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki havodagi zarrachalar turli kasalliklarni keltirib
chiqaradi. Hududda xavfli hodisalarning ortishi favqulodda vaziyatlar sonining ko‘payishiga
ham olib kelmoqda. Bu esa o‘z navbatida, iqtisodiy yo‘qotishlar va infratuzilmaning
zaiflashishiga sabab bo‘lmoqda. Shuning uchun Qoraqalpog‘iston Respublikasida iqlim
o‘zgarishiga moslashish, xavf-xatarlarni kamaytirish va barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun
ilmiy asoslangan choralar ishlab chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
30
Ishda Qoraqalpogʼiston respublikasida faoliyat olib boriyotgan meteorologik
stantsiyalarlar ham oʼrganildi.
1-jadval
Meteorologik stantsiyalar haqida maʼlumot
Meteorologik
stantsiya (MS)
MS
joylashgan
tuman, shahar
Meteorologik
kuzatishlar
boshlangan
yil
Kenglik
Uzoqlik
Dengiz
sathidan
balandligi,
m
Nukus
Nukus shahri 1874
42.27
59.32
75.0
Qoʼngʼirot
Qoʼngʼirot
1934
43.05
58.56
60.2
Jasliq
Qoʼngʼirot
1951
44.06
57.30
127.0
Karakalpakiya
Qoʼngʼirot
1941
44.57
55.50
130.0
Аqtumsiq
Moʼynoq
2000
45.08
58.18
173.8
Chimboy
Chimboy
1926
42.56
59.46
64.7
Moʼynoq
Moʼynoq
1928
43.45
59.02
53.8
Taxiatosh
Taxiatosh
1952
42.21
59.35
75.6
Taxtakoʼpir
Taxtakoʼpir
1986
43.01
60.17
59.8
Boʼston
Ellikqala
2008
41.50
60.56
92.9
Hozirgi kunda Qoraqalpogʼiston Respublikasida 10 ta meteorologik stantsiyada doimiy
meteorologik kuzatishlar olib boriladi. Аlohida taʼkidlash lozimki, mazkur meteorologik
stantsiyalarning hammasiga avtomatik kuzatish qurilmalari oʼrnatilgan. Ularning barcha kuzatish
maʼlumotlarini Oʼzgidromet markaziga va boshqa zarur joylarga onlayn tizimda uzatib beradi.
Orol dengizi qurishi oqibatida xavo namligi pasayishi oqibatiga olib keldi va atmosfera yogʼini
kamayishiga sabab bulmoqda. Kuzatishlar natiyjasida 1992-2021 yilda maksimal yogʼin miqdori
204,7 mm qayd etilgan va 2003 yilda sodir boʼlgan. Joriy davrda minimal yogʼin miqdori 60,1
mm qayd etilgan va 2011 yilda kuzatilgan.
1-rasm. Qoraqalpogʻiston Respublikasida joylashgan Taxtakoʻpir meteostansiyasida
kuzatilgan oʻrtacha oylik yogʻin miqdori
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
31
Qoraqalpogʻiston Respublikasida joylashgan Nukus meteostansiyasida oʻrtacha oʻn
yillik yogʻin miqdori tuplandi va solishtirildi. Tahlil natiyjalariga koʻra 1989-2000 yilda
kuzatilgan maksimal yogʻin miqdori 180 mm tashkil etgan va 1990 yilda kuzatilgan (1.5-rasm).
Ushbu bazaviy davrda minimal yogʻin miqdori 53 mm va 1996 yilda sodir boʻlgan. Tanlangan
meteostansiyada 2000-2010 yilda kuzatilgan oʻrtacha koʻp yillik yogʻin miqdori toʻplandi va
tahlil qilindi. Nukus meteostansiyasida 2000-2010 yillarda kuzatilgan maksimal yogʻin miqdori
157 mm tashkil etgan (1.5-rasm). 2010 yilda minimal yogʻin miqdori 44 mm kuzatilgan. 2010-
2021 yilda kuzatilgan maksimal, minimal yogʻin miqdori aniqlandi va solishtirildi. Unga koʻra
maksimal yogʻin miqdori 172 mm 2016 yilda kuzatilgan. Minimal yogʻin miqdori esa 2011 yilda
61 mm sodir boʻlgan.
2-rasm. Qoraqalpogʻiston Respublikasida joylashgan Nukus meteostansiyasida kuzatilgan
oʻrtacha 10 yillik yogʻin miqdori.
Orol dengizi qurishi va iklim oʻzgarishi natijasida Kuyi Amudaryo mintaqasida yogʻin miqdori
yildan yilga kamayib borayotganini grafikdan koʻrishimiz mumkin.
Quyi Amudaryo hududida oʻrtacha havo harorati +10
0
C dan yuqori boʻlgan davrdagi
oʻrtacha haroratlar yigʻindisi shimolda 3700
0
C dan janubda 4600
0
C gacha boradi. Samarali
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
32
haroratlar yigʻindisi esa shimolda 1902
0
C dan (Qoʻngʻirotda) janubda 2385
0
C gacha (Toʻrtkoʻlda)
ortadi.
Xulosa.
Qoraqalpog‘iston Respublikasida iqlim o‘zgarishi natijasida xavfli
gidrometeorologik hodisalar soni va intensivligining ortib borishi mintaqa uchun jiddiy ekologik
va ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
so‘nggi o‘n yilliklar davomida havo haroratining oshishi, yog‘ingarchilikning kamayishi,
qurg‘oqchilik va chang-to‘zonlar kabi hodisalar tez-tez takrorlanib, ularning ta’siri hudud
aholisining hayot sifatiga, qishloq xo‘jaligi faoliyatiga va umumiy tabiiy resurslarga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Qurg‘oqchilik, suv tanqisligi va shamollar intensivligining oshishi
ekotizimlarning zaiflashishiga va yerlarning degradatsiyasiga olib kelmoqda. Bu jarayonlar
iqtisodiyot tarmoqlarida, ayniqsa qishloq xo‘jaligi va suv xo‘jaligida katta yo‘qotishlarga sabab
bo‘lmoqda. Shuningdek, chang-to‘zonlarning ko‘payishi nafaqat tuproq unumdorligini
pasaytirmoqda, balki aholi salomatligi uchun ham jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Hududda iqlim
o‘zgarishining salbiy ta’sirini kamaytirish uchun kompleks choralar ko‘rilishi zarur. Avvalo,
xavfli hodisalarning monitoringini kuchaytirish, erta ogohlantirish tizimlarini rivojlantirish va
tabiiy ofatlarning oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan moslashuv strategiyalarini ishlab chiqish
dolzarb vazifalar qatoriga kiradi. Shuningdek, suv resurslarini tejash va oqilona boshqarish, yer
degradatsiyasiga qarshi kurashish, yashil hududlarni kengaytirish va aholi o‘rtasida iqlim
o‘zgarishi haqida xabardorlikni oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim.
FOYDANILGAN A’DABIYOTLAR:
1. Qaldibaevich I. A. et al. Assessment of hazardous hydrometeorological phenomena affecting
agricultural crops //British Journal of Global Ecology and Sustainable Development. – 2022.
– Т. 10. – С. 125-131.
2. Qaldibaevich I. A. et al. Assessment of Dangerous Hydrometeorological Events Affecting
Agricultural Crops with a Modern Program //International Journal of Biological Engineering
and Agriculture. – 2023. – Т. 2. – №. 2. – С. 12-17.
3. Qaldibaevich I. A. et al. Dangerous Hydrometeorological Phenomena Observed in Lower
Amudarya Region //Texas Journal of Agriculture and Biological Sciences. – 2023. – Т. 23. –
С. 49-53.
4. Турдимамбетов И. Р. и др. Аҳоли турмуш сифатининг таркибий тузилиши //Science
and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 1285-1293.
5. Qaldibayevich I. A., O‘ng‘arboyevich U. G. Qishloq xo ‘jaligi ekinlariga ta’sir etuvchi
xavfli gidrometeorologik hodisalarni baholash //ГЕОГРАФИЯ: ПРИРОДА И
ОБЩЕСТВО. – 2022. – №. 2.
6. Imanmurzaev A., Sultashova O. QORAQALPOG’ISTON RESPUBLIKASI HUDUDIGA
XAVFLI GIDROMETEOROLOGIK HODISALARNING TA’SIRINI BAHOLASH
//Interpretation and Researches. – 2024. – Т. 2. – №. 3. – С. 25.
7. Иманмурзаев А. Қ. и др. ОЦЕНКА ОПАСНЫХ ГИДРОМЕТЕОРОЛОГИЧЕСКИХ
ЯВЛЕНИЙ, ВЛИЯЮЩИХ НА СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫЕ КУЛЬТУРЫ,(НА
ПРИМЕРЕ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН) //Экономика и социум. – 2023. – №.
3-1 (106). – С. 336-343.
8. Султашова О. Г. и др. ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДЛАРИДА ЧАНГЛИ БЎРОНЛАРНИНГ
ҲОСИЛ БЎЛИШИ ВА ДАВОМИЙЛИГИ //Konferensiyalar| Conferences. – 2024. – Т. 1.
– №. 11. – С. 45-49.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
33
9. Imanmurzaev A., Kalmurzaev J. OROL BOYI HUDUDIDA QURG’OQCHILIK
HODISASINING O’ZGARISHI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 43.
10. Хожамуратова Р. Т., Жангабаев Д. М., Иманмурзаев А. К. МНОГОЛЕТНИЕ
ИЗМЕНЕНИЯ МИНЕРАЛИЗАЦИИ ГРУНТОВЫХ ВОД НА ОРОШАЕМОЙ
ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН //Экономика и социум. – 2024. –
№. 1 (116). – С. 1541-1550.
11. Sultashova O. G. et al. QUYI AMUDARYO HUDUDIDA IQLIM O’ZGARISHI
NATIYJASIDA
GIDROMETEOROLOGIK
HODISALARNING
O’ZGARISHINI
BAHOLASH //Hamkor konferensiyalar. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 74-78.
12. Imanmurzaev A. Q. et al. TÓMENGI ÁMIWDÁRYA SUW OBYEKTLERINIŃ
GIDROGRAFIYALIQ TÁRIYPI //Hamkor konferensiyalar. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 23-
27.
