INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
94
Валижонов Ойбек Каримжон ўғли
Ҳуқуқни мухофаза қилиш академияси “Тергов фаолияти” йўналиши магистранти
E-mail:
Тел: +99894 511 96 56
КОРРУПЦИЯВИЙ ЖИНОЯТЛАР БЎЙИЧА МОЛИЯВИЙ ТЕРГОВ
ЎТКАЗИШНИНГ КРИМИНАЛИСТИК ЖИҲАТЛАРИ
Аннотация:
Ушбу мақолада коррупциявий жиноятларни тергов қилишда молиявий тергов
ўтказишнинг криминалистик жиҳатлари таҳлил қилинган. Шунингдек, молиявий
терговнинг ўзига хос хусусиятлари, уни ўтказишда қўлланиладиган криминалистик усул
ва воситалар, шунингдек, мавжуд муаммолар ва уларнинг ечимлари кўриб чиқилган.
Аннотация:
В данной статье проанализированы криминалистические аспекты проведения
финансового расследования при рассмотрении коррупционных преступлений. Также
рассмотрены особенности финансового расследования, криминалистические методы и
средства, применяемые при его проведении, а также существующие проблемы и способы
их решения.
Annotation:
This article analyzes the forensic aspects of conducting financial investigations in
the investigation of corruption crimes. It also examines the specific features of financial
investigations, forensic methods and tools used in their implementation, as well as existing
problems and their solutions.
Калит сўзлар:
коррупциявий жиноятлар, молиявий тергов, криминалистика, жиноят
предмети, молиявий таҳлил, жиноят оқибатида етказилган зарар, мусодара, далилларни
тўплаш.
Ключевые
слова:
коррупционные
преступления,
финансовое
расследование,
криминалистика, предмет преступления, финансовый анализ, ущерб, причиненный
преступлением, конфискация, сбор доказательств.
Keywords:
corruption crimes, financial investigation, forensic science, crime object, financial
analysis, damage caused by crime, confiscation, evidence collection.
Коррупциявий жиноятлар бугунги кунда Ўзбекистон Республикасида содир этилаётган
умумий жиноятларнинг салмоқли қисмини ташкил қилмоқда. Ўзбекистон Республикасида
16 турдаги жиноятлар коррупцион жиноятлар сифатида эътироф этилган бўлиб,
таҳлилларга кўра, 2023 йилда судлар томонидан кўрилган айблов ҳукми чиқарилган
ишларнинг 4128 таси коррупцион жиноятларни ташилган. Энг кўп содир этилган
коррупцияга оид жиноятлар ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон-торож қилиш
(2 067), пора бериш (894), фирибгарлик (769), пора олиш (121) ва ҳокимият ёки мансаб
ваколатини суиистеъмол қилиш (125) ҳисобланади
1
https://anticorruption.uz/uz/article/zbekistonda-korrupciiaga-oid-zinoiatlar-soni-kamaimoqda
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
95
Мазкур турдаги жиноятларни тергов қилиш мураккаб жараён бўлиб, жиноят тавсифини
тўлиқ очиб бериш учун махсус усул ва воситалардан фодаланишни талаб қилади.
Молиявий тергов мазкур усул ва воситалар орасида алоҳида ўрин тутади.
«Молиявий тергов» бир мунча кенг тушунча бўлиб, у пул маблағлари ва бошқа мол-мулк
билан боғлиқ операцияларни амалга оширувчи органларнинг шубҳали операциялари
тўғрисидаги маълумотларни ўрганиш, махсус ваколатли орган томонидан шубҳали
операциялар мониторинги, ҲМҚО томонидан жиноят процессуал ва бошқа қонунчилик
асосида жиноий қилмишлар натижасида олинган ноқонуний даромадларни аниқлаш,
кузатиш, хатлаш ва давлат эгалигига ўтказиш ҳамда ушбу соҳадаги хавфларни баҳолаш
билан боғлиқ фаолиятни қамраб олади
.
Хорижий тажрибалардан маълумки, АҚШ, Буюк Британия, Германия ва Франция каби
давлатлар молиявий тергов методларини коррупцияга қарши курашда кенг қўллайди. Бу
давлатларда молиявий кузатув ва таҳлил қилишнинг автоматлаштирилган тизимлари
йўлга қўйилган.
Бугунги кунда Республикамизда иқтисодиётнинг турли жабҳалари шиддат билан
ривожланиб бораётганлиги, экспорт, импорт, инвестиция киритиш ва бошқа давлатлар
билан халқаро иқтисодий алоқаларнинг кенгайиб бораётганлигини инобатга олсак,
молиявий тергов институтини жорий қилиш, уни ўтказишнинг криминалистик
жиҳатларини ишлаб чиқиш долзарб масалага айланиб бормоқда.
Шу сабабли, мамлакатимизда ҳам молиявий тергов ўтказишнинг қонунчилик асослари
босқичма-босқич яратиб келинмоқда. Хусусан, дастлаб 26.08.2004 йилда “Жиноий
фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришга, терроризмни молиялаштиришга ва
оммавий қирғин қуролини тарқатишни молиялаштиришга қарши курашиш тўғрисида” ги
Қонун қабул қилинди. Мазкур қонунга кўра, Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ва ундан
ташқарида Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаларига мувофиқ пул
маблағлари ёки бошқа мол-мулк билан боғлиқ операцияларни амалга оширувчи
Ўзбекистон Республикаси фуқаролари, чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган
шахслар, юридик шахслар, уларнинг филиаллари ҳамда ваколатхоналари томонидан
амалга оширилган шубҳали молиявий опреацияларни кузатиб бориш, молия
ташкилотлари томонидан бундай операциялар ҳақида маълумотга эга бўлган тақдирда
ваколатли органларни ҳабардор қилиш, мазкур маълумотларни кўриб чиқиш тартиби
белгиланди.
Шундан сўнг, 2008 йилда Ўзбекистон Республикаси Бирлашган миллат ташкилотининг
“Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида” ги Конвенциясига қўшилди. Мазкур
конвенцияда коррупцион жиноятлар, мазкур турдаги жиноятларни олдини олиш ва
тергов қилиш билан боғлиқ тавсия (мажбурият) лар, қандай турдаги жиноятлар
коррупцион жиноятлар сифатида эътироф этилиши кераклиги, мазкур турдаги жиноятлар
бўйича амалга оширилиши лозим бўлган тергов ҳаракатлари, халқаро коррупцион
жиноятлар бўйича ҳамкорлик масалалари тартибга солинган. Ўзбекистон Республикаси
ҳам мазкур конвенцияга қўшилиш орқали унда белгиланган тавсия (мажбурият) ларни ўз
зиммасига олди.
Шунингдек, 29.06.2020 йилда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон
Республикасида коррупцияга қарши курашиш тизимини такомиллаштириш бўйича
2
Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш бўйича молиявий ўтказишнинг назарий ва
амалий муаммолари. Монография. Р.Х.Рахимов – Тошкент: “Dimial” нашриёти, 2024-й. – 24-бет.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
96
қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги Фармони қабул қилиниб, мазкур фармонга асосан
Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ҳамда Ўзбекистон Республикаси Коррупцияга
қарши курашиш миллий кенгаши ташкил этилди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 06.07.2021 йилдаги “Коррупцияга қарши
муросасиз муносабатда бўлиш муҳитини яратиш, давлат ва жамият бошқарувида
коррупциявий омилларни кескин камайтириш ва бунда жамоатчилик иштирокини
кенгайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилинди. Мазкур Фармонга
кўра, коррупцияга қарши курашиш дастури тасдиқланди. Мазкур дастурда коррупцияга
қарши курашиш механизмларини такомиллаштириш, давлат харидлари соҳасида
коррупциявий хавф-хатарларни камайтириш ва манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш,
коррупцияга қарши курашиш тузилмалари фаолиятини такомиллаштириш, коррупцияга
қарши курашиш бўйича халқаро стандартларни жорий қилиш ва халқаро ҳамкорликни
кучайтириш билан боғлиқ қатор вазифалар белгилаб берилди.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 28.06.2021 йилдаги қарори билан
«Ўзбекистон
Республикасининг
жиноий
фаолиятдан
олинган
даромадларни
легаллаштиришга, терроризмни молиялаштиришга ва оммавий қирғин қуролини
тарқатишни молиялаштиришга қарши курашиш миллий тизимини ривожлантириш»
Стратегияси тасдиқланди. Мазкур стратегияда жиноий фаолиятдан олинган даромадларни
легаллаштириш ҳолатларини ўз вақтида аниқлаш ва уларнинг олдини олиш мақсадида
предикат жиноятлар тоифасини белгилаш ҳамда предикат жиноятлар бўйича параллел
равишда молиявий тергов ўтказиш тартибини ишлаб чиқиш, параллел равишда молиявий
тергов ўтказиш бўйича методика ишлаб чиқиш каби вазифалар белгиланди.
Шу сабабли, бугунги кунда молиявий тергов ўтказиш тартиби ва унинг методикасини
ишлаб чиқиш илмий жамоатчилик ва ҳуқуқни мухофаза қилиш фаолияти мутахассислари
олдида долзарб вазифалардан бири сифатида турибди.
Молиявий тергов умумий қилиб айтганда, жиноятнинг молиявий томонларини ўрганади.
Бу борада ўзбек ва хорижий олимлар қатор фикрларни билдириб ўтганлар.
Хусусан, профессор М.Х.Рустамбоев ўзининг нинг фикрича, параллел молиявий тергов –
бу асосий жиноят иши доирасида жиноят натижасида олинган мол-мулкни аниқлаш ва
кузатиб бориш мақсадида ўтказиладиган молиявий таҳлил ва тергов ҳаракатлари
мажмуидир
.
Шунингдек, Ю.С.Пулатовнинг таъкидлашича, параллел молиявий тергов ўтказиш
коррупциявий жиноятларни фош этишнинг энг самарали усулларидан бири бўлиб, у
жиноят предметини аниқлаш ва мусодара қилиш имкониятини беради
.
Профессор Жефрей Робинсон параллел молиявий терговни коррупцияга қарши
курашишнинг энг муҳим воситаси сифатида баҳолайди ва уни жиноят содир этилишидан
олдинги, содир этилиш вақтидаги ва ундан кейинги молиявий операцияларни ўрганиш
жараёни сифатида кўрсатади.
Параллел молиявий тергов содир этилган жиноятнинг содир этилиш механизмини
молиявий жиҳатдан очиб бериш имконини беради. Коррупцион жиноятларнинг содир
этилиши асосан мулкий манфаатдорликка асосланганлиги инобатга олинса, мазкур
турдаги жиноятларни тергов қилишда параллел молиявий терговнинг аҳамиятга эга
эканлигини англашимиз мумкин.
3
М.Х.Рустамбоев, “Коррупцияга қарши курашиш”. Дарслик.
4
Ю.С.Пулатов. “Коррупциявий жиноятларни тергов қилиш меътодикаси” ўқув қўлланма
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
97
Параллел молиявий тергов жиноятнинг молиявий томонларини ўрганар экан, унинг
криминалистик вазифаси жиноят содир этиш механизмининг молиявий жиҳатларини очиб
бериш ва бунинг учун амалга оширилиши лозим бўлган тергов ҳамда тезкор қидирув-
тадбирларининг усуллари, методикаси ҳамда амалга ошириш тартибини белгилаб
беришдан иборат.
Параллел молиявий тергов ўтказиш орқали жиноят предмети, жиноят содир этиш усули,
молиявий ҳаракатлар бўйича далиллар, жиноят доирасида айбдор шахслар доираси, содир
этилган жиноят натижасида етказилган моддий зарар, шунингдек, жиноий фаолият
натижасида олинган мол-мулклар, жиноий фаолиятдан олинган мол-мулкларнинг
легаллаштирилганлиги, мусодара қилиниши лозим бўлган мол-мулкларнинг доираси
аниқлаш лозим.
Хорижий мамлалкатларда бугунги кунда параллел молиявий тергов ўтказишда бир қанча
криминалистик усуллардан фойдаланиб келинмоқда. Хусусан, банк кўчирмалари,
бухгалтерия ҳужжатлари, солиқ хисоботлари, шартномалар, тўлов ҳужжатларини олиш ва
ўрганиш, таҳлил қилиш, ҳужжатларни текшириш ускуналари, электрон маълумотларни
олиш воситаларидан фойдаланиш, молиявий таҳлил дастурлари имкониятлари,
маълумотлар базалари ва криминалистик хисоб маълумотларидан фойдаланиш шулар
жумласидандир.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг
22
1
-бобида параллел молиявий тергов ўтказиш шаклларидан бири бўлган ҳужжатли
тафтиш тергов ҳаракати сифатида эътироф этилган бўлиб, уни ўтказиш тартиби,
талаблари белгилаб берилган. Бироқ, ҳужжатли тафтиш фақатгина юридик шахслар ва
якка тартибдаги тадбиркорларнинг иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатлар ҳақидаги
маълумотларни бухгалтерия, молия, статистика, банк ҳужжатларини ва бошқа
ҳужжатларини ўрганиш ҳамда таққослаб кўриш йўли билан ўтказилиши белгиланган.
Коррупцион жиноятлар асосан жисмоний шахслар томонидан содир этилиши, коррупцион
жиноят натижасида қўлга киритилган ноқонуний мол-мулк шахслар номига
леггалаштирилиши, ўзлаштирилишини инобатга олиб, ҳужжатли тафтиш коррупцион
жиноятларни тергов қилишда етарли самара бермайди.
Бугунги кунда коррупциявий жиноятларни тергов қилишда амалиётда жиноятнинг
молиявий томонлари етарли даражада ўрганилмасдан қолиб кетмоқда. Бунга бир неча
омилларни сабаб қилиб кўрсатишимиз мумкин. Хусусан, норматив-ҳуқуқий базанинг
етарли
эмаслиги,
идоралараро
ҳамкорлик механизмларнинг
самарали
йўлга
қўйилмаганлиги,
халқаро
ҳамкорлик
масалаларидаги
қийинчиликлар,
техник
воситаларининг чекланганлиги, молиявий ахборот тизимларига киришнинг мураккаблиги,
терговчилар, мутахассисларнинг етарли билим ва маълакага эга эмаслиги шулар
жумласидандир. Параллел молиявий тергов институтининг жорий этилиши мазкур
муаммоларини ҳал қилиш билан бирга, мазкур соҳадаги хорижий тажрибани ўрганиш,
уни амалиётга кенг жорий қилиш, хорижий ҳамкорлик масалаларини ривожлантириш
имконини беради.
Хулоса қилиб айтганда, параллел молиявий тергов ҳужжатли тафтишдан фарқли равишда
жиноятнинг молиявий томонини ўрганишда тезкор-қидирув тадбирларини олиб бориш,
ноқонуний равишда қўлга киритилган мол-мулклар ҳаракатини тергов ҳаракатларидан
ташқари қўшимча воситалар билан ўрганиш ва кузатиб бориш, жиноят оқибатида
етказилган зарарни қоплаш учун етарли мол-мулкларни аниқлаш ва мусодара қилиш,
шунингдек, коррупцион жиноятларни содир этишни олдини олиш учун профилактикада
муҳим рол ўйнайди.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
98
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ:
1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси
2. Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодекси
3. “Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришга, терроризмни
молиялаштиришга ва оммавий қирғин қуролини тарқатишни молиялаштиришга
қарши курашиш тўғрисида” ги Қонун
4. Бирлашган миллат ташкилотининг “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида” ги
Конвенцияси
5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасида коррупцияга
қарши курашиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар
тўғрисида» ги Фармони
6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Коррупцияга қарши муросасиз
муносабатда бўлиш муҳитини яратиш, давлат ва жамият бошқарувида коррупциявий
омилларни кескин камайтириш ва бунда жамоатчилик иштирокини кенгайтириш
чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони
7. Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори билан тасдиқланган «Ўзбекистон
Республикасининг жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришга,
терроризмни молиялаштиришга ва оммавий қирғин қуролини тарқатишни
молиялаштиришга қарши курашиш миллий тизимини ривожлантириш» Стратегияси
8. М.Х.Рустамбоев, “Коррупцияга қарши курашиш”. Дарслик.
9. Ю.С.Пулатов. “Коррупциявий жиноятларни тергов қилиш меътодикаси” ўқув
қўлланма
