Авторы

  • Rixsiyeva Risolat Jamshid qizi,Nurmatova Iroda To’xtasinovna
    Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika unversiteti

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ijsr.107342

Ключевые слова:

maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligi teatrlashtirilgan faoliyat kompetentlik.

Аннотация

Maqolada teatr faoliyati jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentsiyasini shakllantirishning dolzarb muammosi yoritilgan. "Kompetentsiya", "ijtimoiy kompetentsiya"tushunchalarining mohiyati va ularning tarkibiy qismlari ochib berilgan.

    


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

453

Rixsiyeva Risolat Jamshid qizi

Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika unversiteti

Maktabgacha ta’lim fakulteti talabasi

Nurmatova Iroda To’xtasinovna

Nizomiy nomidagi T.D.P.U “Maktabgacha ta’lim metodikasi’’ kafedrasi dotsenti,(PhD)

irodanur@inbox.ru

TEATR FAOLIYATI MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING IJTIMOIY

KOMPETENTSIYASINI RIVOJLANTIRISH VOSITASI SIFATIDA

Annotatsiya:

Maqolada teatr faoliyati jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy

kompetentsiyasini shakllantirishning dolzarb muammosi yoritilgan. "Kompetentsiya", "ijtimoiy

kompetentsiya"tushunchalarining mohiyati va ularning tarkibiy qismlari ochib berilgan.

Tayanch iboralar:

maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligi, teatrlashtirilgan

faoliyat, kompetentlik.

The article highlights the actual problem of the formation of preschool-age children's social

competence in theatrical activities. The essence of the concepts of "competence", "social

competence", and their components is disclosed.

Keywords:

social competence of children of preschool age, theatrical activities, competence.

В статье освещается актуальная проблема формирования социальной компетентности

детей дошкольного возраста в процессе театрализованной деятельности. Раскрыта

сущность понятий «компетентность», «социальная компетентность» и их компоненты.

Ключевые

слова:

социальная

компетентность

детей

дошкольного

возраста,

театрализованная деятельность, компетентность.

Kirish.

Maktabgacha ta'lim nazariyasi va amaliyotining eng muhim vazifalaridan biri bu ijtimoiy

munosabatlar tizimida samarali ishlay oladigan mustaqil, faol shaxsni shakllantirishdir . Shu

munosabat bilan, ijtimoiy kompetentsiya alohida ahamiyatga ega bo'lib, bu maktabgacha

yoshdagi bolalarga mustaqil va samarali ravishda turli xil faoliyat turlarini amalga oshirish,

o'zlarining xatti-harakatlari va muloqotlarini qurish va tartibga solish, mas'uliyatni namoyon

etish, teng huquqli ijtimoiy sheriklar kabi his qilish imkonini beradi.

Bolaning hayotidagi maktabgacha davr ijtimoiy hayotga kirishga, zarur ijtimoiy tajribani

to'plashga tayyorgarlik ko'rishga qaratilgan. Psixologik va pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish

(L.A.Venger, L.S.Vygotskiy, D.B.Elkonin) maktabgacha yoshdagi bolani ijtimoiy hayot

sohasiga jalb qilishini ko'rsatdi, bu bolalar o'yinlari, suhbatlar, qiziqishlarning asosiy mazmuniga

aylanadi. Zamonaviy fan va amaliyotda ijtimoiy kompetentsiyani murakkab integrativ shaxsiy

ta'lim sifatida shakllantirish muammosi quyidagi jihatlarda o'rganilgan :


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

454

Kompetentsiya turlarining tasnifini A.G.Gogoberidze1, I.A.Zimnaya, L.V.Trubaychuk,

A.V.Xutorskaya2 kabi olimlar;

Mazmuni

va

ijtimoiy

kompetentsiyani

shakllantirish

usullari

A.G.Gogoberidze

[3] ,L.V.Trubaychuk[11] va boshqalar;

Ijtimoiy kompetentsiyaning asosiy tarkibiy qismlarini, maktabgacha yoshdagi bolalarda ularni

shakllantirish xususiyatlarini aniqlash bo’yicha T.N.Zaxarova [4], T.L.Pasalskaya [8],

O.V.Polozova [9]kabilar;

Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy kompetentsiyani shakllantirish shartlarini aniqlash

O.F.Borisova, I.A.Zimnaya [5], T.L.Pasalskaya [8], N.B.C.Sodnomova [10], A.V.Xutorskaya

[12] va boshqalar o’rganishgan.

Maktabgacha ta'lim amaliyotiga kompetentsiyaga asoslangan yondashuvni joriy etish obuning

zamonaviy vazifalari o'rtasidagi ziddiyatni ochib beradibolalarni o'qitish va tarbiyalash va ularni

sifatli amalga oshirishning haqiqiy imkoniyatlari. Maktabgacha yoshdagi bolalarda yuzaga

keladigan amaliy faoliyat, hissiy vositachilik, ijtimoiy taqlid, shaxslararo o'zaro munosabatlar

ularning ijtimoiy kompetentsiyasini shakllantirish muammosining alohida dolzarbligini

belgilaydi.

Asosiy qismi.

"Kompetentlik" atamasi lotin tilidan olingan bo‘lib (sompeto - erishaman, mos

kelaman, yaqinlashaman) "kompetentli" sifatidan yasalgan bo‘lib, "asosli bilimga ega, biror

sohadan yaxshi xabardor, bilimdon" degan ma’noni anglatadi3. I.A.Zimnyaya esa

kompetentlikni hayot davomida shakllanadigan, etnoijtimoiy-madaniy jihatdan shartlangan,

faoliyatda, boshqa odamlar bilan o‘zaro munosabatda dolzarblashadigan, bilimlarga asoslangan,

intellektual va shaxsiy jihatdan shartlangan insonning integrativ shaxsiy sifati sifatida talqin

qiladi, bu ta’lim jarayonida rivojlanib, uning natijasiga ham aylanadi deb ta’riflaydi.

V.N.Kunitsina, D.I.Feldshteyn, V.V.Tsvetkov [13] kabi Ko'pgina tadqiqotchilar ijtimoiy

kompetentsiya aloqa, jamoada ishlash qobiliyati va nizolarni hal qilishda namoyon bo'lishini

ta'kidlaydilar. S.N.Krasnokutskaya [6] va V.V.Tsvetkov [13] ijtimoiy kompetentsiyani shaxsning

integral sifati , individndning jamiyat bilan faol aloqada bo'lishiga,turli xil ijtimoiy rollarni

bajarishiga, turli guruhlar va shaxslar bilan aloqalarni o'rnatishga imkon beradigan

qobiliyatlar,ijtimoiy bilim va ko'nikmalar to'plami sifatida ko'rib chiqishadi.

L.V.Trubaychuk ham ijtimoiy kompetentlikni maktabgacha yoshdagi bola tomonidan

egallanadigan, o‘sib borayotgan shaxsning jamiyatga kirishi uchun zarur bo‘lgan boshlang‘ich

kompetensiyalar, uning keyingi hayoti uchun qimmatli bo‘lgan jamoaviy xulq-atvor va jamoaviy

faoliyat ko‘nikma va malakalari deb hisoblaydi.Ijtimoiy tajriba va ijtimoiy yetuklik bolaning

umumiy maqsadlarni qabul qilish, kognitiv faoliyatni amalga oshirish, o‘z faoliyatini o‘zi

tartibga solishga odatlanish, uni umuminsoniy qadriyatlar asosida boshqa odamlar bilan

muvofiqlashtirish ko‘nikmalari asosida shakllanadi [11]. Shunday qilib, ijtimoiy kompetentlik

tadqiqotchilar tomonidan shaxsning o‘ziga, boshqalarga, faoliyatga, jamiyatga bo‘lgan

1 Дошкольная педагогика с основами методик воспитания и обучения : учебник для вузов. 2-е изд., перераб.
и доп. ; под ред. А. Г. Гогоберидзе, О. В. Солн цевой. — СПб. : Питер, 2019. — 460 с. — (Серия «Стан дарт
третьего поколения»)
2Хуторской, А. В. Компетентность как дидакти ческое понятие: содержание, структура и модели кон
струирования / А. В. Хуторской, Л. Н. Хуторская // Проектирование и организация самостоятельной ра боты
студентов в контексте компетентностного подхо да : межвузовский сб. науч. тр. / под общ. ред. А. А. Ор лова.
— Тула : Тул. гос. пед. ун-т им. Л. Н. Толстого, 2008. — Вып. 1. — С. 117—137.
3 Гуськова, А. П. Популярный словарь русского языка: толково-энциклопедический / А. П. Гуськова, Б. В.
Сотин. — М. : Русский язык-Медиа, 2003. — 870 с.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

455

munosabati asosida uning dunyo bilan o‘zaro ta’sirini ta’minlaydigan shaxsiy xususiyat sifatida

qaraladi.

Maktabgacha katta yoshdagi bolalarda shakllangan ijtimoiy kompetentlik ularning ijtimoiy

yetukligini ko‘rsatadi. Bolalarda o‘z xulq-atvorini ixtiyoriy boshqarish shakllanadi, iroda sohasi

rivojlanadi, motivlar bir-biriga bo‘ysunadi, o‘zini va o‘z xatti-harakatlarini boshqarishga,

kattalarning ko‘rsatmalariga amal qilishga, qoidalarga bo‘ysunishga intilish paydo bo‘ladi. Biz

maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligini shaxsning integrativ sifati deb

belgilaymiz. Bu sifat bolalarga o‘zlashtirilgan tasavvur va ko‘nikmalar, hayotiy tajriba hamda

ijtimoiy munosabatlar asosida oddiy va muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qarorlar qabul qilish va

qo‘yilgan maqsadlarga erishish imkonini beradi.

Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy malakani shakllantirishning muvaffaqiyati ko‘p

jihatdan bolalar faoliyatini tashkil etish va ularga bolalarni jalb qilishga bog‘liq. Bolalar

ijodiyotining eng keng tarqalgan turlaridan biri teatrlashtirilgan faoliyat bo‘lib, uni maktabgacha

ta’lim muassasasida qo‘llash maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy malakasini

shakllantirishning samarali vositasi hisoblanadi. Teatrlashtirilgan faoliyat mashg‘ulotlar,

bayramlar, ko‘ngilochar tadbirlar o‘tkazishda, o‘yinlarda, kundalik jarayonlarda (ertalabki

badantarbiya, sayr), shuningdek, bolalarning mustaqil faoliyatida va boshqa holatlarda

qo‘llaniladi.U bolalar rolli o‘yini va teatr san’atining o‘ziga xos uyg‘unligi bo‘lib, bolaning

ijtimoiy tajribasini boyitgan holda uning rolli xatti-harakatlarini modellashtirish imkonini

beruvchi pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq mazmun, shakl, usul va yo‘llar majmuasidir.

Teatrlashtirilgan faoliyatda maktabgacha yoshdagi bola o‘zining rivojlanish bosqichida

paydo bo‘lgan ehtiyojlarini to‘liq qondirish va ijodiy qobiliyatlarini namoyon etish imkoniyatiga

ega bo‘ladi. A.V. Nikitina [7] teatrlashtirilgan o‘yinda maktabgacha yoshdagi bolalarning

ijtimoiy tajribasi tarkibiy qismlarini ajratib ko‘rsatadi. Shaxs ijtimoiylashuvi muammosining

o‘ziga xos jihatlarini e’tiborga olgan holda, teatrlashtirilgan faoliyatda maktabgacha yoshdagi

bolalarning ijtimoiy layoqati qismlarining namoyon bo‘lishini ko‘rib chiqamiz. Ijtimoiy

layoqatning motivatsion qismi bolalarning harakatlarida, tengdoshlari va kattalar bilan

munosabatlarida o‘z aksini topadi. Bolalar o‘z zimmalariga olgan rollarga muvofiq

teatrlashtirilgan tomoshalarni ijro etadilar. Bu esa ularga muayyan xulq-atvor sabablarini, xatti-

harakatlarni va his-tuyg‘ularni yaqindan anglab olish imkonini beradi. O‘yin davomida yuzaga

keladigan haqiqiy munosabatlar jarayonida (mazmunni muhokama qilish, rollarni va o‘yin

ashyolarini taqsimlash) bolalar o‘rtoqlarining manfaatlarini hisobga oladilar, ularga hamdardlik

bildiradilar va yon berishni o‘rganadilar. Bu ularda axloqiy xulq-atvor sabablarini

rivojlantirishga yordam beradi. Sahnalashtirilgan o‘yinda bola kattalarga o‘xshashga intiladi.

Bilish motivlari, o‘zini ko‘rsatishga bo‘lgan raqobatdosh intilishlar, tengdoshlari bilan yaxshi

munosabatlarni saqlab qolish, ular orasidagi o‘z mavqeini yaxshilash istagi katta

rag‘batlantiruvchi kuchga ega bo‘ladi. Motivlarning o‘zaro bog‘liqligi shakllanadi: o‘ylangan

harakatlarning impulsiv harakatlardan ustunligi kuzatiladi, boshqa odamlarga nisbatan burch

tuyg‘usi paydo bo‘ladi. Sahnalashtirilgan o‘yin jarayonida iroda sohasi rivojlanadi: bola o‘zi

maqsad qo‘ya oladi, qaror qabul qiladi, reja tuzadi, qiyinchiliklarni yengish uchun kuch

sarflaydilar.

Ijtimoiy kompetentlikning hissiy tarkibiy qismi bolalarning teatrlashtirilgan mashg‘ulotlarda

ishtirok etishi orqali namoyon bo‘ladi. Bu jarayonda bolalar personajlarga hamdardlik bildirib,

sahnalashtirilayotgan voqealarga achinadi. Ro’llar yordamida ular asosiy hissiy holatlar

(g‘amginlik, quvonch, hayrat, g‘azab, qo‘rquv va boshqalar) bilan tanishadilar, ularni

ifodalashning yuz va tana harakatlari orqali usullarini o‘rganadilar. Shuningdek, boshqa


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

456

odamlarning turli belgilar orqali hissiy ko‘rinishlarini aniqlashni o‘rganib, bu tushunchalar

boshqa insonlar bilan muloqot qilishda zarur ekanligini anglab yetadilar.

Xulosa.

Shunday qilib, zamonaviy psixologik-pedagogik tadqiqotlarni tahlil qilish asosida biz

quyidagilarni aniqlashtirdik: "ijtimoiy kompetentlik" tushunchasining mohiyati, bolalarning

teatrlashtirilgan faoliyatda ishtirok etishi tufayli namoyon bo‘ladigan maktabgacha yoshdagi

bolalar ijtimoiy kompetentligining tarkibiy qismlari (motivatsion, kognitiv, xulq-atvor,

hissiy).Bu maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligini shakllantirishda

teatrlashtirilgan faoliyatning roli juda katta degan xulosaga kelishimizga imkon beradi, chunki

uni tashkil etish jarayonida bolalarda tashkilotchilik qobiliyatlari va ko‘nikmalari rivojlanadi,

muloqot shakllari, turlari va vositalari takomillashadi, bolalarning bir-biri bilan bevosita o‘zaro

munosabatlari shakllanadi va anglanadi, ijtimoiy ko‘nikma va malakalar o‘zlashtiriladi.

Adabiyotlar ro’yhati:

1. Борисова, О. Ф. Формирование социальной компетентности детей дошкольного

возраста : дис. … канд. пед. наук : 13.00.07 / О. Ф. Борисова. — Челя бинск, 2009. —

201 л.

2. Гуськова, А. П. Популярный словарь русского языка: толково-энциклопедический / А.

П. Гуськова, Б. В. Сотин. — М. : Русский язык-Медиа, 2003. — 870 с.

3. Дошкольная педагогика с основами методик воспитания и обучения : учебник для

вузов. 2-е изд, перераб. и доп.; под ред. А. Г. Гогоберидзе, О. В. Солнцева. — СПб. :

Питер, 2019. — 460 с. — (Серия «Стан дарт третьего поколения»).

4. Захарова, Т. Н. Расширение образовательного пространства детского сада как условие

формиро вания социальной компетентности ребёнка : дис. канд. пед. наук: 13.00.01 / Т.

Н. Захарова. — Яро славль, 2012. — 253 с.

5. Зимняя, И. А. Ключевые компетенции — новая парадигма результата образования / И.

А. Зимняя // Эксперимент и инновации в школе. — 2009. — № 2. — С. 7—14.

6. Краснокутская, С. Н. Анализ состояния про блемы социальной компетентности в

отечественной и зарубежной литературе / С. Н. Краснокутская // Сб. науч. тр. Северо-

Кавказского гос. техн. ун-та. — 2005. — № 1 (13). — С. 73—76. — (Серия «Гумани

тарные науки»).

7. Никитина, А. В. Театрализованная игра как фактор развития социального опыта

дошкольни ков с нарушением зрения : дис. ... канд. пед. наук : 13.00.03 / А. В.

Никитина. — СПб., 2004. — 224 c.

8. Пасальская, Т. Л. Формирование базовых элементов социальной компетентности у

стар ших дошкольников в группах кратковременно го пребывания : дис. … канд. пед.

наук : 13.00.01 / Т. Л. Пасальская. — М., 2011. — 206 с.

9. Полозова, О. В. Формирование социальной компетентности у детей старшего

дошкольного возраста с общим недоразвитием речи в проектной деятельности:

дис.канд. пед. наук : 13.00.03 / О. В. Полозова. — М.,2015.213с.

10. Содномова, Н. Б.-Ц. Педагогические усло вия формирования социальных

компетенций стар ших дошкольников с ограниченными возможно стями

здоровья:дис.канд. пед. наук : 13.00.01 / Н. Б.-Ц. Содномова.-Улан-Удэ,2015.

11. Трубайчук, Л. В. Социальная компетентность дошкольника // Актуальные проблемы

дошкольного образования: теоретические и прикладные аспекты социализации и

социального развития детей до школьного возраста : материалы V Международной


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

457

научно-практической конференции. — Челябинск : Образование; редкол. : Л. В.

Трубайчук, Л. К. Пику лева, Л. Н. Галкина, 2007. — С. 300—307.

12. Хуторской, А. В. Компетентность как дидакти ческое понятие: содержание, структура

и модели кон струирования / А. В. Хуторской, Л. Н. Хуторская // Проектирование и

организация самостоятельной ра боты студентов в контексте компетентностного

подхо да : межвузовский сб. науч. тр. / под общ. ред. А. А. Ор лова. — Тула : Тул. гос.

пед. ун-т им. Л. Н. Толстого, 2008. — Вып. 1. — С. 117—137.

13. Цветков, В. В. Формирование социальной компетентности сельских школьников :

дис. … канд. пед. наук : 13.00.01 / В .В.Цветков. — Великий Новoгород, 2002. — 155 с

Библиографические ссылки

Борисова, О. Ф. Формирование социальной компетентности детей дошкольного возраста : дис. … канд. пед. наук : 13.00.07 / О. Ф. Борисова. — Челя бинск, 2009. — 201 л.

Гуськова, А. П. Популярный словарь русского языка: толково-энциклопедический / А. П. Гуськова, Б. В. Сотин. — М. : Русский язык-Медиа, 2003. — 870 с.

Дошкольная педагогика с основами методик воспитания и обучения : учебник для вузов. 2-е изд, перераб. и доп.; под ред. А. Г. Гогоберидзе, О. В. Солнцева. — СПб. : Питер, 2019. — 460 с. — (Серия «Стан дарт третьего поколения»).

Захарова, Т. Н. Расширение образовательного пространства детского сада как условие формиро вания социальной компетентности ребёнка : дис. канд. пед. наук: 13.00.01 / Т. Н. Захарова. — Яро славль, 2012. — 253 с.

Зимняя, И. А. Ключевые компетенции — новая парадигма результата образования / И. А. Зимняя // Эксперимент и инновации в школе. — 2009. — № 2. — С. 7—14.

Краснокутская, С. Н. Анализ состояния про блемы социальной компетентности в отечественной и зарубежной литературе / С. Н. Краснокутская // Сб. науч. тр. Северо-Кавказского гос. техн. ун-та. — 2005. — № 1 (13). — С. 73—76. — (Серия «Гумани тарные науки»).

Никитина, А. В. Театрализованная игра как фактор развития социального опыта дошкольни ков с нарушением зрения : дис. ... канд. пед. наук : 13.00.03 / А. В. Никитина. — СПб., 2004. — 224 c.

Пасальская, Т. Л. Формирование базовых элементов социальной компетентности у стар ших дошкольников в группах кратковременно го пребывания : дис. … канд. пед. наук : 13.00.01 / Т. Л. Пасальская. — М., 2011. — 206 с.

Полозова, О. В. Формирование социальной компетентности у детей старшего дошкольного возраста с общим недоразвитием речи в проектной деятельности: дис.канд. пед. наук : 13.00.03 / О. В. Полозова. — М.,2015.213с.

Содномова, Н. Б.-Ц. Педагогические усло вия формирования социальных компетенций стар ших дошкольников с ограниченными возможно стями здоровья:дис.канд. пед. наук : 13.00.01 / Н. Б.-Ц. Содномова.-Улан-Удэ,2015.

Трубайчук, Л. В. Социальная компетентность дошкольника // Актуальные проблемы дошкольного образования: теоретические и прикладные аспекты социализации и социального развития детей до школьного возраста : материалы V Международной научно-практической конференции. — Челябинск : Образование; редкол. : Л. В. Трубайчук, Л. К. Пику лева, Л. Н. Галкина, 2007. — С. 300—307.

Хуторской, А. В. Компетентность как дидакти ческое понятие: содержание, структура и модели кон струирования / А. В. Хуторской, Л. Н. Хуторская // Проектирование и организация самостоятельной ра боты студентов в контексте компетентностного подхо да : межвузовский сб. науч. тр. / под общ. ред. А. А. Ор лова. — Тула : Тул. гос. пед. ун-т им. Л. Н. Толстого, 2008. — Вып. 1. — С. 117—137.

Цветков, В. В. Формирование социальной компетентности сельских школьников : дис. … канд. пед. наук : 13.00.01 / В .В.Цветков. — Великий Новoгород, 2002. — 155 с