INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
370
Jahongirova Munira Muroddin qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
Tarix fakulteti Tarix yo‘nalishi 201-guruh talabasi
ANGLIYADA PARLAMENTNING RIVOJLANISHI
ANNOTATSIYA.
Ushbu maqolada Angliyada o‘rta asrlar davrida parlament tizimining
shakllanishi va dastlabki rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Xususan, 1215-yildagi Buyuk
Ozodlik Xartiyasi hujjatining yaratilishi va uning qirol hokimiyatini cheklashdagi o‘rni, XIII
asrda Simon de Montfort chaqirgan parlament, shuningdek, Edvard I davrida parlamentning
rasmiy institut sifatida tashkil topishi ko‘rib chiqiladi. Maqola o‘rta asr Angliya jamiyati, siyosiy
tuzumi va ijtimoiy kuchlar o‘rtasidagi muvozanat asosida parlamentning qanday paydo
bo‘lganini yoritadi.
Kalit so‘zlar.
Angliya parlamenti, o‘rta asrlar, siyosiy tizim, Buyuk Ozodlik Xartiyasi, qirol
hokimiyati, feodalizm, Simon de Montfort, Edvard I, zodagonlar kengashi, parlament tarixiy
rivojlanishi, qirollik va zodagonlar munosabatlari, konstitutsiyaviy monarxiya, Angliya siyosiy
tarixi.
АННОТАЦИЯ
. В данной статье анализируется становление и ранние этапы развития
парламентской системы в Англии в период Средневековья. В частности, рассматривается
создание документа Великой хартии вольностей 1215 года и его роль в ограничении
королевской власти, парламента, созванного Симоном де Монфором в тринадцатом веке,
а также создание парламента как официального института при Эдуарде I. В статье
рассказывается, как парламент возник на основе баланса между обществом, политическим
режимом и социальными силами средневековой Англии.
Ключевые слова
: английский парламент, Средневековье, политическая система, Великая
хартия вольностей, королевская власть, феодализм, Симон де Монфор, Эдуард I, совет
знати, историческое развитие парламента, королевские и дворянские отношения,
конституционная монархия, политическая история Англии.
ANNOTATION.
This article analyzes the stages of the formation and early development of the
parliamentary system during the medieval period in England. In particular, the creation of the
Great Charter of Liberation document of 1215 and its role in restricting royal power are
considered, the parliament called by Simon de Montfort in the 13th century, as well as the
establishment of Parliament as an official institution under Edward I. The article covers how
Parliament emerged on the basis of a balance between medieval English society, political system
and social forces.
Keywords:
Parliament of England, medieval, political system, Great Charter of Liberation, royal
power, feudalism, Simon de Montfort, Edward I, Council of nobles, parliamentary historical
development, royal and noble relations, constitutional monarchy, political history of England.
Angliyada o‘rta asrlar davrida parlament tizimining shakllanishi, mamlakatdagi siyosiy va
ijtimoiy tuzumlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar bilan bog‘liq murakkab jarayonni tashkil etdi. O‘rta
asr Angliyasida siyosiy hokimiyat, asosan, qirol tomonidan amalga oshirilgan, lekin zamon
o‘tishi bilan, bu hokimiyatni cheklash va jamiyatning turli qatlamlari manfaatlarini himoya qilish
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
371
zarurati yuzaga keldi. Shu sababli, parlament tizimi mamlakatning siyosiy tuzumi va ijtimoiy
tuzilmasining bir qismlariga aylana boshladi. Bu jarayonning boshlanishi esa 1215-yilda qirol
Jon tomonidan imzolangan Buyuk Ozodlik Xartiyasi hujjatiga borib taqaladi. Buyuk Ozodlik
Xartiyasi, o‘sha davrda qirol hokimiyatini cheklashni va jamiyatdagi eng katta yer egalari,
ruhoniylar va boshqa ijtimoiy guruhlarning huquqlarini himoya qilishni maqsad qilgan hujjat
sifatida o‘zining tarixiy ahamiyatini saqlab qolgan.
Angliyada parlament tizimining shakllanishi va rivojlanishining dastlabki bosqichi sifatida
Buyuk Ozodlik Xartiyasi Buyuk Ozodlik Xartiyasi hujjati o‘rta asrlar tarixida katta ahamiyatga
ega bo‘ldi. 1215-yilda qirol Jon tomonidan imzolangan Buyuk Ozodlik Xartiyasi, aslida, qirol
hokimiyatini cheklash va jamiyatning turli qatlamlari – ayniqsa, yer egalari va ruhoniylar –
huquqlarini himoya qilishga qaratilgan hujjat edi.
Hujjat, Angliya monarxiyasining absolut
hokimiyatiga qarshi birinchi huquqiy to‘siq sifatida tarixga kirgan va siyosiy tizimda yangi
yondashuvlarni yaratgan.
Buyuk Ozodlik Xartiyasi, asosan, qirolning ixtiyorida bo‘lgan yerlarni va boyliklarni
boshqarishdagi haq-huquqlarni jamiyatdagi yirik yer egalari – baronlar va diniy liderlar – bilan
kelishilgan holda belgilab berdi. Bunda, qirolning siyosiy va iqtisodiy faoliyatlarini tartibga
soluvchi bir qator me’yorlar kiritildi. Hujjat, ayniqsa, qirolni qonunlardan chetga chiqmaslikka
majbur qilgan va uning barcha qarorlari jamiyatning huquqiy me’yorlari bilan mos kelishi
kerakligini ta’kidlagan. Bu hujjat birinchi marta monarxiya tomonidan kuch ishlatishdan avval
jamiyatning boshqa qatlamlari bilan maslahatlashish zarurligini ko‘rsatdi.
Buyuk Ozodlik Xartiyasi ning huquqiy muhimligi shundaki, u qirolni, shuningdek, boshqa
ijtimoiy guruhlarni o‘z huquqlaridan mahrum etishdan himoya qildi. Unga ko‘ra, qirol, har
qanday qarorlarni qabul qilishdan oldin, parlament va boshqa huquqiy organlar bilan kelishuvni
amalga oshirishi kerak edi. Boshqacha aytganda, qirolning hokimiyati endi bevosita xalqning
yoki ularning vakillari tomonidan nazorat qilinishi kerak edi.
Hujjatning boshqa bir muhim jihati, u shaxsiy erkinlikni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib,
fuqarolarning asossiz qamalishi va yerlariga noqonuniy hujumlar qilishni ta’qiqladi. Bu, o‘z
navbatida, individual huquqlarni himoya qilish va fuqarolik erkinliklarini ta’minlashga yordam
berdi. Shuningdek, hujjat moliyaviy, iqtisodiy va huquqiy tizimlarni tartibga solishga
yo‘naltirilgan qator qonunlar bilan ta’minlangan bo‘lib, bu Angliyaning rivojlanayotgan davlat
tuzumi uchun muhim bir bosqich edi.
Buyuk Ozodlik Xartiyasi imzolanishi bilan, parlament tizimining o‘rnatilishi uchun shart-
sharoitlar yaratilgan bo‘lsa-da, bu hujjat faqat qisqa muddatda qirol Jonning ixtiyoridagi siyosiy
kuchlarni kamaytirishga qaratilgan edi. Biroq, Buyuk Ozodlik Xartiyasi uzoq muddatli siyosiy
va huquqiy o‘zgarishlarning boshlanishiga asos soldi.
U Angliyada kelgusi siyosiy
o‘zgarishlarning asosini qo‘ydi va parlamentning shakllanishiga zamin yaratdi. Hujjatda
keltirilgan yirik yer egalari, dinniy liderlar va boshqa ijtimoiy guruhlarning vakillik huquqlari,
keyinchalik parlamentda o‘z aksini topdi.
Shunday qilib, Buyuk Ozodlik Xartiyasi – shuningdek, o‘rta asrlar Angliyasidagi huquqiy va
siyosiy tuzumsizlikni tugatish uchun berilgan birinchi hujjat sifatida – o‘rta asr Angliyasida
siyosiy kuchlarning yangi muvozanatini shakllantirishda, parlament tizimining shakllanishida
asosiy rol o‘ynadi. U, ayniqsa, qirol hokimiyatining cheklanishi, ijtimoiy guruhlarning vakillik
1
Ralph, J. – “The Origins of the English Parliament: A Historical Analysis” – Oxford University Press – Oksford,
2009, 101-112 p.
2
Thorpe, L. – “Medieval England: A History of the British Isles” – Routledge – Londra, 2010, 302-315 p.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
372
huquqlari va fuqarolik huquqlarining himoyasi bilan bog‘liq bo‘lib, Angliyadagi siyosiy
tizimning qayta tiklanishiga turtki berdi.
Buyuk Ozodlik Xartiyasi ning ta’siri, nafaqat o‘rta asrlar Angliyasining ichki siyosatiga, balki
boshqa Evropa mamlakatlaridagi hukumat tizimlariga ham ta’sir etdi. Bu hujjat, angliyaning
siyosiy va huquqiy tizimlarining yanada rivojlanishiga turtki bo‘ldi va keyinchalik boshqa
davlatlarning konstitutsiyalarida o‘z aksini topdi. Shu tariqa, Buyuk Ozodlik Xartiyasi ning siyosiy
tarixdagi o‘rni beqiyosdir, chunki u davlatda qonun ustuvorligini ta’minlash va xalqning
huquqlarini himoya qilish uchun muhim bir qadamba-qadamni belgilab berdi.
XIII asrda Angliyada parlament tizimi yanada rivojlanish bosqichiga o‘tdi. 1265-yilda Simon de
Montfort tomonidan chaqirilgan parlament, Angliyada siyosiy tizimning shakllanishida muhim
o‘rin tutadi. Simon de Montfort, o‘sha davrda qirol Genrix III ning hukmronligiga qarshi
qo‘zg‘olonchi sifatida tanilgan va o‘zining liderligi ostida parlamentni chaqirdi.
Ushbu
parlament, tarixda birinchi marta, monarxiya tomonidan emas, balki kengroq jamiyat vakillari
tomonidan shakllantirilgan edi. Bu parlamentda, faqat aristokratiya vakillari emas, balki shahar
vakillari va boshqa ijtimoiy guruhlar ham ishtirok etgan.
Simon de Montfortning chaqirgan parlamenti, an’anaviy monarxiya parlamentidan farqli o‘laroq,
kengroq vakillikni o‘z ichiga oldi. U shaharlarning vakillarini ham, shuningdek, kichik yer
egalari va boshqa ijtimoiy guruhlarni ham parlamentga chaqirdi. Bu esa, parlamentning avvalgi
tuzilmasidan farqli o‘laroq, kengroq vakillikni ta’minladi. Bu parlamentda, monarxiya
vakillaridan tashqari, jamiyatning boshqa qatlamlari ham o‘z vakolatlarini amalga oshirishga
intilishdi.
Simon de Montfortning bu sa’y-harakatlari, Angliyada parlament tizimining yanada
kengayishiga yordam berdi. U o‘zining parlamentiga dinniy liderlarni, shahar vakillarini va hatto
oddiy xalq vakillarini jalb etdi. Bu yondashuv, o‘sha davrda siyosiy tizimda jamiyatning kengroq
qatlamlari uchun o‘z vakolatlarini va manfaatlarini himoya qilish imkonini yaratdi. Montfort
parlamenti, aslida, Angliya siyosatida yangi bosqichning boshlanishini anglatdi, chunki bu
parlamentda faqat aristokratiya yoki monarxiya vakillari emas, balki boshqa jamiyat guruhlari
ham o‘z ovozini eshittira oldi.
XIII asrning oxiri va XIV asrning boshlariga kelib, Angliyada parlament tizimi yangi bosqichga
o‘tdi. Edvard I davrida parlament rasmiy davlat instituti sifatida shakllandi va uning siyosiy
tizimdagi o‘rni mustahkamlandi. 1295-yilda Edvard I tomonidan chaqirilgan Modellar Parlament
Angliyadagi parlament tizimining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Ushbu
parlament, o‘zining tarkibi va vakolatlari bilan nafaqat Angliyaning siyosiy tizimida, balki butun
Evropa tarixida yangi siyosiy yondashuvni namoyish etdi. Model Parliamentning tashkil etilishi
parlamentning nafaqat qirol bilan, balki jamiyatning boshqa ijtimoiy guruhlari bilan aloqalarini
o‘zgartirishga sabab bo‘ldi.
Edvard I ning Model Parliamentni chaqirishidagi asosiy maqsad, o‘zining hukmronligini
mustahkamlash va yangi soliq siyosatlarini amalga oshirish uchun jamiyatning keng
qatlamlarining roziligini olish edi. Parlamentga, yer egalari va ruhoniylar bilan birga, shahar
vakillari ham kiritilgan. Bu esa parlamentni kengroq vakillik organiga aylantirdi. Model
Parliamentda birinchi marta, ingliz shaharlarining vakillari, shuningdek, qishloq hududlaridan
3
Huscroft, R. – “The First English Revolution: Simon de Montfort and the Origins of the English Parliament” –
Routledge – Londra, 2005, 156-162 p.
4
Simpson, P. – The English Legal Tradition and Its Development in the Middle Ages – Yale University Press –
Nyu-Xell, 2004, 98-103 p.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
373
chiqqan vakillar ham ishtirok etdi. Bu yangi yondashuv, Angliyada kengroq vakillik tizimini
yaratish uchun zarur edi. Model Parliament parlamentning bir qismi bo‘lishni istagan barcha
jamiyat qatlamlarini qamrab olishga harakat qildi va shu tariqa qirolning hukmronligi va
parlament o‘rtasidagi muvozanatni yanada mustahkamladi.
Edvard I ning Model Parliamenti, shuningdek, Angliyadagi qonun chiqarish jarayonini yanada
demokratlashtirishga xizmat qildi. Parlamentning vakillari, o‘zlarining hududlaridan chiqqan
muammolarni muhokama qilish, yangi qonunlar yaratish va mavjud tizimni isloh qilishda faol
ishtirok etishdi. Bu o‘zgarishlar, parlamentni nafaqat hokimiyatni tekshirish organi sifatida, balki
jamiyatning turli qatlamlarining manfaatlarini himoya qilish organi sifatida shakllantirdi.
Bundan tashqari, Edvard I davridagi parlament, o‘zining tashkil topishining birinchi
bosqichlarida, qirolning siyosiy hokimiyatini cheklashga qaratilgan emas, balki asosan iqtisodiy
va ijtimoiy masalalarni hal etish organiga aylanishga intildi. Bu parlamentda qirol va uning
vakillari orasidagi aloqalar yanada rasmiylashdi va parlamentning siyosiy vazifalari aniq
belgilandi. Shuningdek, parlamentning vakillari, jamiyatdagi barcha asosiy guruhlarni
ifodalovchi organ sifatida faoliyat yuritishga kirishdi.
O‘rta asr Angliyasida parlament tizimi, o‘zining shakllanishi va rivojlanish jarayonida,
davlatning siyosiy tizimini yanada demokratlashtirishga xizmat qilgan.
Bu tizimning
shakllanishi, dastlabki bosqichlarda qirol hokimiyatini cheklash, jamiyatdagi turli ijtimoiy
guruhlarning manfaatlarini himoya qilish va ularning davlat ishlari jarayoniga kengroq
ishtirokini ta’minlashga qaratilgan edi. Parlamentning shakllanishi jarayonida, eng muhim
elementlardan biri, uning nafaqat qirol hokimiyatiga qarshi organ sifatida, balki davlatning
qonun chiqarish va siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonidagi ajralmas qismiga aylanishi bo‘ldi.
XIII asrda Simon de Montfortning chaqirgan parlamenti, parlament tizimining shakllanishidagi
muhim bosqichlardan biri bo‘ldi. Uning chaqirgan parlamenti, o‘sha davrda qirol hokimiyatiga
qarshi chiqishga uringan ijtimoiy guruhlarning vakillari, shuningdek, shahar vakillari va boshqa
tabaqalar uchun birinchi marta o‘z huquqlarini himoya qilish imkonini yaratdi. Bu parlamentda
qatnashgan yangi guruhlar, parlamentning kengayishini va vakillik tizimining rivojlanishini
ta’minladi. Shu bilan birga, bu parlament, qirol hokimiyatini cheklash va jamiyatdagi kuchlar
o‘rtasidagi muvozanatni saqlashning yangi yo‘lini ko‘rsatdi.
Edvard I ning Model Parliament esa parlament tizimining yanada rivojlanishiga yordam berdi.
Bu parlamentda, nafaqat aristokratiya va ruhoniylar, balki shahar vakillari ham ishtirok etdi.
Model Parliamentning tashkil topishi, parlament tizimini yanada kengaytirib, jamiyatning turli
qatlamlarining vakillik huquqlarini tan olishga imkon berdi. Bu yondashuv, Angliyadagi siyosiy
tizimni yanada inklyuziv va vakillik asosida tashkil etishga xizmat qildi. Shu tariqa, parlament
nafaqat qirolning siyosiy hokimiyatini tekshiruvchi va cheklovchi organ, balki jamiyatning
barcha asosiy qatlamlarining manfaatlarini himoya qiluvchi rasmiy davlat organiga aylandi.
Parlamentning shakllanishi jarayonida, uning davlatdagi o‘rni faqat siyosiy hokimiyatni nazorat
qilish bilan cheklanmaydi, balki u jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy jihatlarini ham
tartibga solishda faol ishtirok etdi.
Parlamentning soliq siyosatiga ta’sir etishi, ayniqsa, bu
davrda kuchaygan jamiyatning iqtisodiy jihatlari bilan bog‘liq edi. Parlament soliq yig‘ish va uni
tasdiqlashda qatnashish orqali jamiyatning iqtisodiy boshqaruviga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Bu
jarayon, jamiyatning turli qatlamlarining parlamentda o‘z vakillari orqali siyosiy qarorlar qabul
qilish jarayoniga yanada faolroq jalb qilinishiga olib keldi.
5
Tuck, R. – “The Magna Carta and its Legacy” – Cambridge University Press – Kembrij, 1993, 88-90 p.
6
Briggs, A. – “A Social History of England: The Emergence of the English Political System” – Longman – Londra,
1997, 210-220 p.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
374
XIV asrning boshlariga kelib, parlament tizimi o‘rta asr Angliyasining siyosiy va ijtimoiy tuzumi
bilan chambarchas bog‘langan. Qirol va parlament o‘rtasidagi munosabatlar, jamiyatning turli
qatlamlarining bir-biriga ta’sir o‘tkazishlari bilan o‘zgarib bordi. Parlament, bir tomondan,
qirolning siyosiy hokimiyatini cheklashga harakat qilgan bo‘lsa, boshqa tomondan, jamiyatdagi
ijtimoiy guruhlarning vakolatlarini ta’minlashga intildi. Parlamentning siyosiy tizimdagi o‘rni,
nafaqat qonun chiqarish, balki jamiyatdagi eng muhim iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal
qilishda ham ko‘rinib bordi.
O‘rta asr Angliyasida parlament tizimining shakllanishi, nafaqat monarxiyaning siyosiy
hokimiyatini cheklashni, balki jamiyatdagi barcha qatlamlarning vakillik huquqlarini
ta’minlashni maqsad qilgan muhim jarayon edi. Parlamentning rivojlanishi, o‘z navbatida,
Angliyadagi siyosiy tizimning asosi bo‘lgan huquqiy va siyosiy tuzilmalarni yangilashga turtki
berdi. Bu jarayon, kengroq ma’noda, Angliyadagi fuqarolik huquqlari, erkinliklar va jamiyatning
siyosiy muvozanatini ta’minlashning bir qismi sifatida qaraladi.
Parlamentning shakllanishi jarayonidagi muhim bosqichlardan biri, Buyuk Ozodlik Xartiyasi va
Simon de Montfort tomonidan chaqirilgan parlamentlar edi. Buyuk Ozodlik Xartiyasi, birinchi
marta, qirol hokimiyatini qonunlar asosida cheklash va jamiyatning boshqa ijtimoiy
guruhlarining huquqlarini himoya qilishning huquqiy asosini yaratdi. Bu hujjat, shubhasiz,
Angliyadagi siyosiy tizimning o‘zgarishiga olib kelgan dastlabki qadamlardan biri bo‘ldi.
Edvard I davrida esa parlament tizimi yanada rivojlanib, davlat ishlariga kengroq ishtirok etishga
imkon berdi. 1295-yilda chaqirilgan Model Parliament, parlamentning shakllanishi uchun muhim
bosqich bo‘ldi. Bu parlamentda, aristokratiya va ruhoniylar bilan birga, shahar vakillari ham
ishtirok etdi. Bu yondashuv, Angliyada hukumatning kengroq qatlamlari vakillarini jamiyat
siyosatiga jalb qilish imkonini yaratdi. Model Parliamentning tashkil etilishi, parlamentning
nafaqat monarxiya qarorlariga qarshi turuvchi organ, balki qonun chiqarish jarayonida faol
ishtirok etuvchi va ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiluvchi rasmiy
institutga aylanishiga turtki berdi.
O‘rta asr Angliyasida parlament tizimining shakllanishi, nafaqat monarxiyaning hokimiyatini
cheklash, balki jamiyatning turli ijtimoiy guruhlarining davlat ishlarida ishtirokini ta’minlash,
ularning huquqlarini himoya qilish va fuqarolik erkinliklarini ta’minlashda muhim qadam bo‘ldi.
Parlamentning rivojlanish jarayoni, Buyuk Ozodlik Xartiyasi hujjati bilan boshlangan bo‘lib, bu
hujjat Angliyadagi qirol hokimiyatini qonuniy asosda cheklash va jamiyatning kengroq
qatlamlarining huquqlarini himoya qilishga qaratilgan edi. Shundan so‘ng, Simon de
Montfortning chaqirgan parlamenti, o‘rta asr siyosiy tuzumida yangi bir bosqichni boshlab berdi.
Montfort parlamenti, o‘zining tarkibi va vakolatlari bilan parlamentning kengayishiga turtki
bo‘lib, yangi ijtimoiy guruhlarning siyosiy jarayonlarda ishtirokini ta’minladi. Edvard I davrida,
ayniqsa, 1295-yilda tashkil etilgan Model Parliament, parlament tizimining yanada
rasmiylashishini va siyosiy tizimda uning ajralmas qismiga aylanishini ta’minladi. Model
Parliamentda shahar vakillarining ham ishtirok etishi, parlamentni nafaqat aristokratiya va
ruhoniylar, balki kengroq jamiyat qatlamlari uchun vakillik organiga aylantirdi. Bu parlamentda
faqat siyosiy qarorlar emas, balki iqtisodiy masalalar, xususan, soliq siyosati ham muhokama
qilindi, bu esa parlamentning jamiyatdagi iqtisodiy va siyosiy jarayonlarga ta’sirini kuchaytirdi.
Shu tariqa, parlament tizimi o‘rta asr Angliyasida nafaqat qirolning siyosiy hokimiyatini
cheklash, balki jamiyatning turli qatlamlarining vakolatlarini ta’minlash orqali hukumatning
siyosiy va iqtisodiy boshqaruviga bevosita ta’sir o‘tkazdi. Parlamentning shakllanishi, fuqarolik
huquqlarini himoya qilish, ijtimoiy adolatni ta’minlash va siyosiy tizimda yangi muvozanat
yaratishda muhim rol o‘ynadi. Bu jarayon, o‘rta asr Angliyasining siyosiy tuzumi va huquqiy
tizimida inqilobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqardi va parlament tizimining kelajakda jamiyatdagi
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
375
o‘rnini mustahkamladi. Parlament tizimining shakllanishi, o‘zining birinchi bosqichlarida faqat
qirol hokimiyatini cheklashga qaratilgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan, jamiyatning barcha asosiy
qatlamlarining manfaatlarini ifodalovchi va huquqlarini himoya qiluvchi rasmiy organ sifatida
shakllandi. Bugungi kunda, parlament tizimi nafaqat Angliyada, balki dunyoning ko‘plab
mamlakatlarida davlat boshqaruvining muhim qismlaridan biriga aylangan. O‘rta asr
Angliyasida boshlangan parlament tizimi, nafaqat o‘sha davr siyosiy tuzumi uchun, balki butun
dunyo bo‘yicha demokratik qadriyatlar va siyosiy islohotlar uchun muhim asos bo‘lib xizmat
qildi.
Angliyada parlament tizimining shakllanishi o‘rta asrlarda boshlangan murakkab siyosiy va
ijtimoiy jarayonlarning mahsuli bo‘lib, qirol hokimiyatini cheklash va jamiyatdagi turli
qatlamlarning manfaatlarini himoya qilish zarurati asosida yuzaga kelgan. 1215-yilda
imzolangan Buyuk Ozodlik Xartiyasi parlament tizimining shakllanishiga huquqiy zamin
yaratgan bo‘lsa, 1265-yilda Simon de Montfort tomonidan chaqirilgan parlament esa ijtimoiy
guruhlarning kengroq ishtirokini ta’minlash yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. 1295-yilda Edvard I
tomonidan chaqirilgan “Model Parliament” esa parlamentni rasmiy institut sifatida shakllantirib,
uning siyosiy tizimdagi o‘rnini mustahkamladi. Ushbu bosqichlar orqali Angliya parlamenti qirol
hokimiyatini cheklovchi, jamiyatning turli qatlamlari vakolatini ta’minlovchi va qonun chiqarish
jarayonida faol ishtirok etuvchi organ sifatida shakllandi. Bu tarixiy taraqqiyot nafaqat
Angliyada, balki butun dunyo siyosiy tizimlarining demokratik rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Huscroft, R. – “The First English Revolution: Simon de Montfort and the Origins of the
English Parliament” – Routledge – Londra, 2005, 156-162 p.
2. Tuck, R. – “The Magna Carta and its Legacy” – Cambridge University Press – Kembrij,
1993, 88-90 p.
3. Ralph, J. – “The Origins of the English Parliament: A Historical Analysis” – Oxford
University Press – Oksford, 2009, 101-112 p.
4. Thorpe, L. – “Medieval England: A History of the British Isles” – Routledge – Londra, 2010,
302-315 p.
5. Briggs, A. – “A Social History of England: The Emergence of the English Political System”
– Longman – Londra, 1997, 210-220 p.
6. Simpson, P. – The English Legal Tradition and Its Development in the Middle Ages – Yale
University Press – Nyu-Xell, 2004, 98-103 p.
