INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
83
Xolbekov Xokimbek Salimbek o‘g‘li
Toshkent davlat transport universiteti
YUQORI YUK O‘TKAZUVCHANLIGIGA EGA TEMIR YO‘L LINIYALARIDA
ELLASTIK SHPAL OSTI PROKLADKALARI QO‘LLANILGAN HOLDA RELS
ULANISH ZONALARINI JORIY SAQLASH
Annotatsiya:
Ushbu tezisda V.N.Kaplinning Yuqori yuk o‘tkazuvchanligiga ega temir yo‘l
liniyalarida ellastik shpal osti prokladkalari qo‘llanilgan holda rels ulanish zonalarini joriy
saqlash dissertatsiyasi tahlili va yuqori yuk tashish bosimiga ega temir yo‘l liniyalarida ellastik
shpal osti prokladkalari qo‘llanilgan holda rels ulanish zonalarini joriy saqlash masalalari ko‘rib
chiqiladi. Temir yo‘l infratuzilmasida rels ulanish zonalari yuqori dinamik yuklanishlarga duchor
bo‘lib, bu esa ularning tez eskirishiga va ekspluatatsiya xarajatlarining ortishiga olib keladi.
Shuning uchun ellastik shpal osti prokladkalari qo‘llanilishi ulanish zonalaridagi zarba yuklarini
kamaytirish va xizmat muddatini uzaytirishda samarali yechim sifatida baholanadi.
Kalit so‘zlar:
Yuqori yuk bosimi, temir yo‘l liniyalari, ellastik shpal osti prokladkalari, rels
ulanish zonalari, joriy saqlash, dinamik yuklanish, vibratsiya kamaytirish, eskirish darajasi, temir
yo‘l infratuzilmasi, texnik xizmat ko‘rsatish.
Annotation:
This thesis analyzes V.N. Kaplin’s dissertation on the maintenance of rail joint
zones using elastic rail pad underlay systems on high-load railway lines. It also explores the
issues related to the maintenance of rail joint zones under high freight pressure when elastic
under-rail pads are utilized. In railway infrastructure, rail joint zones are subjected to high
dynamic loads, leading to rapid wear and increased operational costs. Therefore, the use of
elastic under-rail pads is considered an effective solution to reduce impact loads in joint zones
and to extend service life.
Keywords:
High axle load, railway lines, elastic under-rail pads, rail joint zones, maintenance,
dynamic loads, vibration reduction, wear rate, railway infrastructure, technical service.
1. Ellastik shpal osti prokladkalarining qo‘llanilishi maqsadga muvofiqligi
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ushbu prokladkalarni rels ulanish zonalarida qo‘llash
qoldiq deformatsiyalarni sezilarli darajada kamaytiradi va temir yo‘l inshootining
barqarorligini oshiradi.
2. Ekspluatatsion afzalliklar
Ellastik shpal osti prokladkalari vertikal kuchlarni 22% ga kamaytiradi, shuningdek, rels
ulanish zonalarda tebranishlarni 64% gacha pasaytiradi.
Ularni qo‘llash natijasida 800 million tonnadan ortiq yuk o‘tkazilsa ham oraliq tuzatish
ishlari talab etilmaydi.
3. O‘tkazuvchanlikni oshirish
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
84
Prokladkalardan foydalanish bo‘shliq 32 mm gacha bo‘lgan rels ulanish joylarida poyezd
tezligini 25 km/soatdan 40 km/soatgacha oshirish imkonini beradi.
4. Turli xil prokladkalarni taqqoslash
Eng samarali natijalarni 40,29 kN/mm qattiqlikka ega prokladkalar beradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, bunday prokladkalarga ega bo‘lgan yo‘llarda
relsning cho‘kishi ikki baravar kam bo‘ladi.
5. Iqtisodiy samaradorlik
Yillik 50 mln. tonna yuk tashish bosimiga ega yo‘llarda prokladkalar 5 yil ichida o‘zini
oqlaydi.
100 mln. tonna yuk bosimida – 3 yilda.
150 mln. tonna yuk bosimida – atigi 2 yilda.
6. Tadqiqot usullari va tasdiqlash
Tadqiqot matematik modellashtirish, poligon sinovlari va dala tadqiqotlarini o‘z ichiga
oladi.
Hisoblash natijalari eksperimental kuzatishlar bilan mos keladi, bu esa natijalarning
ishonchliligini tasdiqlaydi.
7. Amaliyotga joriy etish
Shpal osti prokladkalarini qo‘llash bo‘yicha vaqtinchalik ko‘rsatmalar ishlab chiqilgan va
tasdiqlangan.
Ushbu texnologiya real ekspluatatsiya sharoitida sinovdan o‘tkazilgan, jumladan,
balastsiz yo‘llar hududlarida ham.
Kamchiliklari
Yuqoridagilarga qaramay, ushbu prokladkalarning keng qo‘llanilishini cheklovchi bir qator
kamchiliklar mavjud:
1. Texnik kamchiliklar
Cheklangan xizmat muddati
o
Prokladkalar uzoq ekspluatatsiya natijasida eskirish va deformatsiyaga uchraydi.
o
800 million tonnadan ortiq yuk o‘tkazilgandan so‘ng ularning xususiyatlari
yomonlashishi mumkin, shuning uchun doimiy monitoring talab etiladi.
Iqlim sharoitlariga sezgirlik
o
Keskin harorat o‘zgarishlari prokladkaning qattiqligini o‘zgartirishi va
samaradorligini pasaytirishi mumkin.
o
Qish mavsumida ularning elastikligi pasayishi va amortizatsiya xususiyatlari
yomonlashishi mumkin.
Optimal qattiqlikni tanlashning zarurati
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
85
o
Noto‘g‘ri qattiqlik tanlansa, yo‘lning holati yomonlashishi mumkin.
o
40,29 kN/mm dan yuqori qattiqlik qoldiq deformatsiyalarni kamaytirish
samaradorligini pasaytirishi mumkin.
2. Ekspluatatsion qiyinchiliklar
O‘rnatish jarayoni vaqt talab qiladi
o
Montaj qilish uchun maxsus texnologiya ishlab chiqilgan, ammo bu jarayon
qo‘shimcha vaqt va uskunalarni talab qiladi.
o
Tajribali mutaxassislarning ishtiroki shart.
Yo‘lni texnik xizmat ko‘rsatish usullarini moslashtirish zarurati
o
Amaldagi texnik reglamentlar qayta ko‘rib chiqilishi kerak, chunki prokladkalar
rels ulanishlarining xatti-harakatiga ta’sir qiladi.
o
Yo‘lning monitoring talablari o‘zgarishi mumkin.
3. Iqtisodiy omillar
Yuqori boshlang‘ich xarajatlar
o
Prokladkalar va ularni o‘rnatish uchun qo‘shimcha moliyaviy sarmoyalar talab
qilinadi.
o
Uzoq muddatda foyda berishiga qaramay, dastlabki xarajatlar katta bo‘lishi
mumkin.
Har doim ham o‘zini oqlamaydi
o
Kam yuk bosimiga ega liniyalarda prokladkalarning iqtisodiy samarasi past
bo‘lishi mumkin.
o
Iqtisodiy foyda 2–5 yil ichida paydo bo‘ladi, bu esa kam yuk bosimiga ega yo‘llar
uchun uzoq muddat hisoblanadi.
4. Qo‘llash cheklovlari
Ba’zi tuproq sharoitlarida kam samarali
o
Zaif yoki beqaror asoslarda, masalan, gil yoki suv bilan to‘yingan tuproqlarda
prokladkalar kutilgan samarani bermasligi mumkin.
o
Bunday sharoitlarda yo‘lning qo‘shimcha mustahkamlash choralariga ehtiyoji bor.
Barcha muammolarni hal qilmaydi
o
Prokladkalar qoldiq deformatsiyalarni butunlay bartaraf etmaydi, faqat ularning
rivojlanish tezligini kamaytiradi.
o
Juda yuqori yuk bosimi bo‘lsa, yo‘l baribir muntazam tekshiruv va to‘g‘rilashni
talab qiladi.
Xulosa qilib aytganda ellastik shpal osti prokladkalari temir yo‘l barqarorligini oshirish,
texnik xizmat xarajatlarini kamaytirish va harakat tezligini oshirish bo‘yicha samarali
yechim hisoblanadi.
Ellastik shpal osti prokladkalari yuqori yuk bosimiga ega temir yo‘l liniyalari uchun juda
samarali.
Ammo kam yuk bosimi bo‘lgan yo‘llarda ularning qo‘llanilishi iqtisodiy jihatdan
samarasiz bo‘lishi mumkin.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
86
Hududiy iqlim sharoiti va
yo‘l mustahkamligi omillari ham e’tiborga olinishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Каплин В.Н. Текущее содержание пути в зоне рельсовых стыков на особо
рузонапряженных линиях с применением упругих подшпальных прокладок., дисс.,
Москва 2022 г.
