INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
323
Kurambayeva Qunduzxon Arslonbekovna
Urganch RANCh texnologiyalari universiteti
Pedagogika yo‘nalashi, 1-boshqich magistratura talabasi
qunduzxonkuromboyeva@gmail.com
)
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA O‘QUVCHILAR O‘RTASIDAGI
AXLOQIY RIVOJLANISHINING HOLATINI O‘RGANISHNING AHVOLI
Annotatsiya:
Axloqiy tarbiya insoniyat taraqqiyotining butun yo‘li davomida qo‘yilgan
muammolardan biridir. Har qanday davr ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanishning o‘ziga
xos vazifalariga muvofiq, axloqiy tarbiya va xulq-atvor madaniyatini shakllantirish zarurligini
taqozo etadi. Farzandlar ota-onalarining faxri. Ular haqida hamma narsa yoqimli va qimmatlidir.
Ammo ular har doim ham bolaning jozibadorligi nafaqat tashqi ko‘rinishida, asosiysi o‘sib
borayotgan bolaning o‘zini oilada va jamoat joylarida o‘zini qanday tutishi, uning xulq-atvori -
yuz ifodalari, imo-ishoralari haqida har doim ham o‘ylamagan.
Kalit so‘zlar:
axloqiy tarbiya, shaxs, xulq-atvor, ong, axloq, munosabat.
Abstract:
Moral education is one of the challenges of human development. Each period requires
the formation of a culture of moral education and behavior in accordance with the specific tasks
of socio-economic and cultural development. Children are the pride of their parents. Everything
about them is lovely and precious. But they did not always think about the attractiveness of the
child only in appearance, and most importantly, how the growing child behaves in the family and
in public places, his behavior - facial expressions, gestures.
Keywords:
moral education, personality, behavior, consciousness, ethics, attitude.
Аннотация:
Нравственное воспитание является одной из задач, возникающих на
протяжении всего развития человека. Каждый период требует формирования культуры
нравственного воспитания и поведения в соответствии с конкретными задачами
социально-экономического и культурного развития. Дети – гордость родителей. Все в них
прекрасно и ценно. Но не всегда думали о привлекательности ребенка только во
внешности, а главное, в том, как ведет себя растущий ребенок в семье и в общественных
местах, его поведение – мимика, жесты.
Ключевые слова:
нравственное воспитание, личность, поведение, сознание, этика,
отношение.
KIRISH
Axloqiy tarbiya jarayoni - bu pedagogik faoliyatning samaradorligi va sifatiga, bola shaxsini
axloqiy tarbiyalashning to‘g‘ri darajasiga erishishga qaratilgan tarbiyachi va jamoa o‘rtasidagi
izchil o‘zaro munosabatlar majmuidir.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
324
Axloq - shaxs tarbiyasiga kompleks yondashuvning ajralmas qismidir. Rus pedagogi
I.F.Xarlamovning fikricha, “axloqni shakllantirish axloqiy me’yorlar, qoidalar va talablarni
insonning xulq-atvori haqidagi bilim, ko‘nikma va odatlarga aylantirish va ularga qat’iy rioya
qilishdan boshqa narsa emas”. Axloqiy tarbiya - bu maktab yoshidagi bolalarda odob-axloq
g‘oyalari va tamoyillariga muvofiq yuksak ong, axloqiy tuyg‘ular va xulq-atvorni
shakllantirishning maqsadli jarayonidir.
Axloqiy tarbiyaning asosiy vazifasi maktab yoshidagi o‘quvchilarini zamonaviy turmush tarziga
mos keladigan axloqiy ongni, barqaror axloqiy xulq-atvor va axloqiy tuyg‘ularni shakllantirish,
har bir shaxsning faol hayotiy pozitsiyasini, o‘z xattiharakatlarida rahbarlik qilish odatini
shakllantirishdan iborat.
Pedagogika axloqiy tarbiya sohasida axloqiy ong va axloqiy xulq kabi pedagogik tushunchalarni
ajratadi. Insonning shaxsiy tajribasi orqali singan, tarixan shakllangan va doimiy yangilanib
turadigan bilimlar tizimi inson ongining mazmunini tashkil etadi. Ongning o‘ziga xos
xususiyatlaridan biri uning o‘z nomi bilan atrofdagi olam (ong) haqidagi bilimlar majmuasi
sifatida berilgan. Bilimsiz ong bo‘lmaydi. “Ongning mavjudligi va u uchun biror narsaning
mavjudligi bilimdir” [1]. Ijtimoiy tajriba jamoat axloqiy ongida o‘z aksini topadi: axloqiy
g‘oyalar, nazariyalar, tushunchalar kishilarning faoliyat va muloqot jarayonida rivojlanadigan
real munosabatlarini aks ettiradi. E’tiqod - axloqiy ong shakllanishining eng yuqori darajasi. Ular
shaxsning harakatlari, harakatlarining tartibga soluvchisiga aylanadi.
Shaxsning axloqiy barqarorligi ularga boo‘liq. Ishontirish axloqiy tushunchalar tizimini kuchli
o‘zlashtirish, axloqiy tuyg‘ularni rivojlantirish, xatti-harakatlar va munosabatlar tajribasini
umumlashtirish bilan tavsiflanadi. Axloqiy g‘oyalar va tushunchalarni o‘zlashtirish uzoq va
murakkab jarayondir. O‘quvchilar axloqiy tushunchalarni o‘zlashtirishdan, birinchi navbatda,
taqdimot darajasida uning mazmunini to‘liq o‘zlashtirishgacha bo‘lgan uzoq yo‘lni bosib
o‘tadilar.
Tajribaning kengayishi, bir tomondan ijtimoiy ko‘nikmalar, bir tomondan bilimlarning
to‘planishi, katta maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy pozitsion rolining kengayishi axloqiy
g‘oyalarini yanada chuqurlashtirish va farqlashga olib keladi, boshqa tomondan, ularni umumiy
axloqiy tushunchalarga (do‘stlik, do‘stlik haqida) yaqinlashtirishga olib keladi. kattalarni hurmat
qilish, muloqot jarayonlarida va hokazo). Rivojlanayotgan axloqiy g‘oyalar bolalarning xulq-
atvorida, ularning boshqalarga munosabatini tartibga soluvchi rol o‘ynay boshlaydi[2].
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘quvchi ongida axloqiy hayotning ba’zi bir hodisasining tasviri nafaqat ushbu voqea sodir
bo‘lgan davrda paydo bo‘lishi mumkin. Bola o‘z do‘stining bir paytlar kuzatgan u yoki bu
harakatini qayta yaratishi, yana “ko‘rishi” mumkin. Bundan tashqari, u muayyan vaziyatlarda o‘z
harakatini tasavvur qila oladi. Bunday holda, vakolatlar qo‘llaniladi. Spirkinning fikriga ko‘ra,
tasavvurlarda “ong birinchi marta o‘zining bevosita manbasidan ajralib chiqadi va nisbatan
mustaqil sub’ektiv hodisa sifatida mavjud bo‘la boshlaydi”[3].
O‘quvchilarning axloqiy ongi va xulq-atvori birlikda shakllanadi - bu pedagogikaning asosiy
ajralmas tamoyilidir. Maktab yoshidagi o‘quvchilarda kattalar va tengdoshlar bilan
munosabatlarda yangi xususiyatlar paydo bo‘ladi. Maktab yoshidagi o‘quvchilar kattalar bilan
mazmunli muloqotga faol qiziqish bildiradilar. Voyaga yetgan bolaning obro‘si, uning qadr-
qimmati xulq-atvorda jiddiy rol o‘ynashda davom etmoqda. Mustaqillik va xulq-atvorni
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
325
anglashning o‘sishi o‘rganilgan axloqiy me’yorlar bo‘yicha harakatlarda rahbarlik qilish
qobiliyatini rivojlantirishga olib keladi va o‘quvchida o‘z o‘rnini topishga intilish ya’ni o‘z
“Men”ini shakllanishiga olib keladi. U shu ijtimoiylik bilan uzviy bog‘liq jarayonda axloqan
hamda ma’nan shakllanishida davom etadi.
Katta maktabgacha yoshdagi o‘quvchining harakatlarini belgilay boshlaydigan ichki “axloqiy
hokimiyatlar” paydo bo‘ladi. Bunda o‘quvchilar o‘z tengdoshlari bilan turli xil faoliyatda faol
muloqot qilish istagini namoyon etadilar, buning natijasida “o‘quvchilar jamiyati” shakllanadi.
Bu jamoaviy munosabatlarni rivojlantirish uchun muayyan shart-sharoitlarni yaratadi.
Tengdoshlar bilan mazmunli muloqot katta yoshdagi maktab o‘quvchisining shaxsini to‘laqonli
shakllantirishda muhim omil bo‘ladi.
Jamoa faoliyatda (o‘yin, vaziyat, muloqot) katta yoshli o‘quvchilar jamoaviy rejalashtirish
ko‘nikmalarini egallaydilar, o‘z harakatlarini muvofiqlashtirishni, nizolarni adolatli hal qilishni
va umumiy natijalarga erishishni o‘rganadilar.
Bularning barchasi axloqiy tajribani to‘plashga yordam beradi. Katta yoshdagi maktab
o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda ta’lim faoliyati muhim rol o‘ynaydi. Dars jarayonida ular
tarbiyaviy xulq-atvor qoidalarini o‘zlashtiradilar, ularda maqsadlilik, mas’uliyat, irodalilik
fazilatlari shakllanadi.
Makarenko o‘quvchilarni axloq nazariyasi bilan qurollantirish kerak, deb hisoblab, katta
ahamiyat berdi. Shu bilan birga, u to‘g‘ri xulq-atvor odatini tarbiyalash ongni tarbiyalashdan
ko‘ra ancha qiyin ekanligini ta’kidladi [4].
Axloqiy xulq-atvorni tarbiyalash - axloqiy xatti-harakatlar va axloqiy odatlarni shakllantirishdan
boshlanadi. Harakat insonning atrofdagi voqelikka munosabatini tavsiflaydi.
Axloqiy xatti-harakatlarni uyg‘otish uchun tegishli shart-sharoitlarni yaratish, o‘quvchilar
hayotini ma’lum bir tarzda tashkil etish kerak. Axloqiy odat - axloqiy ishlarni bajarishga bo‘lgan
ehtiyojni talab qiladigan huquqiy va umuminsoniy normalarga asoslanadi. Odatlar yotoqxona
qoidalariga, xulq-atvor madaniyatiga, tartib-intizomga asoslangan bo‘lsa, oddiy bo‘lishi mumkin
va o‘quvchida muayyan ahamiyatga ega bo‘lgan faoliyatni amalga oshirishga ehtiyoj va
tayyorlikni yuzaga keltirganda murakkab bo‘lishi mumkin.
Odatning muvaffaqiyatli shakllanishi uchun o‘quvchilar harakatga undaydigan motivlar ularning
ko‘z o‘ngida muhim bo‘lishi, o‘quvchilar o‘rtasida harakatlarni bajarishga munosabat hissiy
jihatdan ijobiy bo‘lishi va agar kerak bo‘lsa, o‘quvchilar natijalarga erishish uchun ma’lum iroda
harakatlarini ko‘rsatishga qodir.
Axloqiy tarbiya faqat umuminsoniy axloq me’yorlariga mos keladigan, bolaning butun hayotini
ularning yoshi va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil etuvchi pedagogik
jarayon sifatida samarali amalga oshiriladi. Yaxlit jarayonning natijasi bu uning ongi, axloqiy
tuyg‘ulari, vijdoni, irodavviy xususiyatlari, ko‘nikmalari, odatlari, ijtimoiy qimmatli xulq-
atvorining birligida axloqiy jihatdan yaxlit shaxsni shakllantirishiga asos bo‘la oladi. Axloqiy
tarbiyaning asosiy kategoriyasi, B.T.Lixachevning fikricha, axloqiy tuyg‘u tushunchasi - doimiy
hissiy emotsiyasi, tajriba, haqiqiy axloqiy munosabatlar va o‘zaro ta’siridir,. Axloqiy me’yorlar
faqat o‘quvchilar hissiy o‘zlashtirilishi tufayli sub’ektiv axloqqa aylanadi.
Axloqiy tuyg‘uni asosiy tamoyil sifatida baholash axloqiy ongni e’tiborsiz qoldirishni
anglatmaydi. Axloqiy ongni rivojlantirish axloqiy tamoyillarni, me’yorlarni bilishni va shu bilan
birga jamiyatdagi axloqiy mavqeini, axloqiy holatini, his-tuyg‘ularini, axloqiy ongning his-
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
326
tuyg‘ularini doimiy ravishda anglash va tushunishni o‘z ichiga oladi - o‘quvchining axloqiy
ongini aks ettirishning faol jarayon hisoblanadi. Axloqiy ongni rivojlantirishning sub’ektiv
harakatlantiruvchi kuchi axloqiy tafakkur - axloqiy faktlarni, munosabatlarni, vaziyatlarni
doimiy ravishda to‘plash va tushunish jarayoni, ularni tahlil qilish, baholash, axloqiy qarorlar
qabul qilish, mas’uliyatli tanlovdir. Axloqiy tuyg‘ular, ong va tafakkur, irodaviy xislatlarni
namoyon bo‘lishining asosi rag‘batidir. Axloqiy iroda va ijtimoiylikka ijobiy munosabatdan
tashqarida o‘quvchining haqiqiy axloqi namoyon bo‘lmaydi. Shaxsning axloqiy xulq-atvori
quyidagi ketma-ketlikka ega: hayotiy vaziyat - tajriba - vaziyat va motivlarni tushunish - tanlov
va qaror - rag‘batlantirish - jarayon.
Bolalar ko‘pincha vaziyatni chuqur tushunishga moyil emaslar, bu ularni tasodifiy qarorlar qabul
qilishga olib keladi. Xulq-atvorni tanlash ularni o‘rab olgan ijtimoiy psixologik muhit, tasodifiy
tashqi ta’sirlar, ommaviy sevimli mashg‘ulotlar, impulsiv rag‘batlantirishlar ta’siri ostida amalga
oshiriladi. Motivlarning beqarorligi vaziyatga hamroh bo‘lgan his-tuyg‘ular harakatining kuchli
yoki kuchsizligi bilan belgilanadi, masalan, qo‘rquv, bu bolani ongli ravishda tanlash va ixtiyoriy
harakatni amalga oshirish imkoniyatidan mahrum qiladi. O‘quvchilarda erkin axloqiy irodaviy
xususiyatlarini tarbiyalashning ma’nosi - ularni o‘z-o‘zini nazorat qilishga o‘rgatish, ichki
erkinlikka erishishga, mustaqil fikrga ega bo‘lishda yordam berish, axloqiy tuyg‘u va e’tiqodga
mos ravishda bukilmasdan harakat qilish qat’iyati, jamiyatda kundalik munosabatlarda axloqiy
me’yorlarni o‘rnatishdir.
Shaxsning axloqi axloqiy tamoyillarga ongli ravishda amal qilishda va axloqiy xulq-atvorning
odatiy shakllarida namoyon bo‘ladi. Axloqiy tarbiyaning boshlang‘ich darajasi, deyarli ichki
nazoratsiz, xatti-harakatlarning ongsiz impulslar va tashqi ta’sirlarga bog‘liqligi bilan
tavsiflanadi. Asta-sekin psixikaning hissiy ongsiz sohasi orqali odatlar va xatti-harakatlarning
odatiy shakllari shakllanadi. Rivojlanishning ushbu darajasida odatlar, odatiy harakatlarni
kuchaytirish tufayli xatti-harakatlar ustidan qandaydir o‘zini o‘zi nazorat qilish imkoniyati
mavjud. Odatiy xulq-atvor asosida, maqsadli pedagogik ta’sir natijasida bolada axloqiy tafakkur
rivojlanadi.
U bilan birgalikda va uning yordami bilan axloqiy tuyg‘ular asosida ong va iroda, axloq, halollik,
rostgo‘ylik, adolatlilik, mehnatsevarlik, intizom, kollektivizm shakllanadi. Shaxsning bu
xossalari va fazilatlari ijtimoiy munosabatlar tizimida o‘quvchining dunyo bilan faol o‘zaro
ta’siri natijasida yuzaga keladigan psixologik o‘zgarishlarni ifodalaydi. Ular o‘quvchi tomonidan
ushbu munosabatlarda doimiy ravishda namoyon bo‘ladi, o‘quvchining xarakter xususiyatlari,
shaxsiy ijtimoiy hayotida, odatlar va odatiy xatti-harakatlar shakllarida tan olinadi,
mustahkamlanadi.
Axloqiy xulq-atvorning eng yuqori darajasi - bu inqiroz va ekstremal vaziyatlarda ongli ravishda
o‘zini tuta bilish, qat’iylikni saqlash, axloqiy e’tiqodlarga, me’yorlarda sodiqlikda namoyon
bo‘ladi. O‘quvchilar uchun bunday holatlar axloqiy rivojlanishida doimo paydo bo‘ladi va
takomillashib, yuksalib boradi. Shaxsning axloqiy shakllanishining mohiyati bolaning tashqi va
ichki qarama-qarshiliklarni yengib o‘tishidadir. Nafs va burch, ezgulik va yovuzlik, mehr va
shafqatsizlik, muhabbat va nafrat, haqiqat va yolg‘on, xudbinlik va jamoaviylik o‘rtasidagi
axloqiy tanlovlarning cheksiz oqimida xarakter xususiyatlari va axloqiy fazilatlar shakllanadi.
Axloqiy tarbiya axloqiy me’yorlarga moslashish va xulq-atvor odatlarini o‘ylamasdan
rivojlantirish emas. Bu munosabatlar, o‘zaro ta’sirlar, faoliyat, muloqot va qarama-qarshiliklarni
bartaraf etishning faol hayotiy jarayoni.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
327
Bu doimiy va tizimli qarorlar, axloqiy me’yorlar foydasiga ixtiyoriy harakatlarni tanlash, o‘zini
o‘zi baholash va ularga muvofiq o‘zini o‘zi boshqarish jarayonidir. Shunday qilib, axloqiy
tarbiyaning pedagogik jarayoni - bu o‘quvchilarning hayotiy pozitsiyaga ega bo‘lishi, qarama-
qarshiliklari, muammolari, tanlovlari, ziddiyatlari va to‘qnashuvlarini bartaraf etish va ma’lum
bir huquqiy va ijtimoiylik darajasida hal qilish uchun tashkil etishdir.
Pedagogning say-harakatlari qarama-qarshiliklarni o‘quvchilar bilan birgalikda mohirona hal
qilishga va bu jarayonda ularni psixologik jihatdan va individual axloqiy tuyg‘ularini, ongi,
odatlari, axloqiy xulq-atvorini rivojlantirishga qaratilishi kerak. Axloqiy tarbiya jarayonining
o‘ziga xosligi uning mazmuni - jamiyat axloqi, har bir o‘quvchining individual psixologik
xususiyatlari, ongi va xulq-atvoriga ijtimoiy axloqiy normalarini joriy etish zarurati bilan ham
bog‘liq.
Axloqiy tarbiya jarayonining murakkabligi shundaki, uni tashkil qilish bir vaqtning o‘zida
o‘quvchilarning butun hayotini, ularning barcha faoliyati va munosabatlarini tashkil qiladi, ularni
ongli ravishda amalga oshirish jarayonida amalga oshiriladi va axloqiy tarbiya taraqqiy etishda
davom etadi.
Axloqiy tarbiya jarayoni o‘qituvchining tarbiyaviy ta’sirlarning samaradorligi haqida fikr-
mulohazalariga ega bo‘lganda va bu ma’lumotlarni pedagogik faoliyatning har bir yangi
bosqichida hisobga olgan holda samarali bo‘ladi.
Pedagog bunday ma’lumotlarni faqat hayotdan, ta’lim jarayondagi munosabatlardan va faoliyat
amaliyotida kundalik o‘rganishdan oladi. Axloqiy tarbiya jarayoniga ilmiy asoslangan
munosabat o‘quvchilar faoliyatining, har qanday hayotiy munosabatlarning axloqiy tomonini
ko‘rish, ta’kidlash va undan samarali foydalanish qobiliyatidan iborat. Bunday holda, o‘qituvchi
axloqiy tarbiyani samarali boshqarish uchun haqiqiy imkoniyatga ega bo‘lib, uni bolalarni
tarbiyalashning yaxlit jarayonining ajralmas qismiga aylantiradi [4].
Shunday qilib, axloqiy tarbiya va xulq-atvor madaniyatini shakllantirishning nazariy jihatlarini
ko‘rib chiqib, biz shunday xulosaga keldikki, shaxsning axloqiy shakllanishi muammosi juda
uzoq davrlar davomida mavjud bo‘lib, bu sohada ko‘plab kashfiyotlar qilingan. Axloqiy tarbiya
jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari va tashkil etishdagi qiyinchiliklari bor, ammo zarur
psixologik va pedagogik bilimlarni o‘zlashtirgan holda, kattalar o‘quvchiga ta’sir o‘tkazishga va
axloqiy g‘oyalar va xulq-atvor madaniyatini maqsadli ravishda shakllantirishga qodir.
Zamonaviy ta’lim amaliyoti tomonidan qabul qilingan kompleks rivojlanish dasturlarini tahlil
qilib, shuni xulosa qilishimiz mumkinki, “Axloqiy tarbiya” bo‘limi faqat an’anaviy prognoz
qilingan. Boshqa murakkab dasturlarda axloqiy tarbiya yo‘nalishining mazmuni ba’zi
bo‘limlarda parcha kiritilgan. Shunday qilib, axloqiy madaniyatni shakllantirish vazifalari
“Jamoaviy rivojlanish” va “Ijtimoiy rivojlanish” bo‘limlarida hal qilingan.
Shunday qilib, o‘quvchilarning axloqiy madaniyatini shakllantirish bo‘yicha muayyan ish
tizimining dasturlari mazmunida yo‘qligi bolalarning xatti-harakatlarini ongli ravishda nazorat
qila olishi bilan tavsiflangan sezgir davrga olib kelishi mumkin va ularning axloqiy tuyg‘ulari
boshqa motivlarga qaraganda ko‘proq harakatlantiruvchi kuchga ega bo‘lib, o‘qituvchilar
e’tiboridan chetda qolishi mumkin.
XULOSA
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
328
O‘quvchilarda axloqiy tarbiyani shakllantirish ob’ektiv hayot sharoitlari, ta’lim va tarbiya ta’siri
ostida, turli xil faoliyat jarayonida, umuminsoniy madaniyatni o‘zlashtirishda sodir bo‘ladi va
pedagogikaning yaxlit jarayoni sifatida samarali amalga oshiriladi. Umuminsoniy axloq
normalari, o‘quvchining butun hayotini ularning yoshi va individual xususiyatlarini hisobga
olgan holda tashkil etish. Demak, tarbiyaviy ishlar axloqiy g‘oyalarni o‘z ichiga olishi va turli va
samarali shakllarda, mazmunli va kerakli hissiy boylik bilan olib borilishi kerak.
O‘quv va ijtimoiy faoliyatining g‘oyaviy-axloqiy mazmunining boyligi, darsdan tashqari
mashg‘ulotlarning rang-barangligi, oiladagi turmush tarzi bolalar axloqini shakllantirishning eng
muhim manbalari hisoblanadi.
Ta’lim oldiga qo‘yilgan vazifalarni hal qilish jarayonida katta maktab yoshidagi o‘quvchilarni
axloqiy tarbiyalash shakllari, mazmuni va imkoniyatlari o‘rganildi.
Biz axloqiy g‘oyalar va xatti-harakatlarning muvaffaqiyatli shakllanishi uchun quyidagilar zarur
degan xulosaga keldik:
axloqiy tarbiyaning psixologik-pedagogik jarayon sifatidagi mohiyatini to‘liq
anglash; axloqni shakllantirish “mexanizmlari”ni bilish;
xulq-atvor madaniyatini shakllantirish bo‘yicha ishlarni rejalashtirish, axloqiy
tarbiyaning yo‘l va vositalarini ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq eta olish;
Axloqiy tarbiyada ijobiy axloqiy tajriba hal qiluvchi ro‘l o‘ynaydi, bu o‘quvchilarning muloqoti
va birgalikdagi faoliyati to‘planishi uchun alohida ahamiyatga ega. Ammo tajriba faqat xatti-
harakat yuqori maqsadlar uchun amalga oshirilganda maqsadga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bure R.S., Ostrovskaya L.F. O‘qituvchi va bolalar/ R.S. Bure. - M., 1997.- 143 b.
2. Mavlanova R., Voxidova N., Raxmonqulova N. Pedagogika nazariyasi va tarixi Toshkent-
2010. 318 b.
3. Ibragimov X., Abdullayeva Sh. Pedagogika nazariyasi. Toshkent-2008.
4. Ivanova Т. Nutq madaniyatini tarbiyalash. // Maktabgacha ta'lim. - 1988 yil - 12son. - B. 6-
12.
5. Abduqodirov A. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida yangi axborot texnologiyalaridan
foydalanish muammolari //Uzluksiz ta’lim j. - 2002. №
6. Adizov B.R. Boshlang’ich ta’limni tashkil etishning nazariy asoslari. Ped.fan.doktori. diss...
avtoref.-T.: 2003.-44 b.
7. Abduqodirov, A. (2018). Pedagogik mahorat asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti.
8. Hasanboyeva, O. (2019). O‘quvchilarda axloqiy fazilatlarni shakllantirishning pedagogik
asoslari. Toshkent: O‘qituvchi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
329
9. Abdullayeva, M. (2020). Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarda axloqiy
fazilatlarni shakllantirish. Toshkent: Innovatsiya nashriyoti.
10. Dewey, J. (2004). Demokratiya va ta’lim. (O‘zbek tiliga tarjima). Toshkent: O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi.
11. Vygotsky, L.S. (1998). Bola rivojlanishi va ta’lim jarayoni. Toshkent: Psixologiya
nashriyoti.
12. Zunnunov, A., & Sobirov, D. (2018). Bola psixologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi.
