INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
276
Mustafayeva Munira Abduxakimovna
Qarshi tuman Barkamol avlod bolalar maktabi “Matematika” to‘garagi rahbari
FAZOVIY SHAKLLARNI GEOMETRIYA DARSLARIDA OSON VA QULAY
USULDA OʻQITISH
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktab geometriya darslarida fazoviy shakllarni o‘rgatishning
samarali va qulay metodik yondashuvlari tahlil qilinadi. Fazoviy tasavvurni rivojlantirish, uch
o‘lchamli shakllarni tasvirlash, modellash va o‘quvchilarda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Maqolada didaktik vositalar, vizual
materiallar va interaktiv usullardan foydalanish orqali fazoviy shakllarni tushuntirish
samaradorligini oshirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sinfda va onlayn darslarda
qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan innovatsion texnikalar misollar bilan asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
fazoviy shakllar, geometriya darslari, vizualizatsiya, didaktik materiallar,
innovatsion metodlar, maktab ta’limi, fazoviy tafakkur.
Asosiy qism. Fazoviy shakllar va ularni o‘qitishdagi muammolar.
Fazoviy shakllar —
bu uch o‘lchamli jismlar bo‘lib, ular uzunlik, kenglik va balandlik kabi o‘lchovlarga ega. Bunday
shakllarga kub, prizma, piramida, silindr, konus va shar kabi jismlar kiradi. Geometriya
darslarida bu shakllarni o‘rganish orqali o‘quvchilar nafaqat ularning geometrik xossalarini,
balki real hayotdagi qo‘llanilishini ham tushunib boradilar.
Ammo ushbu shakllarni tushuntirish va o‘rgatishda bir qancha muammolar yuzaga chiqadi:
Ko‘rgazmali vositalarning yetishmasligi: Maktablarning ko‘pchiligida fazoviy jismlarning
modellarini ko‘rsatish uchun yetarli didaktik vositalar mavjud emas. Bu o‘quvchilarning
tasavvur qilish qobiliyatini cheklaydi. O‘quvchilarda fazoviy tafakkurning rivojlanmaganligi:
Ba’zi o‘quvchilar uch o‘lchamli jismlarni faqat rasmda yoki tekislikda ko‘rishadi, ularni hajmli
tasavvur qilishda qiynaladilar. An’anaviy dars metodlarining cheklanganligi: Nazariy
tushunchalarning ko‘pligi va amaliy mashg‘ulotlarning yetarli emasligi darslarni zerikarli va
tushunarsiz holga keltirishi mumkin.
Texnologik vositalardan foydalanilmasligi: Ko‘plab maktablarda raqamli texnologiyalar,
3D modellashtirish dasturlari yoki interaktiv doskalar mavjud bo‘lmagani sababli, o‘qitish
jarayoni faqat og‘zaki va taxtadagi chizmalar bilan cheklanadi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun o‘quv jarayoniga zamonaviy metodikalar,
ko‘rgazmali vositalar va texnologiyalarni jalb qilish lozim. Keyingi bo‘limda ana shunday
samarali yondashuvlar tahlil qilinadi.
Vizual va amaliy yondashuvlarning ahamiyati.
Geometriya darslarida fazoviy shakllarni
samarali o‘rgatishda vizual (ko‘rgazmali) va amaliy yondashuvlar katta rol o‘ynaydi. Chunki
fazoviy tushunchalar faqat nazariy ma’lumotlar orqali emas, balki ko‘rish, ushlash, aylantirish,
taqqoslash kabi faol harakatlar orqali yaxshiroq o‘zlashtiriladi. Vizual yondashuvning afzalliklari:
O‘quvchilar murakkab shakllarni ko‘z oldida canli ko‘rib, yaxshiroq tushunishadi. Rangli,
harakatlanadigan 3D modellar yoki grafik tasvirlar diqqatni jalb qiladi va motivatsiyani oshiradi.
Interaktiv doskalar orqali shakllarning kesimlari, burilishlari yoki hajmi dinamik tarzda
namoyish etilishi mumkin. Amaliy yondashuvning afzalliklari: O‘quvchilar o‘z qo‘llari bilan
karton, plastilin, yog‘och, qog‘oz yoki boshqa materiallardan fazoviy jismlarni yasash orqali
mavzuni mustahkam anglaydilar.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
277
Jismoniy modellar bilan ishlash fazoviy tafakkur, koordinatsion qobiliyat va muhandislik
asoslariga oid bilimlarni rivojlantiradi. Guruh bo‘lib modellashtirish orqali o‘quvchilar orasida
ijtimoiy ko‘nikmalar va jamoaviy ishlash madaniyati shakllanadi. Masalan, prizma yoki
piramida yasash topshirig‘i berilganida, o‘quvchilar har bir qirra, sirt va cho‘qqining qanday
joylashganini amalda ko‘rib chiqadilar. Bu esa mavzuni chuqurroq anglashga va uni eslab
qolishga yordam beradi. Vizual va amaliy yondashuvlar birgalikda qo‘llanilganda darslar jonli,
interaktiv va samarali kechadi. Bu metodlar orqali hattoki qiyin mavzular ham oson tushunarli
bo‘lib qoladi.
Zamonaviy texnologiyalar va o‘qitishdagi innovatsion usullar.
Axborot texnologiyalari
ta’lim jarayoniga chuqur kirib kelgan hozirgi davrda fazoviy shakllarni o‘rgatishda raqamli
vositalardan foydalanish o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va mavzuni chuqurroq
o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Quyida ushbu sohadagi eng samarali usullar keltiriladi: 3D
modellashtirish dasturlari: SketchUp, GeoGebra 3D, Tinkercad kabi bepul onlayn platformalar
orqali o‘quvchilar turli fazoviy shakllarni yaratish, ularni aylantirish, kesish va hajmini o‘rganish
imkoniga ega bo‘ladilar. Bu dasturlar orqali shakllarni har xil burchakdan ko‘rib, ularning
tuzilishini chuqurroq tushunishadi.
Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR): Mobil qurilmalardagi AR ilovalar (masalan,
AR Geometry yoki Merge Cube) yordamida o‘quvchilar telefon yoki planshet orqali 3D
shakllarni sinfda vizual tarzda ko‘rishlari va ular bilan o‘zaro aloqaga kirishishlari mumkin. Bu
usul ayniqsa yosh sinf o‘quvchilari uchun qiziqarli va samarali hisoblanadi. Interaktiv
taqdimotlar va simulyatsiyalar: PowerPoint, Prezi, Phet Simulations kabi vositalar orqali
shakllarning harakatdagi ko‘rinishlari, ularning hajm va yuzalarini qanday aniqlash mumkinligi
tushuntiriladi. Bu darsda jonli misollar orqali ko‘rsatib berilsa, mavzu ancha oson qabul qilinadi.
Onlayn test va topshiriqlar: Quizizz, Kahoot, Google Forms platformalarida geometriyaga oid
testlar va mini-viktorinalar orqali o‘quvchilar bilimlarini mustahkamlaydilar. Masalan, "Qaysi
shaklni 2D ko‘rinishida ko‘ryapsiz?", "Qaysi shaklning sirtlari besh burchakli?" kabi savollar
darsni qiziqarli o‘tkazish imkonini beradi.
Zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘qituvchilar faqat bilim berib qolmay, balki
o‘quvchilarning kreativ fikrlashini ham rag‘batlantiradi. Bunday yondashuvlar, ayniqsa, STEM
(Science, Technology, Engineering, Mathematics) yondashuvi asosida o‘qitilayotgan
maktablarda juda muhimdir.
Xulosa.
Geometriya fanida fazoviy shakllarni o‘rgatish – o‘quvchilarda fazoviy tafakkur,
mantiqiy fikrlash, kuzatish va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantiruvchi muhim jarayondir.
Maktab darslarida bu mavzuni oson va qulay usulda o‘qitish orqali o‘quvchilar bilimni
chuqurroq anglaydi, amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladi. An’anaviy yondashuvlardan
tashqari, vizual materiallar, interaktiv texnologiyalar va modellashtirish metodlarini qo‘llash
o‘qitish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Maqolada keltirilgan metodik tavsiyalar, misollar va innovatsion yondashuvlar orqali
o‘qituvchilar fazoviy shakllarni o‘qitishda yangicha, qiziqarli va samarali darslarni tashkil
etishlari mumkin. Bu esa nafaqat o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshiradi, balki ularni
matematikaga bo‘lgan qiziqishini ham mustahkamlaydi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
278
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov, I. "Geometriya 7–9 sinflar uchun o‘quv qo‘llanma." – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
– 160 b.
2. Yusupova, M. "Boshlang‘ich ta’limda fazoviy shakllarni o‘qitish metodikasi." – Samarqand:
SamDU, 2020. – 132 b.
3. Mukhamedov, R. "Matematika darslarida interaktiv usullardan foydalanish." – Pedagogika
jurnali, №4, 2021. – B. 33–38.
4. GeoGebra 3D online platformasi: https://www.geogebra.org/3d
5. Tursunova, G. "Zamonaviy dars texnologiyalari va ularning amaliyoti." – Toshkent: Fan,
2022. – 210 b.
