INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
453
Rixsiyeva Risolat Jamshid qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika unversiteti
Maktabgacha ta’lim fakulteti talabasi
Nurmatova Iroda To’xtasinovna
Nizomiy nomidagi T.D.P.U “Maktabgacha ta’lim metodikasi’’ kafedrasi dotsenti,(PhD)
TEATR FAOLIYATI MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING IJTIMOIY
KOMPETENTSIYASINI RIVOJLANTIRISH VOSITASI SIFATIDA
Annotatsiya:
Maqolada teatr faoliyati jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy
kompetentsiyasini shakllantirishning dolzarb muammosi yoritilgan. "Kompetentsiya", "ijtimoiy
kompetentsiya"tushunchalarining mohiyati va ularning tarkibiy qismlari ochib berilgan.
Tayanch iboralar:
maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligi, teatrlashtirilgan
faoliyat, kompetentlik.
The article highlights the actual problem of the formation of preschool-age children's social
competence in theatrical activities. The essence of the concepts of "competence", "social
competence", and their components is disclosed.
Keywords:
social competence of children of preschool age, theatrical activities, competence.
В статье освещается актуальная проблема формирования социальной компетентности
детей дошкольного возраста в процессе театрализованной деятельности. Раскрыта
сущность понятий «компетентность», «социальная компетентность» и их компоненты.
Ключевые
слова:
социальная
компетентность
детей
дошкольного
возраста,
театрализованная деятельность, компетентность.
Kirish.
Maktabgacha ta'lim nazariyasi va amaliyotining eng muhim vazifalaridan biri bu ijtimoiy
munosabatlar tizimida samarali ishlay oladigan mustaqil, faol shaxsni shakllantirishdir . Shu
munosabat bilan, ijtimoiy kompetentsiya alohida ahamiyatga ega bo'lib, bu maktabgacha
yoshdagi bolalarga mustaqil va samarali ravishda turli xil faoliyat turlarini amalga oshirish,
o'zlarining xatti-harakatlari va muloqotlarini qurish va tartibga solish, mas'uliyatni namoyon
etish, teng huquqli ijtimoiy sheriklar kabi his qilish imkonini beradi.
Bolaning hayotidagi maktabgacha davr ijtimoiy hayotga kirishga, zarur ijtimoiy tajribani
to'plashga tayyorgarlik ko'rishga qaratilgan. Psixologik va pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish
(L.A.Venger, L.S.Vygotskiy, D.B.Elkonin) maktabgacha yoshdagi bolani ijtimoiy hayot
sohasiga jalb qilishini ko'rsatdi, bu bolalar o'yinlari, suhbatlar, qiziqishlarning asosiy mazmuniga
aylanadi. Zamonaviy fan va amaliyotda ijtimoiy kompetentsiyani murakkab integrativ shaxsiy
ta'lim sifatida shakllantirish muammosi quyidagi jihatlarda o'rganilgan :
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
454
Kompetentsiya turlarining tasnifini A.G.Gogoberidze1, I.A.Zimnaya, L.V.Trubaychuk,
A.V.Xutorskaya2 kabi olimlar;
Mazmuni
va
ijtimoiy
kompetentsiyani
shakllantirish
usullari
A.G.Gogoberidze
[3] ,L.V.Trubaychuk[11] va boshqalar;
Ijtimoiy kompetentsiyaning asosiy tarkibiy qismlarini, maktabgacha yoshdagi bolalarda ularni
shakllantirish xususiyatlarini aniqlash bo’yicha T.N.Zaxarova [4], T.L.Pasalskaya [8],
O.V.Polozova [9]kabilar;
Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy kompetentsiyani shakllantirish shartlarini aniqlash
O.F.Borisova, I.A.Zimnaya [5], T.L.Pasalskaya [8], N.B.C.Sodnomova [10], A.V.Xutorskaya
[12] va boshqalar o’rganishgan.
Maktabgacha ta'lim amaliyotiga kompetentsiyaga asoslangan yondashuvni joriy etish obuning
zamonaviy vazifalari o'rtasidagi ziddiyatni ochib beradibolalarni o'qitish va tarbiyalash va ularni
sifatli amalga oshirishning haqiqiy imkoniyatlari. Maktabgacha yoshdagi bolalarda yuzaga
keladigan amaliy faoliyat, hissiy vositachilik, ijtimoiy taqlid, shaxslararo o'zaro munosabatlar
ularning ijtimoiy kompetentsiyasini shakllantirish muammosining alohida dolzarbligini
belgilaydi.
Asosiy qismi.
"Kompetentlik" atamasi lotin tilidan olingan bo‘lib (sompeto - erishaman, mos
kelaman, yaqinlashaman) "kompetentli" sifatidan yasalgan bo‘lib, "asosli bilimga ega, biror
sohadan yaxshi xabardor, bilimdon" degan ma’noni anglatadi3. I.A.Zimnyaya esa
kompetentlikni hayot davomida shakllanadigan, etnoijtimoiy-madaniy jihatdan shartlangan,
faoliyatda, boshqa odamlar bilan o‘zaro munosabatda dolzarblashadigan, bilimlarga asoslangan,
intellektual va shaxsiy jihatdan shartlangan insonning integrativ shaxsiy sifati sifatida talqin
qiladi, bu ta’lim jarayonida rivojlanib, uning natijasiga ham aylanadi deb ta’riflaydi.
V.N.Kunitsina, D.I.Feldshteyn, V.V.Tsvetkov [13] kabi Ko'pgina tadqiqotchilar ijtimoiy
kompetentsiya aloqa, jamoada ishlash qobiliyati va nizolarni hal qilishda namoyon bo'lishini
ta'kidlaydilar. S.N.Krasnokutskaya [6] va V.V.Tsvetkov [13] ijtimoiy kompetentsiyani shaxsning
integral sifati , individndning jamiyat bilan faol aloqada bo'lishiga,turli xil ijtimoiy rollarni
bajarishiga, turli guruhlar va shaxslar bilan aloqalarni o'rnatishga imkon beradigan
qobiliyatlar,ijtimoiy bilim va ko'nikmalar to'plami sifatida ko'rib chiqishadi.
L.V.Trubaychuk ham ijtimoiy kompetentlikni maktabgacha yoshdagi bola tomonidan
egallanadigan, o‘sib borayotgan shaxsning jamiyatga kirishi uchun zarur bo‘lgan boshlang‘ich
kompetensiyalar, uning keyingi hayoti uchun qimmatli bo‘lgan jamoaviy xulq-atvor va jamoaviy
faoliyat ko‘nikma va malakalari deb hisoblaydi.Ijtimoiy tajriba va ijtimoiy yetuklik bolaning
umumiy maqsadlarni qabul qilish, kognitiv faoliyatni amalga oshirish, o‘z faoliyatini o‘zi
tartibga solishga odatlanish, uni umuminsoniy qadriyatlar asosida boshqa odamlar bilan
muvofiqlashtirish ko‘nikmalari asosida shakllanadi [11]. Shunday qilib, ijtimoiy kompetentlik
tadqiqotchilar tomonidan shaxsning o‘ziga, boshqalarga, faoliyatga, jamiyatga bo‘lgan
1 Дошкольная педагогика с основами методик воспитания и обучения : учебник для вузов. 2-е изд., перераб.
и доп. ; под ред. А. Г. Гогоберидзе, О. В. Солн цевой. — СПб. : Питер, 2019. — 460 с. — (Серия «Стан дарт
третьего поколения»)
2Хуторской, А. В. Компетентность как дидакти ческое понятие: содержание, структура и модели кон
струирования / А. В. Хуторской, Л. Н. Хуторская // Проектирование и организация самостоятельной ра боты
студентов в контексте компетентностного подхо да : межвузовский сб. науч. тр. / под общ. ред. А. А. Ор лова.
— Тула : Тул. гос. пед. ун-т им. Л. Н. Толстого, 2008. — Вып. 1. — С. 117—137.
3 Гуськова, А. П. Популярный словарь русского языка: толково-энциклопедический / А. П. Гуськова, Б. В.
Сотин. — М. : Русский язык-Медиа, 2003. — 870 с.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
455
munosabati asosida uning dunyo bilan o‘zaro ta’sirini ta’minlaydigan shaxsiy xususiyat sifatida
qaraladi.
Maktabgacha katta yoshdagi bolalarda shakllangan ijtimoiy kompetentlik ularning ijtimoiy
yetukligini ko‘rsatadi. Bolalarda o‘z xulq-atvorini ixtiyoriy boshqarish shakllanadi, iroda sohasi
rivojlanadi, motivlar bir-biriga bo‘ysunadi, o‘zini va o‘z xatti-harakatlarini boshqarishga,
kattalarning ko‘rsatmalariga amal qilishga, qoidalarga bo‘ysunishga intilish paydo bo‘ladi. Biz
maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligini shaxsning integrativ sifati deb
belgilaymiz. Bu sifat bolalarga o‘zlashtirilgan tasavvur va ko‘nikmalar, hayotiy tajriba hamda
ijtimoiy munosabatlar asosida oddiy va muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qarorlar qabul qilish va
qo‘yilgan maqsadlarga erishish imkonini beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy malakani shakllantirishning muvaffaqiyati ko‘p
jihatdan bolalar faoliyatini tashkil etish va ularga bolalarni jalb qilishga bog‘liq. Bolalar
ijodiyotining eng keng tarqalgan turlaridan biri teatrlashtirilgan faoliyat bo‘lib, uni maktabgacha
ta’lim muassasasida qo‘llash maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy malakasini
shakllantirishning samarali vositasi hisoblanadi. Teatrlashtirilgan faoliyat mashg‘ulotlar,
bayramlar, ko‘ngilochar tadbirlar o‘tkazishda, o‘yinlarda, kundalik jarayonlarda (ertalabki
badantarbiya, sayr), shuningdek, bolalarning mustaqil faoliyatida va boshqa holatlarda
qo‘llaniladi.U bolalar rolli o‘yini va teatr san’atining o‘ziga xos uyg‘unligi bo‘lib, bolaning
ijtimoiy tajribasini boyitgan holda uning rolli xatti-harakatlarini modellashtirish imkonini
beruvchi pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq mazmun, shakl, usul va yo‘llar majmuasidir.
Teatrlashtirilgan faoliyatda maktabgacha yoshdagi bola o‘zining rivojlanish bosqichida
paydo bo‘lgan ehtiyojlarini to‘liq qondirish va ijodiy qobiliyatlarini namoyon etish imkoniyatiga
ega bo‘ladi. A.V. Nikitina [7] teatrlashtirilgan o‘yinda maktabgacha yoshdagi bolalarning
ijtimoiy tajribasi tarkibiy qismlarini ajratib ko‘rsatadi. Shaxs ijtimoiylashuvi muammosining
o‘ziga xos jihatlarini e’tiborga olgan holda, teatrlashtirilgan faoliyatda maktabgacha yoshdagi
bolalarning ijtimoiy layoqati qismlarining namoyon bo‘lishini ko‘rib chiqamiz. Ijtimoiy
layoqatning motivatsion qismi bolalarning harakatlarida, tengdoshlari va kattalar bilan
munosabatlarida o‘z aksini topadi. Bolalar o‘z zimmalariga olgan rollarga muvofiq
teatrlashtirilgan tomoshalarni ijro etadilar. Bu esa ularga muayyan xulq-atvor sabablarini, xatti-
harakatlarni va his-tuyg‘ularni yaqindan anglab olish imkonini beradi. O‘yin davomida yuzaga
keladigan haqiqiy munosabatlar jarayonida (mazmunni muhokama qilish, rollarni va o‘yin
ashyolarini taqsimlash) bolalar o‘rtoqlarining manfaatlarini hisobga oladilar, ularga hamdardlik
bildiradilar va yon berishni o‘rganadilar. Bu ularda axloqiy xulq-atvor sabablarini
rivojlantirishga yordam beradi. Sahnalashtirilgan o‘yinda bola kattalarga o‘xshashga intiladi.
Bilish motivlari, o‘zini ko‘rsatishga bo‘lgan raqobatdosh intilishlar, tengdoshlari bilan yaxshi
munosabatlarni saqlab qolish, ular orasidagi o‘z mavqeini yaxshilash istagi katta
rag‘batlantiruvchi kuchga ega bo‘ladi. Motivlarning o‘zaro bog‘liqligi shakllanadi: o‘ylangan
harakatlarning impulsiv harakatlardan ustunligi kuzatiladi, boshqa odamlarga nisbatan burch
tuyg‘usi paydo bo‘ladi. Sahnalashtirilgan o‘yin jarayonida iroda sohasi rivojlanadi: bola o‘zi
maqsad qo‘ya oladi, qaror qabul qiladi, reja tuzadi, qiyinchiliklarni yengish uchun kuch
sarflaydilar.
Ijtimoiy kompetentlikning hissiy tarkibiy qismi bolalarning teatrlashtirilgan mashg‘ulotlarda
ishtirok etishi orqali namoyon bo‘ladi. Bu jarayonda bolalar personajlarga hamdardlik bildirib,
sahnalashtirilayotgan voqealarga achinadi. Ro’llar yordamida ular asosiy hissiy holatlar
(g‘amginlik, quvonch, hayrat, g‘azab, qo‘rquv va boshqalar) bilan tanishadilar, ularni
ifodalashning yuz va tana harakatlari orqali usullarini o‘rganadilar. Shuningdek, boshqa
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
456
odamlarning turli belgilar orqali hissiy ko‘rinishlarini aniqlashni o‘rganib, bu tushunchalar
boshqa insonlar bilan muloqot qilishda zarur ekanligini anglab yetadilar.
Xulosa.
Shunday qilib, zamonaviy psixologik-pedagogik tadqiqotlarni tahlil qilish asosida biz
quyidagilarni aniqlashtirdik: "ijtimoiy kompetentlik" tushunchasining mohiyati, bolalarning
teatrlashtirilgan faoliyatda ishtirok etishi tufayli namoyon bo‘ladigan maktabgacha yoshdagi
bolalar ijtimoiy kompetentligining tarkibiy qismlari (motivatsion, kognitiv, xulq-atvor,
hissiy).Bu maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligini shakllantirishda
teatrlashtirilgan faoliyatning roli juda katta degan xulosaga kelishimizga imkon beradi, chunki
uni tashkil etish jarayonida bolalarda tashkilotchilik qobiliyatlari va ko‘nikmalari rivojlanadi,
muloqot shakllari, turlari va vositalari takomillashadi, bolalarning bir-biri bilan bevosita o‘zaro
munosabatlari shakllanadi va anglanadi, ijtimoiy ko‘nikma va malakalar o‘zlashtiriladi.
Adabiyotlar ro’yhati:
1. Борисова, О. Ф. Формирование социальной компетентности детей дошкольного
возраста : дис. … канд. пед. наук : 13.00.07 / О. Ф. Борисова. — Челя бинск, 2009. —
201 л.
2. Гуськова, А. П. Популярный словарь русского языка: толково-энциклопедический / А.
П. Гуськова, Б. В. Сотин. — М. : Русский язык-Медиа, 2003. — 870 с.
3. Дошкольная педагогика с основами методик воспитания и обучения : учебник для
вузов. 2-е изд, перераб. и доп.; под ред. А. Г. Гогоберидзе, О. В. Солнцева. — СПб. :
Питер, 2019. — 460 с. — (Серия «Стан дарт третьего поколения»).
4. Захарова, Т. Н. Расширение образовательного пространства детского сада как условие
формиро вания социальной компетентности ребёнка : дис. канд. пед. наук: 13.00.01 / Т.
Н. Захарова. — Яро славль, 2012. — 253 с.
5. Зимняя, И. А. Ключевые компетенции — новая парадигма результата образования / И.
А. Зимняя // Эксперимент и инновации в школе. — 2009. — № 2. — С. 7—14.
6. Краснокутская, С. Н. Анализ состояния про блемы социальной компетентности в
отечественной и зарубежной литературе / С. Н. Краснокутская // Сб. науч. тр. Северо-
Кавказского гос. техн. ун-та. — 2005. — № 1 (13). — С. 73—76. — (Серия «Гумани
тарные науки»).
7. Никитина, А. В. Театрализованная игра как фактор развития социального опыта
дошкольни ков с нарушением зрения : дис. ... канд. пед. наук : 13.00.03 / А. В.
Никитина. — СПб., 2004. — 224 c.
8. Пасальская, Т. Л. Формирование базовых элементов социальной компетентности у
стар ших дошкольников в группах кратковременно го пребывания : дис. … канд. пед.
наук : 13.00.01 / Т. Л. Пасальская. — М., 2011. — 206 с.
9. Полозова, О. В. Формирование социальной компетентности у детей старшего
дошкольного возраста с общим недоразвитием речи в проектной деятельности:
дис.канд. пед. наук : 13.00.03 / О. В. Полозова. — М.,2015.213с.
10. Содномова, Н. Б.-Ц. Педагогические усло вия формирования социальных
компетенций стар ших дошкольников с ограниченными возможно стями
здоровья:дис.канд. пед. наук : 13.00.01 / Н. Б.-Ц. Содномова.-Улан-Удэ,2015.
11. Трубайчук, Л. В. Социальная компетентность дошкольника // Актуальные проблемы
дошкольного образования: теоретические и прикладные аспекты социализации и
социального развития детей до школьного возраста : материалы V Международной
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
457
научно-практической конференции. — Челябинск : Образование; редкол. : Л. В.
Трубайчук, Л. К. Пику лева, Л. Н. Галкина, 2007. — С. 300—307.
12. Хуторской, А. В. Компетентность как дидакти ческое понятие: содержание, структура
и модели кон струирования / А. В. Хуторской, Л. Н. Хуторская // Проектирование и
организация самостоятельной ра боты студентов в контексте компетентностного
подхо да : межвузовский сб. науч. тр. / под общ. ред. А. А. Ор лова. — Тула : Тул. гос.
пед. ун-т им. Л. Н. Толстого, 2008. — Вып. 1. — С. 117—137.
13. Цветков, В. В. Формирование социальной компетентности сельских школьников :
дис. … канд. пед. наук : 13.00.01 / В .В.Цветков. — Великий Новoгород, 2002. — 155 с