INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
366
Omonova Madinabonu O‘tkir qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
Tarix fakulteti Tarix yo‘nalishi 201-guruh talabasi
REKONKISTA JARAYONI VA UNING ISPANIYA UCHUN TARIXIY AHAMIYATI
Annotatsiya:
Bilamizki o‘rta asrlar davrining eng qudratli davlatlaridan biri Arab xalifaligi
bo‘lib, u o‘zining kuchaygan davrida juda ko‘plab davlatlarni o‘z hokimiyati ostida birlashtirgan
edi. Ana shunday davlatlardan biri bu Ispaniya edi. Ushbu maqolada Pireney yarim orolida
arablar hukumroniligini tugatishga qaratilgan rekonkista jarayoni, bu jarayonning harbiy va
siyosiy jihatlari xususan Toledo, Seviliya va Grandaning zabt etilishi, xristian qirollarining
birlashishi hamda Ispaniya davlatining shakllanishigacha bo‘lgan voqealar keng tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: Pireney yarim oroli, rekonkista, Andalus, Ispaniya, mustamlaka, ekspluatatsiya,
Kardova, Leon, Aragon, Kastiliya, Granada, 1492-yil, mavrlar
Аннотация:
Как известно, одним из самых могущественных государств средневековья
был Арабский халифат, который в период своего расцвета объединил под своей властью
множество стран. Одним из таких государств была Испания. В данной статье подробно
анализируется процесс реконкисты, направленный на прекращение арабского господства
на Пиренейском полуострове, его военные и политические аспекты, в частности
завоевание Толедо, Севильи и Гранады, объединение христианских королей, а также
события, приведшие к формированию испанского государства.
Ключевые слова:
Пиренейский полуостров, реконкиста, Аль-Андалус, Испания,
колонизация, эксплуатация, Кордова, Леон, Арагон, Кастилия, Гранада, 1492 год, мавры.
Annotation :
As is known, one of the most powerful states of the Middle Ages was the Arab
Caliphate, which, at the height of its power, united many countries under its rule. One such state
was Spain. This article provides a detailed analysis of the Reconquista process aimed at ending
Arab rule on the Iberian Peninsula, focusing on its military and political aspects—particularly
the conquests of Toledo, Seville, and Granada, the unification of Christian kingdoms, and the
events leading to the formation of the Spanish state.
Keywords
: Iberian Peninsula, Reconquista, Al-Andalus, Spain, colonization, exploitation,
Córdoba, León, Aragon, Castile, Granada, 1492, Moors.
VII asr oxiriga kelib, arablar Shimoliy Afrikadagi Vizantiya mulklarini zabt etishni
yakunladilar va 709-yilda ularning ilk qo‘shini Vestgotlar qirolligi hududiga tushdi. Arablar
bilan birga bu bosib olishda yaqinda islomni qabul qilgan Shimoliy Afrika aholisi — barbarlar
ham ishtirok etgan. 711-yilda ularning Ispaniyaga bostirib kirishi boshlandi. Vestgotlar qo‘shini
son jihatidan dushmandan ancha ustun edi, biroq ularal aqachon birinchi yirik jangdayoq
qaqshatqich mag‘lubiyatga uchrashdi. 714-yilga kelib qirollikning barcha yirik qal’alari taslim
bo‘ldi. Arablar va barbarlar (xristian dunyosida ularni odatda mavrlar deb atashgan) Vestgotlar
mulklarini, hatto Pireney tog‘larining shimolidagi yerlarni ham egalladilar. Biroq ularning
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
367
Franklar qirolligi ichkarisiga yurishi Karl Martell tomonidan to‘xtatildi. 755-yilgacha
musulmonlar Ispaniyasi (yoki al-Andalus) Damashq xalifaligi tarkibiga kirgan. Abbosiylar
hokimiyatni qo‘lga olganida, ag‘darilgan Umaviyyalar sulolasining vakili Abd ar-Rahmon al-
Andalusda o‘z mavqeini mustahkamlab, o‘zini amir deb e’lon qildi. Uning poytaxti Kordova
shahri bo‘ldi. 929-yilda amir Abd ar-Rahmon III arab Ispaniyasining boshqa islomiy
davlatlardan to‘liq mustaqilligini e’lon qilib, o‘ziga xalifa unvonini berdi. X asr al-Andalus
siyosiy qudratining eng yuqori cho‘qqisi bo‘ldi. Biroq aynan shu davrda yetila boshlagan feodal
parokandalik tendensiyalari 1008–1031-yillar oralig‘ida ichki nizolar va saroy to‘ntarishlariga
sabab bo‘ldi. Natijada xalifalik bir necha o‘nlab mustaqil knyazliklar – tayfa davlatlariga bo‘linib
ketdi. Ulardan eng yiriklari Kordova, Toledo, Seviya, Valensiya va Saragosalar edi.
Arablaning Ispaniyaga yurishi va Kordova xalifaligining shakllanishi o‘rta asr
Yevropasida yangi siyosiy va madaniy manzaraning yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. Pireney
yarimorolini o‘ziga bo‘ysundirgan arablar o‘lka aholisining kundalik hayotiga ko‘plab
yangiliklar olib kirdilar shuningdek, fan, adabiyot, me’morchilik va madaniy sohalarda ham
chuqur iz qoldirishdi. Arablar davrida Pireney yarim orolida ishlab chiqarish kuchaygan edi.
Aynan arablar tomonidan Ispaniyada sun’iy sug‘orish tizimi rivojlantirilgan. Ular
Ispaniyadaekinning yangi turlarini yetishtira boshlaydi, ular orasida: tut daraxti, sholi,
shakarqamish, apelsin, limon ham bor edi. Ispan arablari Yevropaning turli mamlakatlari bilan,
ayniqsa qo‘shni mamlakatlar hisoblangan: Fransiya va Italiya bilan ham aloqalarni rivojlantiradi,
Vizantiya bilan qizg‘in aloqani yo‘lga qo‘yadi. Rimliklar davrida mavjud bo‘lib, vestgotlar
davrida rivojlanishi boshlangan Ispaniya arablar davriga kelib yirik sanoat markaziga aylandi.
Arablar hukmronligi davrida Ispaniya iqtisodiy va madaniy jihatdan jadal taraqqiy etgan
mintaqalardan biriga aylandi. Sun’iy sug‘orish tizimlarining joriy etilishi, yangi ekinlarning
yetishtirilishi, hunarmandchilik va sanoatning rivojlanishi Andalusni Yevropadagi ilg‘or
iqtisodiy markazga aylantirdi. Har bir mustamlakachi davlatda kuzatilgani kabi arablarning
istilochilik siyosatining ham salbiy jihatlari mavjud bo‘lib, bu siyosatdan jabr chekuvchilar
asosan oddiy xalq va cherkov edi. Ayni zamonda Ispaniyadagi arab feodalizmi mahalliy aholi
uchun g‘oyatda og‘ir bo‘ldi, vaqt o‘tishi bilan feodal ekspluatatsiyasini tobora ko‘proq qo‘lladi,
buning ustiga kuchayib boruvchi milliy zulm va huquq jihatdan tengsizlik qo‘shildi, xristian
aholisini zo‘rlab musulmon diniga o‘tkazishdek qo‘pol diniy musulmon fanatizmi avj oldi.
Xalifalikdagi aholining katta ko‘pchiligi arab bo‘lmagan xalqlar edi. Mavrlar nisbatan juda
ozchilikni tashkil etardilar. Pireneya yarim orolining istilo qilingan xalqlari garchi qisman arab
tilini o‘rganib olgan- mosarablar, ba’zilari hatto musulmon dinini qabul qilgan-renegatos
bo‘lsalarda, lekin ular baribir, mavrlarga kelgindi istilochilar va zolimlar deb qarardilar.
O‘lkada arablar hukumronligiga qarshi xalq harakati boshlanib, bu harakat “Rekonkista” nomini
oladi. “Rekonkista” so‘zi ispancha “qaytib olish” deb tarjima qilinadi.
Galitsiya, Asturiya, ispan markasi, bular tog‘li, odam yurishi va yashashi qiyin hududlar
bo‘lib, arablarning bu yerlarni bosib olishga urinishi natijasiz chiqdi. Bu yerlar boshqa
hududlardan ko‘chib kelgan ispan qochoqlari bilan to‘lib ketgan edi. Keyinchalik xuddi shu
yerlardan rekonkista harakati boshlandi.
Rekonkista harakatining muvaffaqiyatli borishining asosiy omillari quyidagilardan iborat.
1. Harakatni dehqonlar quwatladilar, sababi: ularga faqatgina yer berish va’da qilib
qolinmasdan, balki shaxsiy ozodlik ham oladigan boidilar
1
С.П. Карпова, История Средних Веков, т. 1 и 2, 2003.
2
В. Ф. Семенов, Урта асрлар тарихи: педагогика институтлари учун дарслик, «Учитель» нашриёти, Тошкент
— 1.
3
Salimov T.O‘ “ Jahon tarixi” Toshkent «Universitet» 2014. 217-b.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
368
2. Feodallar va dehqonlar xalq va din birligi asosida birlashdilar;
3. Rekonkistaga faqat ispanlar emas, balki fransuz va italiyan ritsar- lari ham qatnashdilar
4. Rim papasi rekonkista harakatini musulmon diniga qarshi salib yurishi deb e’lon
qilindi.
Asturiya qirolligi VIII–IX asrlarda yarim orolning butun shimoli va shimoli-g‘arbigacha
o‘z ta’sirini yoydi. X asr boshlarida asturiyaliklar janubga ham siljiy boshladilar. Leon shahri esa
ularning asosiy markazi bo‘lib qoldi va butun Asturiya qirolligi Leon nomi bilan Leon qirolligi
deb ata boshlandi. X asrning ikkinchi yarmida — XI asr boshlarida, Leon janubga kengayib,
Duero daryosi havzasigacha cho‘zildi. Bu davrda juda ko‘plab qasrlar — qal’alar (burglar)
mavjud bo‘lgan chegara oblasti tashkil topdi. Ana shu qasrlar nomidan yangi mamlakat
“Kastiliya” deb atalgan. Burgos shahri esa Kastiliyaning asosiy shahri hisoblangan.
Asturiya qirolligi musulmonlar istilosidan so‘ng yarimorol shimolida mustahkamlanib,
asta-sekin janubga kengayib bordi va keyinchalik Leon qirolligiga aylanadi. Bu harakatlar
arablar siyosatiga qarshi birlashish yo‘lidagi dastlabki jarayonlar edi. Bu birlashuv va yangi
davlatning paydo bo‘lishi nafaqar siyosiy balki ijtimoiy va madaniy ahamiyatga ham ega edi.
Yuzaga kelgan Kastiliya qirolligi kelajakda paydo bo‘ladigan Ispaniya davlati uchun asos bo‘lib
xizmat qilgan.
Shimoli-sharqda joylashgan Navarra qorolligi IX asrda juda katta ahamiyatga ega edi.
Bundan keyingi asrlarda u uncha kengaymadi. Ammo uning janubida ancha-muncha siyosiy
o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi. IX asr oxirida Ispaniya markasidan yangi mustaqil mulk — Aragon
grafligi ajralib chiqib, so‘ng XI asrda qirolikka aylandi. Barselona grafi Ramon Berenguer IV
Aragon malikasi Petronila bilan turmush qurishi Aragon va Barselona grafliklarining yagona
davlatga birlashishi va rivojlanishini ta’minlaydi
. 1118-yili aragonliklar arablaradan Saragosa
shahrini tortib olib, uni Aragonning poytaxti qildilar. 1137-yili Aragon Ispaniya markasi bilan
birlashdi. Ispaniya markasi bu vaqtda Kataloniya yoki Barselona grafligi degan yangi nom bilan
yurtilardi. Nihoyat, yarim orolning g‘arbida Portugaliya janubga tomon cho‘zilib ketgan edi.
Dastlab bu ham graflik edi (taxminan 1095-yillarda tashkil topgan), keyinchalik u ham qirolikka
aylana oldi. Portugaliyaning poytaxti boshda Duero daryosining mansabidagi Oporto shahri edi,
keyin 1147-yildan — Taxo daryosining mansabidagi Lissabon shahri poytaxt bo‘lib qoldi. Leon
qoroli hokimiyatidan xalos bo‘lgan Portugaliya qiroli Rim papasiga qaram bo‘lib qoldi. Ammo
bu qaramlik nomigagina bo‘lib, aslida boshqacha edi.
Rekonkista jarayonini ham salib yurushlari kabi xristianlarning musulmonlarga qarshi
olib borgan muqaddas urushi deb nomlash mumkin edi. Ushbu harakat orqali har ikkala din
vakillari o‘rtasida bir birining diniy qarashlariga nisbatan nafrat tuyg‘usi shakllanadi. Jarayon
faqat Ispaniya bilan cheklanib qolmay, unga boshqa Yevropa davlatlari xususan, Fransiya,
Angliya, Germaniya, Italiya ritserlari ham kelib qo‘shiladi. Ispaniyada mavrlar bilan kurashish
uchun bir qancha maxsus diniy-ritsarlik ordenlari — Santiyago, Alkantara va Kalatravalar
yaratiladi.
4
B.Mirkomilov, F.Aqchayev, O.Mamirov « O‘rta asrlar tarixi » T-2016.
5
В. Ф. Семенов, Урта асрлар тарихи: педагогика институтлари учун дарслик, «Учитель» нашриёти, Тошкент
— 1.
6
Torben Kjersgaard Nielsen and Iben Fonnesberg-Schmidt, Crusading on the Edge: Ideas and Practice of Crusading
in Iberia and the Baltic Region, 1100-1500, edited by.
7
В. Ф. Семенов, Урта асрлар тарихи: педагогика институтлари учун дарслик, «Учитель» нашриёти, Тошкент
— 1.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
369
Shunga qaramay, 1212-yil 16-iyulda Xaen viloyatidagi Las Navas de Tolosa jangida
Alfonso VIII ittifoqchilari bilan birgalikda yirik g‘alabaga erishdi. Bu Alarkosdagi mag‘lubiyat
uchun olingan qasos, yangi bosib olish urushlariga yo‘l ochgan muhim g‘alaba bo‘ldi. Natijada
Ubida, Baeza va boshqa ko‘plab Andalusiya qal’alari xristianlar qo‘liga o‘tdi. Bu jangdagi
mag‘lubiyat va Almohadlar ichidagi ichki nizolar musulmonlarning Ispaniyadagi qudratini
butkul izdan chiqardi
. Kastiliya tez orada Andaluziya bilan Mursiyani egalladi. U 1236-yili
Kordovani, 1248-yili Sevilyani qo‘lga kiritdi. Qisqa vaqtlar ichida Aragon Valensiyani va Balear
orollarini bosib oldi.Portugaliya janubga tomon to Gvadiyana daryosi mansabigacha siljib bordi.
Mavrlar ixtiyorida birgina janubiy Granada qiroli (yoki Granada amirligi) saqlanib qolgan edi.
Granada qiroli mustaqil davlat sifatida uzoq vaqt, ya’ni 1492 yilgacha yashab keldi.
Xulosa qilib aytganda, arablar istilosi natijasida Pireney yarim oroli iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy jihatdan ancha yuksaldi. O‘lkada shakllangan mahalliy madaniyat bilan arablar olib
kelgan musulmon madaniyati qorishib o‘ziga xos yangi madaniy uslublar yuzaga keldi. Buni
ayniqsa me’morchilik, hunarmandchilik va binokorlik sohalari rivojida yaqqol ko‘rishimiz
mumkin. Shuningdek arablar o‘zlari bilan yangi ekinlar, sun’iy sug‘orish tizimi kabi yangiliklar
olib kelish o‘lkadagi dehqonchilik va yerga ishlov berish sohalariga ham katta ta’sir ko‘rsatishdi.
Biroq hamma istilochi xalqlarda kuzatilgani kabi arablar tomonidan olib borilgan siyosatning
salbiy jihatlari ham mavjud edi. Mahalliy xalqlar ustidan yuritilgan diniy bodimlar, feodal
ekspluattsiya ayniqsa xristian aholini zo‘rlab musulmon diniga o‘tkazish kuchayadi. Buning
natijasida rekonkista jarayoni avj oladi. Ushbu jarayon nafaqat Ispaniyani balki barcha Yevropa
davlatlarini ham qamrab olgan diniy va mafkuraviy kurash edi. Bu jarayon Ispaniya tarixida
yangi bosqich yagona xristian davlati sifatida mustahkamlanishi va markazlashgan qirollikning
shakllanishiga olib keldi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Salimov T.O‘ “ Jahon tarixi” Toshkent «Universitet » 2014. 217-b.
2. B.Mirkomilov, F.Aqchayev, O.Mamirov “ O`rta asrlar tarixi “ T-2016.
3. С.П.Карпова. ИСТОРИЯ СРЕДНИХ ВЕКОВ. 1 и 2 том. 2003
4. Torben Kjersgaard Nielsen And Iben Fonnesberg-Schmidt Crusading on the Edge Ideas and
Practice of Crusading in Iberia and the Baltic Region, 1100-1500 edited by
5. Альтамира-и-Кревеа, Рафаэль. История Испании. Том I.
6. В. Ф. Семенов, Урта асрлар тарихи: педагогика институтлари учун дарслик,
«Учитель» нашриёти, Тошкент — 1.
8
Альтамира-и-Кревеа, Рафаэль. История Испании. Том I.
9
В. Ф. Семенов, Урта асрлар тарихи: педагогика институтлари учун дарслик, «Учитель» нашриёти, Тошкент
— 1.
