INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
81
Do‘smuradova Yulduz
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili
va adabiyoti universiteti tayanch doktoranti
E-mail:
ORCID: 0009-0009-0403-5618
SARLAVHA INTERTEKSTUALLIKNING TURI SIFATIDA
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sarlavha va matn o‘rtasidagi bog‘liqliklar, uning matn tarkibidagi
roli, adabiy va ilmiy asarlardagi sarlavhalar intertesktual sarlavhalar tahlili haqida fikr va
mulohazalar haqida so‘z boradi. Jumladan, sarlavhaning intertekst sifatida qaralishi haqida
fikrlar keltiriladi, ta’rif beriladi, sarlavhaning intertekstuallik turi sifatidagi o‘rni va badiiy matn
kontekstida uning lingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi.
Kirish.
Bizga ma’lumki, tilshunoslikda intertekstuallik tushunchasi matnshunoslik va stilistika
doirasida keng o‘rganiladi. Bunda sarlavha matn tarkibiy qismi sifatida o‘ziga xos lingvistik va
semiotik yuklamaga ega bo‘lib, matn bilan bog‘liq intertekstual aloqalarni yaratishda muhim rol
o‘ynaydi. Sarlavha nafaqat matnning nomi, balki o‘quvchida ma’lum bir assotsiatsiyalarni
shakllantiruvchi, boshqa matnlar bilan bog‘liq intertekstual maydon yaratadigan vosita
hisoblanadi. Sarlavhadagi eng muhim jihatlar, odatda, quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1.
Qisqalik.
Sarlavha qisqa va aniq bo‘lishi kerak, u o‘quvchini tezda jalb qilishi kerak. U
juda uzun bo‘lmasligi kerak, chunki uzun sarlavhalar o‘quvchining e‘tiborini yo‘qotishi
mumkin.
2.
Mazmun.
Sarlavha maqolaning asosiy mazmunini aks ettirishi lozim. O‘quvchi sarlavhani
o‘qib, nima haqida gapirilganini bilishi kerak.
3.
Qiziqarli bo‘lishi.
Sarlavha o‘quvchini qiziqtirishi, ularni maqolani o‘qishga undashi
kerak. Bu uchun ba’zan savol yoki jozibali iboralar ishlatiladi.
4.
Yangi va dolzarb bo‘lishi.
Agar maqola aktual mavzu haqida bo‘lsa, sarlavha o‘sha
mavzuga oid yangi va dolzarb elementlarni o‘z ichiga olishi kerak.
Sarlavha badiiy matnning ajralmas qismi bo‘lib, u nafaqat matnning mavzusi yoki
g‘oyasini ifodalaydi, balki o‘quvchini ma’lum intertekstual maydonga olib kiradi. Badiiy
adabiyotda sarlavhalar ko‘pincha boshqa matnlarga ishora qiladi yoki tarixiy-kulturologik
kontekstni aks ettiradi. Masalan:
a) iqtiboslar asosidagi sarlavhalar: mashhur iboralar, tarixiy matnlar, diniy manbalar bilan
bog‘liq sarlavhalar;
b) alluziyaviy sarlavhalar: Adabiy va madaniy konnotatsiyalar yaratish orqali matnni
oldindan ma’lum bir doiraga joylashtirish;
c) reministsensiya asosidagi sarlavhalar: Oldingi matnlar bilan bevosita yoki bilvosita
bog‘liq bo‘lgan sarlavhalar.
Sarlavha matn va o‘quvchi o‘rtasidagi ilk aloqa nuqtasi bo‘lib, uning asosiy vazifalari bor.
Avvalo, matnning mazmunini anglatish va o‘quvchini yo‘naltirish, o‘quvchida ma’lum
assotsiatsiyalarni uyg‘otish hamda matn ichidagi intertekstual bog‘lanishlarni shakllantirish.
Asosiy qism. Badiiy matn sarlavhasi odatda yashirin yoki bevosita intertekstual ishoralarni
o‘z ichiga oladi. Bu orqali u o‘quvchiga muallifning boshqa matnlarga bog‘liq ma’nolarini
anglashga yordam beradi. Sarlavha badiiy matnda muhim intertekstual bog‘lovchi sifatida
quyidagi funksiyalarni bajaradi: matnning semantik maydonini kengaytirish – o‘quvchi sarlavha
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
82
orqali boshqa matnlarga ishora topishi mumkin. Keyingisi o‘quvchining ma’lum bilim va
tajribasiga asoslanish bo‘lib, unda sarlavha boshqa matnlar bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘quvchi uni o‘z
bilimi asosida to‘ldiradi.
Sarlavhaning badiiy matndagi semantik yuklamasi, uning ma’nosiga qo’shimcha bir qavat
yoki qatlam qo‘shib, o‘quvchi yoki tinglovchiga chuqurroq va rang-barang tushunchalarni
yetkazadigan elementlarni anglatadi. Badiiy matnda sarlavha nafaqat matnning asosiy
mazmunini aks ettiradi, balki u o‘quvchini qiziqtirish, uning e’tiborini jalb qilish hamda
matnning estetik va hissiy yuklamasini oshirish uchun ishlatiladi.
Semantik yuklama esa, sarlavhada ko‘rsatilgan so‘zlar yoki iboralar orqali o‘quvchiga
muayyan tasavvur, his-tuyg‘u yoki ruhiyatni yaratish jarayonini anglatadi. Badiiy matnning
sarlavhasidagi semantik yuklama quyidagi yo‘llar orqali ifodalanishi mumkin:
Metafora va boshqa badiiy uslublar
: Sarlavha ko‘pincha bevosita ma’nodan ko‘ra, tasvirli
yoki ramziy ma’noda ishlatiladi. Masalan, “Olovli tong” sarlavhasi nafaqat ertalabki vaqtni
anglatadi, balki ehtimol, biron bir qiyinchilik yoki yangi boshlanishni ramzlashishi mumkin.
Ton va ruhiyat
: Sarlavha o‘quvchiga muayyan ruhiyatni yoki kayfiyatni yetkazishi mumkin.
Masalan, “Sukunat so‘nggisi” sarlavhasi muqobil ravishda tinchlik yoki yo‘qotish bilan bog‘liq
noaniq va og‘ir kayfiyatni ifodalashi mumkin.
Konnotatsiya
: Sarlavhada ishlatilgan so‘zlar o‘zlarining asosiy ma’nosidan tashqarida,
qo‘shimcha tasavvur yoki his-tuyg‘u bilan bog‘lanishi mumkin. Misol uchun, “Xayolotning
izlari” sarlavhasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’nosi bilan birga, muayyan sirli yoki o‘tmishga oid
tasavvurlarni ham keltirishi mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, badiiy matnda sarlavha faqat nom yoki mavzu ifodalovchi
unsur emas, balki lingvistik va semiotik jihatdan muhim intertekstual element hisoblanadi. U
boshqa matnlar bilan bog‘liq bo‘lib, o‘quvchi idroki va matn talqiniga ta’sir qiladi. Bunday
intertekstual sarlavhalar orqali muallif o‘quvchi bilan maxsus muloqotga kirishadi va matnning
semantik chuqurligini oshiradi.
Adabiyotlar
1. fledu.uz
2. Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик таҳлили асослари. – Т., 2007. – Б.
30.
3. Йўлдошев Б., Мирзаев Б. Ўзбек тилида фразеологизм сарлавҳаларнинг стилистик
хусусиятлари ҳақида (Матбуот материаллари асосида). // Ўзбек тили стилистикаси ва
нутқ маданияти масалалари. –Самарқанд: СамДУ, 1982, 109-114-б.
