Авторы

  • Choriyeva Sanam Tojiyevna ,Xamidova Sabina Zikirovna ,Ergashev Farxod Abdumurodovich
    Termiz davlat universiteti

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ijsr.107330

Ключевые слова:

aralash tipdagi tenglama klassik masala noklassik masala singulyar integral tenglama Protter sharti.

Аннотация

Singulyar koeffitsientli aralash tipdagi tenglama uchun noklassik masalalarning qo’yilishi, ta’riflangan masalalarning yechimlarining yagonaliklari isbotlanishi keltirilgan, klassik shartlarning buzilishi haqida so’z yuritilgan.

 


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

338

Choriyeva Sanam Tojiyevna

f.-m.f.f.d. (PhD), dots. TerDU.

Xamidova Sabina Zikirovna

Termiz davlat universiteti,2-kurs magistranti,

Ergashev Farxod Abdumurodovich

TerDU,Matematika ta’lim yo’nalishi 3-kurs talabasi.

NOKLASSIK MASALALAR

Annotatsiya:

Singulyar koeffitsientli aralash tipdagi tenglama uchun noklassik masalalarning

qo’yilishi, ta’riflangan masalalarning yechimlarining yagonaliklari isbotlanishi keltirilgan,

klassik shartlarning buzilishi haqida so’z yuritilgan.

Kalit so’zlar:

aralash tipdagi tenglama, klassik masala, noklassik masala, singulyar integral

tenglama, Protter sharti.

Abstract:

The formulation of non-classical problems for a mixed-type equation with singular

coefficients, the proof of the uniqueness of the solutions of the described problems, and the

violation of classical conditions are discussed.

Keywords:

mixed-type equation, classical problem, non-classical problem, singular integral

equation, Protter condition.

Buziluvchan giperbolik va aralash tipdagi tenglamalar nazariyasining rivojlanish tarixi G.

Darbu, F. Trikomi YE. Xolmgren va S.Gellerstedtlarning mos ravishda 1894, 1923, 1927 va

1935 yillarda chop etilgan fundamental ishlari bilan bog‘liq.

Aralash tipdagi tenglamalar uchun chegaraviy masalalar bо‘yicha dastlabki fundamental

tadqiqotlar 1920 yili italyan matematigi Franchesko Trikomi tomonidan olib borilgan. Bu ishdan

keyin aralash tipdagi tenglamalar uchun chegaraviy masalalar nazariyasi asosan uchta yо‘nalish

bо‘yicha rivojlana boshladi: birinchi yо‘nalish - Trikomi masalasini umumiyroq aralash tipdagi

tenglamalar uchun о‘rganish bо‘lib, ularga S. Gellerstedt; A.V.Bitsadze; K.I.Babenko; L. I.

Karol; S.P. Pulkin va boshqalarning ishlari bag‘ishlangan; ikkinchi yо‘nalish - Trikomi

masalasining har xil modifikatsiyalariga bag‘ishlangan; uchinchi yо‘nalish esa aralash tipdagi

tenglamalar uchun spektral masalalarni tadqiq etishdan iborat.

Aralash tipdagi tenglamalar uchun chegaraviy masalalarning rivojlanishida shved matematigi

Sven Gellerstedt tomonidan ishlab chiqilgan potensiallar nazariyasi muhim о‘rin egallaydi. S.

Gellerstedt yaratgan usul yordamida buziluvchan elliptik tipdagi tenglama uchun Dirixle va

Xolmgren masalalarining yechimini qulay integral shaklda yozish mumkin va aralash tipdagi

tenglama uchun chegaraviy masalani tadqiq etish juda qulay bо‘ladi. Shuningdek aralash tipdagi

tenglama uchun chegaraviy masalalar nazariyasining rivojlanishiga A.V.Bitsadzening

ekstremum prinsipi katta turtki bergan. Bu prinsip masala yechimining yagonaligini isbotlashda

juda keng qо‘llaniladi. Aralash tipdagi tenglamalar uchun chegaraviy masalalar nazariyasining

rivojlanishida muhim о‘rin tutuvchi yana bir natijalardan biri bu S.G. Mixlin tomonidan ishlab

chiqilgan Karlemanning Trikomi singulyar integral tenglamasini regulyarlashtirish

usuli

hisoblanadi va bu usul F.Trikomi integral tenglamasini yechishda qо‘llanilgan.

Quyidagi singulyar koeffitsiyentli buziluvchan giperbolik tipdagi tenglamani

0

Im

,

<

+

=

z

iy

x

z

kompleks yarim tekislikda о‘rganamiz


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

339

( )

( )

0

1

0

1

2

0

=

+

-

+

+

-

-

-

-

y

x

m

yy

xx

m

u

y

u

y

u

u

y

b

a

,

(1)

bu yerda

m

,

0

a

va

0

b

- haqiqiy sonlar hamda ular ushbu

2

/

)

4

(

2

/

0

+

-

m

m

b

,

2

/

)

2

(

0

+

m

a

,

shartlarni qanoatlantiradi

0

D

soha

iy

x

z

+

=

komplekis tekislikning bir bog‘lamli sohasi

bо‘lib, u (1) tenglamaning

1

)

(

2

2

:

2

2

-

=

-

+

-

+

m

y

m

x

AC

,

1

)

(

2

2

:

2

2

=

-

+

+

+

m

y

m

x

BC

xarakteristikalari hamda

0

=

y

о‘qining

AB

kesmasi bilan chegaralangan bir bog‘lamli

sohasi bо‘lsin.

(1.1) tenglama shu narsa bilan e’tiborliki birinchidan bu tenglamaning kichik hadlari

oldidagi koeffitsiyentlari singulyar maxsuslikka ega, ikkinchidan bu yerda

)

,

(

)

,

(

)

,

(

)

,

(

)

,

(

)

,

(

y

x

f

u

y

x

c

u

y

x

b

u

y

x

a

u

u

y

x

h

y

x

K

y

x

yy

xx

=

+

+

+

+

(2)

buziluvchan umumiy giperbolik tipdagi tenglama uchun Koshi masalasini normal yechilishining

0

)

(

)

,

(

lim

0

=

-

-

®

y

K

y

x

ya

y

,

(3)

Protter sharti [1] buziladi, bu yerda

0

)

,

(

>

y

x

h

,

0

)

0

(

K

,

0

)

(

<

y

K

,

0

<

y

da. (1.3) shart

bajarilmasligiga qaramasdan, agar

2

/

0

m

a

,

0

0

=

b

bо‘lsa (1) tenglama uchun Koshi

masalasi korrekt qо‘yilgan [1].

Bundan (1) tenglama uchun Koshi masalasini normal yechilishida (3) shart zaruriy shart

emasligi kelib chiqadi. Endi (1.1) tenglamada

0

0

=

b

,

2

0

m

-

=

a

bо‘lsin:

( )

( )

0

)

2

/

(

1

2

=

-

-

-

-

-

+

x

m

yy

xx

m

u

y

m

u

u

y

,

(4)

(4) tenglama uchun Darbu masalasini ta’riflaymiz.

Darbuning ikkinchi masalasi:

0

D

sohada (4) tenglamaning ushbu

)

(

)

0

,

(

x

v

x

u

y

=

,

I

x

:

)

(

x

u

BC

y

=

,

[ ]

1,

0

x

,

(5)

shartlarni qanoatlantiruvchi regulyar

)

(

)

(

)

,

(

0

2

0

D

C

D

C

y

x

u

yechimi topilsin, bu

yerda

( )

( )

I

C

x

v

2

,

( )

( )

( )

I

C

I

C

x

2

1

I

y

,

(

)

1,

1

-

=

I

-

0

=

y

о‘qining intervali.

1-teorema.

Darbuning ikkinchi masalasiga mos bir jinsli masala cheksiz kо‘p chiziqli

bog‘liq bо‘lmagan yechimlarga ega, bir jinsli bо‘lmagan masala esa faqat va faqat,

(

)

(

) (

)

)

(

1

2

2

)

1

2

(

x

x

m

x

v

y

b

b

-

+

=

-

,

( )

1,

0

x

,

shart bо‘lgandagina yechimga ega bо‘ladi, bu yerda

(

)

2

+

=

m

m

b

.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

340

Bir jinsli Darbuning ikkinchi masalasining barcha notrivial yechimlar

( )

)

1

(

2

2

)

,

(

0

2

2

0

t

t

-

-

+

+

=

+

m

y

m

x

y

x

u

,

formula bilan beriladi, bu yerda

)

(

)

(

)

(

2

0

I

C

I

C

x

t

sinfdagi ixtiyoriy funksiya. Endi (4)

tenglama uchun (5) Darbu shartlarini ushbu

)

(

)

0

,

(

x

v

x

u

y

=

,

I

x

;

)

(

x

u

AC

y

=

,

[

]

0

,

1

-

x

(6)

shaklda beramiz.

2-teorema.

(4) tenglama uchun (6) masala yagona yechimga ega.

1-teorema va 2-teoremalardan ushbu xulosa kelib chiqadi: qat’iy giperbolik tenglamalar

uchun qо‘yilgan Koshi masalasining korrektligidan Darbu masalasining korrektligi kelib chiqadi,

buziluvchan giperbolik tenglamalarda esa umuman olganda Koshi masalasi korrektligidan Darbu

masalasining korrektligi kelib chiqmaydi. Buning ustiga (4) buziluvchan giperbolik tenglama

uchun umuman olganda xarakteristikalar, chegaraviy shartlarning ularda qо‘yilishi ma’nosida

teng huquqli emas.
(1) tenglamada

0

0

=

a

bо‘lsin:

( )

(

)

0

0

=

+

+

-

-

y

yy

xx

m

u

y

u

u

y

b

(7)

bu tenglama juda kо‘p matematiklar tomonidan о‘rganilgan [2,3,4]. Umuman olganda, (7)

tenglama uchun oddiy Koshi masalasi korrekt bо‘lmasligi mumkin. A. V. Bitsadze [2] (7)

tenglama uchun boshlang‘ich shartlari bir jinsli bо‘lgan:

0

)

0

,

(

=

x

u

,

I

x

;

0

lim

0

=

-

®

y

u

y

,

I

x

;

Koshi masalasi

2

0

m

-

=

b

bо‘lganda Ushbu

( )

( )

-

+

-

-

-

+

+

=

+

+

2

2

0

2

2

0

)

,

(

0

2

2

2

2

m

m

y

x

y

m

x

y

m

x

u

t

t

,

kо‘rinishdagi notrival yechimlarga ega ekanligini kо‘rsatgan, bu yerda

)

(

0

x

t

ikki marta

uzluksiz hosilaga ega bо‘lgan ixtiyoriy funksiY. Shu holatdan kelib chiqib A. V. Bitsadze [5]

boshlang‘ich shartlari

)

(

)

0

,

(

x

x

u

t

=

,

I

x

;

)

(

)

(

lim

0

0

x

y

u

y

y

n

b

=

-

-

®

,

I

x

,

(8)

kо‘rinishda bо‘lgan shakli о‘zgargan Koshi masalasini о‘rgangan va uni korrekt ekanligini
kо‘rsatgan, bu yerda

(

)

1

2

0

<

-

b

m

.

Agar

1

0

b

bо‘lsa, (7) tenglamaning yechimlari buzilish chizig‘i atrofida

chegaralangan bо‘lmaydi. Haqiqatdan ham ushbu


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

341

-

-

=

-

,

,

)

ln(

)

(

)

,

(

0

1

0

y

y

y

x

u

b

агар

агар

булса

булса

1

1

0

0

,

=

b

b

xususiy yechimlar yuqoridagi fikrimizni tasdiqlaydi.

1

0

>

b

bо‘lganda Koshi masalasi korrekt bо‘lishi uchun boshlang‘ich shartlar

)

(

)

,

(

)

(

lim

1

0

0

x

y

x

u

y

y

t

b

=

-

-

-

®

;

( )

( )

-

-

-

-

-

®

y

x

u

y

y

y

y

,

)

(

lim

1

0

0

2

0

b

b

kо‘rinishda bо‘lishi kerak;

1

0

=

b

bо‘lganda esa Koshi masalasi korrekt bо‘lishi uchun

boshlang‘ich shartlar

)

(

)

ln(

)

,

(

lim

2

/

)

2

(

0

x

y

y

x

u

m

y

t

=

-

+

-

®

,

)

(

)

ln(

)

,

(

)

,

(

)

(

ln

)

(

lim

2

/

)

2

(

2

/

)

2

(

2

0

x

y

y

x

A

y

x

u

y

y

y

m

m

y

n

=

-

-

-

-

+

+

-

®

,

kо‘rinishda bо‘lishi kerak, bu yerda

-

)

,

(

y

x

A

aniq kо‘rinishga ega bо‘lgan maxsus kiritilgan

funksiY.

Shunday qilib, (1) tenglama yechiminning tuzilishi va differensial xossalari uning kichik

hadlari oldidagi koeffitsiyentlar

0

a

va

0

b

ga bog‘liqdir. (1) tenglama uchun masalalar

0

a

va

0

b

parametrik tekislikda

)

,

(

0

0

b

a

P

nuqtaning о‘zgarishiga qarab qо‘yiladi.

0

>

y

yarim tekislikda

0

)

/

(

0

=

+

+

y

yy

xx

m

u

y

u

u

y

b

(9)

tenglamani о‘rganamiz.

(9) tenglama shu bilan xarakterliki, uning uchun oddiy N masalasi korrekt emas.

Haqiqatdan ham

0

W

- yuqori

0

>

y

yarim tekislikda yotuvchi va uchlar

)

0

,1

(

-

A

,

)

0

,1

(

B

nuqtada bо‘lgan (9) tenglamaning normal chizig‘i

1

)

2

(

4

2

2

2

0

:

=

+

+

+

-

m

y

m

x

s

chizig‘i

hamda

0

=

y

о‘qining

AB

kesmasi bilan chegaralangan bir bog‘lamli bо‘lsin. Ushbu

masalani ta’riflaymiz.

N

masalasi

.

0

W

sohada (9) tenglamaning ushbu

)

,

(

0

0

y

x

u

j

s

=

,

0

)

,

(

s

y

x

,

)

(

0

x

y

u

y

n

=

=

,

)

1

,1

(

-

=

I

x

,

shartlarni qanoatlantiruvchi regulyar yechimi

( )

( )

)

(

,

0

2

0

W

W

C

C

y

x

u

topilsin.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

342

Bevosita tekshirish yordamida kо‘rsatish mumkinki ushbu

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

1

2

2

1

)

2

(

4

1

)

,

(

+

+

+

+

+

+

-

+

-

-

=

+

+

+

m

m

m

y

m

x

y

m

x

y

m

x

y

x

u

funksiya bir jinsli

N

masalaning notrivial yechimi bо‘ladi, ya’ni (9) tenglama uchun

N

masalasi korrekt emas. Shu munosabat bilan A.V.Bitsadze (9) tenglama uchun ushbu shakli

о‘zgargan

N

masalasini о‘rgangan:

0

W

sohada (9) tenglamaning ushbu

)

,

(

0

0

y

x

u

j

s

=

,

0

)

,

(

s

y

x

,

),

(

lim

0

0

x

y

u

y

y

n

b

=

+

®

)

1

,1

(

-

=

I

x

shartlarni qanoatlantiruvchi regulyar yechimi topilsin.

Shakli о‘zgargan

N

masalasi korrekt qо‘yilgan. Ushbu qо‘llanmada asosan singulyar

koeffitsiyentli

(

)

0

/

0

1

2

/

0

=

+

+

+

-

y

x

m

yy

xx

m

u

y

u

y

u

u

y

signy

b

a

(10)

tenglama ham о‘rganilgan. (10) tenglama

iy

x

z

+

=

, kompleks tekisligining

0

Im

>

z

yuqori

yarim tekisligida uchlari

)

0

,1

(

-

A

va

)

0

,1

(

B

nuqtalarda va yuqori yarim tekislikda joylashgan

Г

:

)

(

x

f

y

=

chizig‘i bilan,

0

Im

<

z

pastki yarim tekislikda esa (10) tenglamaning

AC

va

BC

xarakteristikalari bilan chegaralangan bir bog‘lamli

D

sohada о‘rganildi.

Asosiy e’tibor (6) tenglama uchun

{

}

0

<

=

-

y

D

D

sohada shakli о‘zgargan Koshi

masalasini о‘rganishga,

{

}

0

>

=

+

y

D

D

sohada Dirixle va shakli о‘zgargan

N

masalasini,

aralash

D

sohada esa Trikomi masalasini hamda Frankl turidagi nolokal masalalarni

о‘rganishga qaratilgan.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Пулькин С.П.Задачи Трикоми для обобщенного уравнения Лаврентьева-

Бицадзе//Докл. АН CCСР.1958. Т.118.№1.С.38-41.

2. Бицадзе А.В., Салахитдинов М.С. К теории уравнений смешанно-составного

типа//Сибирский математический журнал. 1961, Т.2. №1.С. 7-19.

3. Ильин В.А., Моисеев Е.И. Нелокальная краевая задача для оператора Штурма-

Лиувилля в дифференциальной и разностной трактовках//Докл. АН CССР. 1986. Т.

291. № 3. С. 534-539.

4. Shaymardanova,

A.

R.

(2021).

O

‘ZBEK

TILINING

INTRALINGVAL

LAKUNALARI.“. FILOLOGIK TADQIQOTLAR: MUAMMO VA YECHIM” mavzusida

xalqaro ilmiy-nazariy anjuman materiallari, 234.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

343

5. Shaymardanova, А. (2020). THE ROLE AND POSITION OF LACUNAS OF CULTURAL

LOCATION IN THE PROCESS OF COMMUNICATION (CAN THE WORD “YANGA”

BE THOUGHT TO BE A LACUNA IN UZBEK LANGUAGE?). Theoretical & Applied

Science, (12), 322-325.

6. Shaymardanova, A. (2021). Компьютерный Перевод Культурных Характеристик

Проблема Изготовления. Computer Linguistics: Problems, Solutions, Prospects, 1(1).

7. Makhamadievna, A. M., & Tulkunovna, R. N. (2021). Teaching foreign language by using

effective methods. Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities, 11(12),

47-50.

8. Makhamadievna, A. M. (2022). Effective Teaching English Language to Non-Linguistic

Students by Using Project Based-Learning. The Peerian Journal, 6, 48-51.

9. Кумыкова С.К., Нахушева Ф.Б. Дифференц.уравнения. 1978. Т. 14, №1. С. 50-65.

10. Салахитдинов М.С., Мирсабуров М. Нелокальние задачи для уравнений смешанного

типа с сингулярными коэффициентами. Ташкент 2005. “Universitet”. “Yangiyo’l

poliyrafservis” -224 c.

Библиографические ссылки

Пулькин С.П.Задачи Трикоми для обобщенного уравнения Лаврентьева-Бицадзе//Докл. АН CCСР.1958. Т.118.№1.С.38-41.

Бицадзе А.В., Салахитдинов М.С. К теории уравнений смешанно-составного типа//Сибирский математический журнал. 1961, Т.2. №1.С. 7-19.

Ильин В.А., Моисеев Е.И. Нелокальная краевая задача для оператора Штурма-Лиувилля в дифференциальной и разностной трактовках//Докл. АН CССР. 1986. Т. 291. № 3. С. 534-539.

Shaymardanova, A. R. (2021). O ‘ZBEK TILINING INTRALINGVAL LAKUNALARI.“. FILOLOGIK TADQIQOTLAR: MUAMMO VA YECHIM” mavzusida xalqaro ilmiy-nazariy anjuman materiallari, 234.

Shaymardanova, А. (2020). THE ROLE AND POSITION OF LACUNAS OF CULTURAL LOCATION IN THE PROCESS OF COMMUNICATION (CAN THE WORD “YANGA” BE THOUGHT TO BE A LACUNA IN UZBEK LANGUAGE?). Theoretical & Applied Science, (12), 322-325.

Shaymardanova, A. (2021). Компьютерный Перевод Культурных Характеристик Проблема Изготовления. Computer Linguistics: Problems, Solutions, Prospects, 1(1).

Makhamadievna, A. M., & Tulkunovna, R. N. (2021). Teaching foreign language by using effective methods. Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities, 11(12), 47-50.

Makhamadievna, A. M. (2022). Effective Teaching English Language to Non-Linguistic Students by Using Project Based-Learning. The Peerian Journal, 6, 48-51.

Кумыкова С.К., Нахушева Ф.Б. Дифференц.уравнения. 1978. Т. 14, №1. С. 50-65.

Салахитдинов М.С., Мирсабуров М. Нелокальние задачи для уравнений смешанного типа с сингулярными коэффициентами. Ташкент 2005. “Universitet”. “Yangiyo’l poliyrafservis” -224 c.