INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
468
Yalg‘ashov Sanjar Shirinboy o‘g‘li,
Mirzayev Azizbek Zafar o‘g‘li
Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabalari
Ilmiy rahbar:
Juraxujayev Davronxoʻja Daverxoʻja oʻgʻli
Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti, Geografiya kafedrasi oʻqituvchisi
QO‘SHRABOT TUMANIDA AHOLI JOYLASHUVINING GEOGRAFIK JIHATLARI
Annotatsiya
:Mazkur maqolada Qoʻshrabot tumanining geografik joylashuvi, aholisi va uning
viloyat tumanlari orasidagi demografik holati tahlil qilingan. Shuningdek, aholining joylashuviga
taʼsir ko‘rsatuvchi tabiiy-geografik, iqtisodiy va ijtimoiy omillar statistik maʼlumotlar asosida
chuqur tahlil qilinib, ularning hududiy rivojlanish jarayonidagi o‘rni ochib berilgan.
Kalit soʻzlar:
Qo‘shrabot tumani, geografik joylashuv, aholi joylashuvi, demografik
ko‘rsatkichlar, tabiiy omillar, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, etnik tarkib.
KIRISH
Qo‘shrabot tumani Samarqand viloyatining shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib,
sharqdan Payariq tumani, janubdan Ishtixon va Kattaqo‘rg‘on tumanlari, g‘arb va shimoldan esa
Navoiy viloyatining Nurota tumani, shimoli-sharqdan Jizzax viloyati bilan chegaradosh. Tuman
hududi tabiiy resurslar, tarixiy va madaniy obidalar, shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatga
ega bo‘lib, bu omillar hududiy rivojlanish va aholi istiqomat qilishida muhim rol o‘ynaydi [6, 7].
Tuman aholisining joylashuvi va uning demografik ko‘rsatkichlarini o‘rganish, tumanning
ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini aniqlashda va hududning istiqboldagi rivojlanishini baholashda
alohida ahamiyat kasb etadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu maqolada Qo‘shrabot tumanining demografik va geografik xususiyatlarini
o‘rganishda deskriptiv tahlil, statistik tahlil [3, 8] hamda hududiy solishtirma tahlil usullaridan
foydalanildi. Rasmiy statistik manbalar asosida aholi soni, tabiiy o‘sish, migratsiya,
urbanizatsiya darajalari tahlil qilindi. Shuningdek, xaritalar va geografik axborot tizimlari
asosida tuman joylashuvining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ta’siri baholandi. Demografik
tarkib yoshi, jinsi, yashash joyi va etnik jihatdan tahlil qilinib, asosiy xulosalar chiqarildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
2025-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, Qo‘shrabot tumani aholisi soni 144,4 ming kishini
tashkil etadi va bu viloyat aholisining 3,38 foizi demakdir [9]. Viloyatda jami 16 ta maʼmuriy
birlik (14 ta tuman va 2 ta shahar) mavjud bo‘lib, doimiy aholi soni bo‘yicha Qo‘shrabot tumani
15-o‘rinni egallaydi (1-jadval). Bu maʼlumot tuman aholisining viloyatdagi o‘rnini va uning
demografik ko‘rsatkichlarini aks ettiradi.
1-jadval
2025-yil 1-yanvar holatiga koʻra Samarqand viloyatining tuman va shaharlaridagi doimiy
aholi soni
T/R Hudud va shahar
Aholi soni
(ming kishi hisobida)
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
469
1
Samarqand shahri
595,8
2
Urgut tumani
572,6
3
Pastargʻom tumani
392,1
4
Kattaqoʻrgʻon tumani
299,8
5
Ishtixon tumani
282,2
6
Payariq tumani
279,8
7
Samarqand tumani
278,6
8
Narpay tumani
231,6
9
Toyloq tumani
226,2
10
Bulungʻur tumani
206,9
11
Jomboy tumani
194,1
12
Oqdaryo tuamni
177,2
13
Nurobod tumani
165,8
14
Paxtachi tumani
154,5
15
Qoʻshrabot tumani
144,4
16
Kattaqoʻrgʻon shahri
95,9
Jadval Samarqand viloyati statistika boshqarmasi maʼlumotlari asosida tuzildi
Tuman aholisi soni viloyatdagi tumanlar orasida so‘nggi o‘rinlardan birini egallashi bilan
birga, o‘ziga xos joylashuvi bilan ham ajralib turadi. Ushbu joylashuv shakllanishiga esa
quyidagi bir qator omillar o‘zining sezilarli darajadagi taʼsirini ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin
Tabiiy geografik omil: Tuman aholisining asosiy qismi dehqonchilik uchun qulay bo‘lgan,
suv bilan taʼminlangan hududlarda istiqomat qiladi. Bunday hududlarda yerlar sug‘orilishga
yaroqli bo‘lib [1], qishloq xo‘jaligi faoliyatining rivojlanishi natijasida aholi zichligi o‘rtacha 1
kv.km ga 66,9 kishini tashkil etadi. Bu esa tabiiy resurslardan foydalanish darajasi bilan bevosita
bog‘liqdir.
Iqtisodiy geografik omil: Tumanning iqtisodiy rivojlanishida sanoat, transport va foydali
qazilmalarning mavjudligi muhim rol o‘ynaydi [4, 5]. Biroq, tuman markazidan viloyat
markazigacha bo‘lgan masofa 100 km bo‘lishi, tuman rivojlanishiga salbiy taʼsir ko‘rsatmoqda.
Bu masofa uzoqligi transport tizimining yetarli rivojlanmaganligini bildiradi, bu esa aholining
shaharlarga migratsiyasini cheklaydi.
Aholining tabiiy o‘sish ko‘rsatkichlari 2024-yilning yanvar-dekabr oylarida 3006 kishini
tashkil etdi. 2024-yilda tug‘ilganlar soni 3 635 kishini tashkil qilib, 2023-yilga nisbatan
kamaygan. O‘limlar soni esa 629 kishiga kamaygan, natijada o‘lim koeffitsenti 4,4 promillega
kamaygan. Biroq, tug‘ilish va o‘lim o‘rtasidagi farqning kamayishi tabiiy o‘sishning pasayishini
ko‘rsatadi [2].
Qo‘shrabot tumani uchun migratsiya jarayonlari ham muhim ahamiyatga ega. 2024-yilda
tuman hududiga ko‘chib kelganlar soni 421 kishini tashkil etgan bo‘lsa, ketganlar soni 868 kishi
bo‘lib, migratsiya qoldig‘i minus 447 kishiga teng bo‘lgan. Bu ko‘rsatkich migratsiya
savdosining salbiy taʼsirini ko‘rsatadi, bu esa tumanning iqtisodiy rivojlanishini sekinlashtiradi.
Urbanizatsiya va ijtimoiy tarkib
Qo‘shrabot tumanida urbanizatsiya darajasi 2025-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra 9,2 foizni
tashkil etadi. Shaharlarda yashovchi aholining umumiy soni 13 318 mingdan ortiq, qishloqlarda
yashovchi 131 092 mingdan ortiq kishi. Shaharda yashovchi aholining 52,8 foizini erkaklar
tashkil etsa, qishloqda erkaklar soni 50,9 foizni tashkil etadi. Urbanizatsiyaning past darajasi
tumanning geografik joylashuvi, transport va infratuzilma holati bilan bog‘liq.
Etnik va jinsiy tarkib
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
470
Tuman aholisining jinsiy tarkibiga ko‘ra, erkaklar salmog‘i 51 foizni, ayollar salmog‘i
esa 49 foizni tashkil qiladi. Erkaklar soni 73,743 ming, ayollar soni esa 70,667 mingni tashkil
etmoqda. Etnik tarkibda, asosan, o‘zbeklar (94,4%) yashaydi, shu bilan birga tojiklar (4,4%) ham
tuman aholisining bir qismini tashkil etadi. Mahalliy o‘zbeklar o‘zbek tilida so‘zlashadi, tojiklar
esa tojik tilida gaplashib, o‘zbek tilini ham yaxshi bilishadi. Aholining diniy tarkibida
musulmonlar yetakchi bo‘lib, islom dini mutloq hukmron hisoblanadi.
XULOSA
Qo‘shrabot tumani aholisi sonining viloyatdagi nisbatan past o‘rinda turishi, asosan,
uning geografik joylashuvi, tabiiy sharoitlari va transport-infratuzilma imkoniyatlarining
cheklanganligi bilan bog‘liq. Aholining tabiiy o‘sishi ijobiy bo‘lsa-da, tug‘ilish va o‘lim
o‘rtasidagi tafovutning kamayishi tabiiy o‘sish sur’atining pasayishiga olib kelmoqda. Salbiy
migratsiya qoldig‘i tuman aholisining boshqa hududlarga ko‘chib ketishini ko‘rsatadi. Past
urbanizatsiya darajasi esa tuman ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini cheklovchi muhim omillardan
biridir. Shu boisdan, tumanning barqaror demografik va iqtisodiy o‘sishini taʼminlash uchun
mahalliy infratuzilmani yaxshilash, transport tizimini rivojlantirish hamda investitsiya muhitini
yaxshilash zarur.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Бердикулов Ф. Ф., Джурахужаев Д. Д. Теоретические основы исследования
пригородного хозяйство //Экономика и социум. – 2024. – №. 8 (123). – С. 254-257.
2. Hamroyev A.I., Juraxujayev D.D. Surxondaryo viloyatida demografik jarayonlar
rivojlanishining o‘ziga xos jihatlari // Экономика и социум. 2023. №5-1 (108).
3. Hedges L. V., Olkin I. Statistical methods for meta-analysis. – Academic press, 2014.
4. Juraxujayev D. D., Berdiqulov F. F., Mirzaliyev S. R. Jizzax shahri ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar //Экономика и социум. – 2024. – №. 2 (117)-1. – С.
337-340.
5. Mirzaliyev S. R., Karimov Y. T., Juraxujayev D. D. Urgut tumani ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishining oʻziga xos xususiyatlari //Экономика и социум. – 2023. – №. 5-2 (108). –
С. 222-225.
6. Mukhamedov O., Usmanov M., Sattarov A. Model of birth rate in Uzbekistan and its
geographical aspects //AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing, 2024. – Т. 3147. – №.
1.
7. Mukhamedov O. L. et al. Territorial Aspects Of The Development Of Geodemographic
Processes In Jizzakh Region //The American Journal of Interdisciplinary Innovations and
Research. – 2020. – Т. 2. – №. 11. – С. 12-16.
8.
Ott R. L., Longnecker M. An introduction to statistical methods and data analysis. –
Cengage Learning Inc., 2010.
9. Samarqand viloyati statistika boshqarmasi ma’lumotlari. 2020-2025.
