АЛИШЕР НАВОИЙНИНГ ФОРСИЙ ИЖОДИ ФИТРАТ НАЗДИДА

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

344

Муртазаев Бабаназар Хурамович

Термиз ДУ доцети, филология фанлари номзоди,

АЛИШЕР НАВОИЙНИНГ ФОРСИЙ ИЖОДИ ФИТРАТ НАЗДИДА

Annotatsiya:

Мақолада Алишер Навоийнинг форсий қасидалари ва татуббуъ анъанаси, бу

ҳодисанинг бадиий адабиётдаги мақоми, анъананинг хос хусусиятлари атрофлича

шарҳланади. Айниқса, бу борада жадид алломаларидан Абдурауф Фитратнинг кузатувлари

эътиборга лойиқлиги ила алоҳида ажралиб туради. Фонийнинг “Ситтаи зарурия” (Етти

зарурат) тўплами таркибидаги қасидалар ва уларнинг яратилиши хусусида фикрлар баёни

берилади.

Kalit so’zlar:

Қасида, анъана, татаббуъ, шеър, назм, мисра, байт, фикр, хулоса, хослик,

уйқош, фикр, муштараклик, ҳаёт, замин, замон, талқин.

Abstract:

The article provides a detailed analysis of Alisher Navoi's Persian odes and the

tradition of tatubbu', the status of this phenomenon in literary literature, and the specific features

of the tradition. In this regard, the observations of Abdurauf Fitrat, one of the modern scholars,

are particularly noteworthy. The odes included in Faniy's collection "Sittai zaruriya" (Seven

Necessities) and his thoughts on their creation are presented.

Key words

: Ode, tradition, composition, poem, verse, verse, thought, conclusion, peculiarity,

harmony, thought, commonality, life, land, time, interpretation.

Аннотация:

В статье дается комплексный анализ персидских од Алишера Навои и

традиции татубу, статуса этого явления в литературных произведениях, а также

особенностей данной традиции. В этой связи среди современных ученых особенно

примечательны наблюдения Абдурауфа Фитрата. Приводятся оды из сборника Фони

«Ситтай зарурийя» ​ ​ (Семь необходимостей) и размышления об их создании.

Ключевые слова:

Ключевые слова: Ода, традиция, композиция, поэма, стих, куплет,

мысль, заключение, особенность, гармония, мысль, общность, жизнь, земля, время,

толкование.

Абдурауф Фитрат (1886 – 1938) илмий тадқиқотларида Алишер Навоийнинг форсий

меросига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Фитратнинг ушбу мақоласи “Навоийнинг

форсий шоирлиги ҳам унинг форсий девони тўғрисида” тарзида номланиб, профессор

Ҳамидулло Болтабоев нашрга тайёрлаган Фитрат икки томлигининг иккинчи томидан жой

олган. Фитрат мақолалар тўпламининг иккинчи томи айни Навоийнинг форсий ижодиёти

баҳсига доир мақоласи билан ибтидо топади. Аввало Фитрат баъзи тазкирачилар Алишер

Навоийнинг форсий тахаллуси борасида хатоликларга йўл қўйганлигини айтиб ўтади.

Абдурауф Фитрат тазкиранавислардан Ризоқулихон Ҳидоят (XIX аср)нинг форсийда

битилган “Мажмаъул-фусаҳо” (Чиройли сухандонлар тўплами) асарида Навоийнинг

форсий шеъриятдаги тахаллусини Фаноий деб кўрсатганини қайд этади. Фитрат бунинг

хато эканлигини “Лисонут-тайр”(1499)дан мисол келтириб, Навоийнинг форсий ижоддаги

тахаллуси Фоний эканини тасдиқлайди:

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

345

Форсий назм ичра чун сурдим қалам,
Назмнинг ҳар синфини қилдим рақам.
Файз етгач ул маонийдин манго,
Топти билгу назм “Фоний”дин манго (–Б.5)

1

Алишер Навоий ҳатто “Лисонут-тайр” достонини Фоний тахаллусида ёзган, қолаверса,

форс тилидаги битилган “Муфрадот” (1485, “Рисолаи муаммо”, тўғрироғи муаммо

хусусида алифбо асар) дарслигини эса Навоий тахаллусида ижод этган. Фитрат

тадқиқотнинг бошланғич қисмида ёзади: “Навоий энг улуғ форс шоирларининг энг машҳур,

энг қийин асарларига форсийча жавоблар, назиралар ёзган. Машҳур Хисрав Деҳлавий

(1253–1325)нинг:

Кўси шаҳ холийу бонги ғулғулаш дарди сар аст,
Ҳар ки қонеъ шуд хушку тар, шаҳи баҳру бар аст.

мазмуни:

Подшоҳ ноғорасининг ичи бўшу, ғулғуласининг ҳайқириғи

бош оғриғидир, кимки,

ҳўл-куруққа қаноатланса, денгиз ва ерюзининг шоҳидир (–Б.243)

2

деб бошланған бир қасидаси бор, оти: “Баҳр ул-аброр”дир” (Шу манба.–Б.6). Амир Хусрав

қасидаси нечундир “Баҳр ул-аброр” (Яхшилар денгизи) дейилган, етук адабиётшунос

Ҳ.Болтабоев нашрини ҳозирлаган Фитрат китобининг изоҳлар қисмида бу масалага

эътибор қаратиб, муносабат изҳор этади. Амир Хисрав қасидасининг номи “Дарёи аброр”

(Яхшилар дарёси) экани айтилиб, юқоридаги байтнинг ўзбекча мазмуни ҳам илова этилади:

“Подшаҳ ноғорасининг ичи бўшу, ғулғуласининг шовқин-сурони бошни оғритади, ҳўлу

қўруққа қаноат қилган киши, сув ва қуруқлик подшоҳидир” (Шу манба.–Б.174). Амир

Хусравнинг “Дарёи аброр” қасидасига Фитратнинг таъкидича: “Жомий (1414–1492)нинг

унга бир назираси, ўхшатмаси бор, оти “Лужжат ул-асрор” (Сирлар денгизи) бўлиб,

Хисравникига кўра кучсизроқдир” (Шу манба.–Б.6). Фитрат давом этиб ёзади: “Навоий ҳам

буларға “Туҳфат ул-афкор” отли 26 (аслида 99) байтдан иборат бир ўхшатма ёзған:

Оташин лаъли ки тожи хуравонро зевар аст,
Аҳгаре баҳри хаёли хом пухтан дар сар аст (Шу манба.–Б.6)”.

мазмуни:

Подшоҳлар тожини безаган ўтли лаъл, хом хаёлни пишириш учун бошдаги

бир чўғдир С.Айний (Шу манба.–Б. 174).

1

Фитрат. Танланган асарлар. 2-жилд. Илмий мақолалар. / Табдил, таржима ва изоҳлар Ҳ.Болтабоевники.–

Тошкент: Маънавият, 208 б.

2

Навоий Алишер. Асарлар. 15 т. Т.14.– Т., Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт нашриёти, 1967. – 272 б.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

346

Алишер Навоий “Хамсатул-мутахаййирин” (1494) ва “Муҳокамат ул-лу-атайн” (1499)

асарларида айни Амир Хусрав қасидаларига қизғин муносабат изҳор этади. Юқорида

изоҳлар муаллифи Ҳ.Болтабоев қасиданинг “Дарёи аброр” деб таъкидлагани қайд этилди,

буни Амир Хусравнинг ўзи ҳам таъкидлайди:

Маънии Хусрав муассир н-ояд андар мурдагон,
Ҳеч гоҳ диди, ки мастй дар сабўву соғар аст?
Ҳам дар ин шеъре, ки шуд “Даръёи аброр”аш хитоб,
Жарф бин, то абри дарьёбор чандаш дар бар аст!(–С.817)

3

.

мазмуни:

Ўлганларга бефойда Хусрав сўзин таъсири,
Ҳеч кўрдингми май идишида мастлик асири.
Ҳам бу шеърда “яхшилик дарё”си хитоб бўлди,
Қалин булутлар дарё учун гавҳарлар дури.

Энг диққатлиси Алишер Навоий “Муҳокаматул-луғатайн”да “Дарёи аброр” қасидаси

борасида айнан Амир Хусравнинг ўзининг айтганларини қайд этади: “Қасойиддин Амир

Хусравнинг “Дарёи аброр”иким, машҳур мундоқдурки, дер эмиш бўлғайки, “Юз минг

байтдин ортуғ девонларим ғазалиёти ва қасойид ва маснавийларим абъёти агар олам

саҳифасидан ююлса ва даврон сафиҳасидин маҳв бўлса ва бу қасида қолсаки, анда маъни

истийфоси вофийдур, бу фан аҳлиға менинг фазойилим далилиға кофийдур”

4

.

Абдурауф Фитрат давом этиб ёзади: “Яна Хисрав Деҳлавийнинг “Миръот ус-сафо”

(Поклик кўзгуси) отли бир қасидасиға Абдураҳмони Жомийнинг “Жило ур-руҳ” (Руҳ

жилоси)”. Навоийнинг ҳам буларға:

Муаллим ишқу пири ақл дон тифли сабақхонаш,
Паи таъдиби тифл инак фалак шуд чархи гардонаш.–

мазмуни:

Муаллим ишқдир, ақл пири сабоқ ўқувчи боладир,
Болага одоб бериш учун фалак отланувчи чарх бўлди (–Б.174)

5

,

3

Амир Хусрав Деҳлавй. Осорим мунтахаб. Дар чаҳор чилд. Чилди чаҳорум. Аз девонҳо ғазалиёт, қасоид,

муқаттаот, рубоиёт... Ба чоп тайёркунандагон: М.Бақоев, Ч.Додалишоҳ.– Душанбе: “Ирфон”, 1975. – 896 саҳ.

4

Навоий Алишер. Асарлар. 15 т. Т.14. Кўрсатилган манба. –Б. 122.

5

Фитрат. Танланган асарлар. 2- жилд. Илмий мақолалар.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

347

деб бошланган гўзал бир назираси борлиғини ўзи хабар беради”

6

. Абдурауф Фитрат шу

тариқа Алишер Навоийнинг “Ситтаи зарурия” (Олти зарурат) мажмуаси мундарижасидан

ўрин олган олти қасиданинг матлаъсини мисол тариқасида келтиради. Профессор

Ҳ.Болтабоев қаламига мансуб изоҳлар таркибида мисол тариқасида келтирилган қасидалар

матлаъсининг насрда мазмунининг берилиши эътиборли жиҳатларни намоён этади.

Алишер Навоийнинг “Ситтаи зарурия” таркибидаги қасидалари борасида изҳор этилган

Фитрат таъкидлари учун “Хамсатул-мутаҳаййирин” ва “Муҳокаматул-луғатайн” асарлари

асос вазифасини бажарган.

Муҳим воқеа шуки, Фитратлар замонида Алишер Навоийнинг форсий ижодига қизиқиш

анча нуфузли жиҳатларга эгалиги ила ажралиб туради. Фитратнинг қайд этишича, бу

борада Вадуд Маҳмудий (1898–1976)нинг изланишлари анча эътиборли, шу

қидиришларнинг натижаси ўлароқ Бухорода Мусо Саиджонов(1893–1939)нинг хусусий

кутубхонасида Навоийнинг форсий девони мавжудлиги аниқланади. Шунингдек, айни

ушбу китобнинг яна бир нусхаси Шарифжон махдум (1865–1931)га тегишли отасидан

мерос қолган кутубхонада борлиги ҳам маълум бўлади. Ҳатто бу борада Вадуд Маҳмудий

“Алишер Навоий” номли махсус мақола ёзади, у “Маориф ва ўқитувчи” саҳифалари(–1925.

– № 3. – Б.56–62 )да эълон қилинади

7

. Бу воқеалар табиий атрофдагиларни хурсанд қилади,

Фитратнинг таъкидича: “Навоийнинг форсийча девони топилди” деб шодландиқ. Бахтга

қаршу мунинг Навоийнинг форсийча девони бўлмағани майдонға чиқди”

8

. Дарҳақиқат

Фитрат ўша девонларни Алишер Фонийнинг форсий ижоди намуналари билан қиёслаб

текширади. Ниҳоят шундай хулосага келинади, яъни қўлга киритилган мавжуд

девонларнинг шеърият услуби Алишер Фоний форсий шеърлари услубидан анча

кучсизлиги тан олинади. Қўлга киритилган девонлардаги ғазалларда “Шоҳий” ва

“Султоний” тахаллуслари қўлланилган, “Навоийнинг эса, шеърда ундай лақаблари йўқ

эди”

9

. Кўринадики, Фитратлар замонида Алишер Фонийнинг “Девони Фоний” девони ҳали

ноаниқлигича мавҳум бўлган. Лекин ўша давр изланишларининг ўзи мақтовга лойиқ катта

ҳодисадир. Қолаверса, Фитратнинг Навоий форсий шеъриятига Заҳириддин Бобур (1483–

1530) баҳоларига муносабати ҳам анча диққатлидир. Абдурауф Фитратнинг Алишер

Фоний ижодига Бобур шоҳнинг маълумотларига эътибори бежизга эмаслиги табиий

ҳолдир. Заҳириддин Бобурнинг: “Форсий девон ҳам тартиб қилибтур. Форсий назмда

“Фоний” тахаллус қилибтур, баъзи абёти ёмон эмастур, вале аксар суст ва фурудтур” (–Б.

151)

10

. Фитрат биламизки, Навоийнинг туркий китобларидаги мавжуд форсий ижодига

тааллуқли форсий шеърларини атрофлича ўрганиб чиққанини қуйидаги фикрларидан

билиб олишимиз мумкин: “Навоийнинг бошқалар билан бўлган адабий мунозаралари ва

мана бу чиройлик намуналар Навоийнинг форс тилида теран, уста бир санъаткор эканини

6

Фитрат. Шу манба.–Б. 6.

7

Фитрат. Шу манба.–Б. 176.

8

Фитрат. Шу манба.–Б. 9.

9

Фитрат. Шу манба.–Б. 10.

10

Бобур, Заҳириддин Муҳаммад. Бобурнома: Нашрга тайёрловчи Порсо Шамсиев. – Тошкент: Юлдузча,

1989.– 368 б.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

348

кўрсатади. Унинг форсийчада кучсиз бўлгани тўғрисида Бобирнинг маълумотини кўб-да

қабул эткусимиз келмайди”

11

.

Абдурауф Фитратнинг Фоний шеърияти хусусида изҳор этган фикрлари борасидаги

кузатувларида Алишер Навоийнинг форс-тожик шоири Салмон Соважий (1310–1376)

ижодига муносабати эътиборли жиҳатларни намоён этади. Айниқса, Салмон Соважий

шеъриятида тарсиъ санъатининг қўлланиши боғлиқ ҳодисалар Навоий диққатини ўзига

тортади:

Сафойи сафвати рўйат бирехт оби баҳор,
Ҳавойи жаннати куйат ба бахт мушку танор

12

мазмуни:

Покиза юзининг софлиги баҳор сувини тўкди,
Жаннатдек манзилнинг ҳавоси хушбўйлик тарқатди

13

.

Тарсиъ қоидасига биноан биринчи ва иккинчи мисрадаги ҳар бир сўз қофия қоидасига

биноан бир хил бўлиши лозим, яъни: “сафо-ҳаво, сафват-жаннат, рўйат-кўйат” каби.

Фитрат таъкидига кўра Навоий биринчи мисрадаги “об” ва иккинчи мисрадаги “мушк”

сўзлари шаклан бир-бирига яқин эмас, демак қофия қоидасига зиён етган. Бу хил тарсиъга

Навоий ўз ижодидан бир мисол келтиради:

Чунон вазит ба бўстон насими фасли баҳор,
К-аз он расид ба ёрон, шамими васли нигор.

мазмуни:

Бўстонга баҳор фаслининг шаббодаси шундай эсдики,
Ундан дўстларга ёр аслининг хуш иси етишди.

Ва баҳснинг муддаосини шеърхонга аниқ изоҳлаб беради, навбатдаги мунозарага заррача

имкон қолдирмайди. Биламизки, Алишер Фоний “Девони Фоний”да Салмон Соважийнинг

иккита ғазалига татаббуъ боғлаган, бу Навоийнинг Салмон Соважий ижодига эҳтиром

изҳоридир.

11

Фитрат. Шу манба.–Б.8.

12

Фитрат. Шу манба.–Б.7.

13

Фитрат. Шу манба.–Б.175.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

349

Мақоламизнинг якуний қисмида профессор Ҳамид Сулаймон тайёрлаб “Адабий мерос”

саҳифаларида эълон қилган “Ситтаи зарурия” (Олти зарурат) ва уларни форсийдан ўзбек

тилига таржимасини амалга оширган Ўзбекистон халқ шоири Жамол Камол

таржималарининг матлаъларини қайта бошдан келтириб ўтишни жоиз топдик.

I Қасидаи “Руҳу-л-қудс”и тавҳиди бори таоло (132 байт):

Зиҳй ба хомаи қудрат мусаввар ашё,
Ҳазор нақши ажиб ҳар замон аз-ў пайдо (–Б.244).

мазмуни:

Тассанно ул қаламгаким, мунаввари ашё,

Неча минг нақши ҳар замон қилур пайдо (–Б.215).

......

II Қасидаи “Айну-л-ҳаёт” дар наъти Расули алайҳ ас-салавот (106 байт):

Ҳожибони шаб чу шодурвони савдо афгананд,
Жилва дар ҳайли бутони моҳсимо афгананд (–Б.251).

мазмуни:

Парда тортиб тун жаҳонга, то тамманно айлагай,
Жилвасин ул неча дилбар, моҳ сиймо айлагай (–Б.228).

......

III Қасидаи “Туҳфат ул-афкор” татаббуъи “Дарёйи аброр” (99 байт):

Оташин лаъле ки тожи хусравонро зевар аст,
Ахгаре баҳри хаёли хом пухтан дар сар аст (–Б.256).

мазмуни:

Оташин лаъл, улки шоҳлар тожига зевар эрур,
Хом хаёлларни пиширмоққа олов ахгар эрур (–Б.239).

......

IV

Қасидаи “Қут ул-қулуб” татаббуъи Ҳаким Анварий (120 байт):

Жаҳонки марҳалаи танги шоҳроҳи фаност,

Дар ў мажўй иқомат, ки роҳи шоҳу гадост (–Б.262).

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

350

мазмуни:

Жаҳонки тор кўчадир, шоҳроҳ унга фано,

Иқомат истама бунда, ўтдилар шоҳу гадо (–Б. 249).

......

V

Қасидаи “Минҳож ун-нажот” татаббуъи Хоқоний ва Анварий (138 байт):

Зиҳи аз шамъи рўят чашми мардум гашта нуронй,
Жаҳонро мардуми чашм омадй аз айни инсонй (–Б.268).

мазмуни:

На хушким, нури чеҳрангдин бу кўзлар бўлди нуроний,
Ўзинг кўз мардуми бўлдинг жаҳонга чашми инсоний (–Б.261).

......

VI

Қасидаи “Насим ул-хулд” татаббуъи Хоқоний (129 байт):

Муаллим ишқу пири ақл шуд тифли дабистонаш,
Фалак дон баҳри таъдиби вай инак чархи гардонаш (–Б,275).

мазмуни:

Муаллим бўлди ишқу ақли пир – шогирди нодони,
Фалак – одобу ахлоқ ўргатувчи чархи гардони (–Б.275)

Адабиётлар:

1.Амир Хусрав Деҳлавй. Осорим мунтахаб. Дар чаҳор чилд. Чилди чаҳорум. Аз девонҳо

ғазалиёт, қасоид, муқаттаот, рубоиёт... Ба чоп тайёркунандагон: М.Бақоев, Ч.Додалишоҳ.–

Душанбе: “Ирфон”, 1975. – 896 саҳ.

2.Бобур, Заҳириддин Муҳаммад. Бобурнома: Нашрга тайёрловчи Порсо Шамсиев. –

Тошкент: Юлдузча, 1989.– 368 б.

3. Навоий Алишер. Асарлар. 15 т. Т.14.– Т., Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт

нашриёти, 1967. – 272 б.

4.Shaymardanova,

A.

R.

(2021).

O

‘ZBEK

TILINING

INTRALINGVAL

5.LAKUNALARI.“.

FILOLOGIK TADQIQOTLAR: MUAMMO VA YECHIM” mavzusida

xalqaro ilmiy-nazariy anjuman materiallari

,

234

.

6.Shaymardanova, А. (2020). THE ROLE AND POSITION OF LACUNAS OF CULTURAL

LOCATION IN THE PROCESS OF COMMUNICATION (CAN THE WORD “YANGA” BE

THOUGHT TO BE A LACUNA IN UZBEK LANGUAGE?).

Theoretical & Applied Science

,

(12), 322-325.

haymardanova, A. (2021). Компьютерный Перевод Культурных Характеристик Проблема

зготовления.

Computer Linguistics: Problems, Solutions, Prospects

,

1

(1).

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

351

8.Makhamadievna, A. M., & Tulkunovna, R. N. (2021). Teaching foreign language by using

effective methods.

Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities

,

11

(12), 47-50.

9.Makhamadievna, A. M. (2022). Effective Teaching English Language to Non-Linguistic

Students by Using Project Based-Learning.

The Peerian Journal

,

6

, 48-51.

10.Навоий, Мир Алишер. Фоний гулшани. Ғазаллар ва қасидалар. Форсийдан Жамол

Камол таржимаси.– Тошкент: MERIYUS, 2011.– 364 б.

11.Фитрат. Танлангапн асарлар. 2-жилд. Илмий мақолалар. / Табдил, таржима ва изоҳлар

Ҳ.Болтабоевники.– Тошкент: Маънавият, 208 б.

12.Ҳамид Сулаймон. Алишер Наоийнинг янги топилган асари “Ситтаи зарурия” ва унинг

қўлёзма манбалари ҳақида: Қасидаи “Ситтаи зарурия” // Адабий мерос. –1968. – № 1. –

Б.192–282.