INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
440
Butunov Dilmurod Baxodirovich
Toshkent davlat transport universiteti professori, PhD, professor
Pulatov Yadgor Pulatovich
Toshkent davlat transport universiteti katta o‘qituvchisi
Pardayeva Umida Norbayevna
Toshkent davlat transport universiteti tayanch doktoranti
Kengesbaeva Dinara Jengisbay qizi
Toshkent davlat transport universiteti TF-15 guruhi talabasi
AHOLIGA TRANSPORT XIZMATINI KO‘RSATISHDA SERVISNING O‘RNI
Annotatsiya:
Ishdan maqsad aholiga transport xizmatlarini ko‘rsatishda servisning o‘rnini tahlil
qilishdan. Adabiyotlar tahliliga ko‘ra yo‘lovchi tashishda muayyan marshrut yo‘nalishlari
bo‘yicha aniq bir turdagi servis xizmatlari turlarini taqdim etish bo‘yicha ishlar yetarli darajada
bajarilmaganligi aniqlandi. Potensial yo‘lovchilar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnomalarning
natijalari shuni ko‘rsatadiki, yo‘lovchilar harakatlanuvchi tarkibning qulayligi va harakat
xavfsizligi kabi omillarni hisobga olgan holda 39% temir yo‘l transportini tanlaganligi aniqlandi.
Bundan tashqari sayohat uchun transport turini tanlashda yo‘lovchilar asosan qulaylik (23%) va
yo‘l hujjatlarini rasmiylashtirish davomoyligi (tezligi) (22%) kabi afzalliklarga katta e’tibor
qaratishi aniqlandi. Shu kabi omillarni inobatga olgan holda servis xizmatlari turlari ya’nada
rivojlantirish maqsadida muayyan yo‘nalish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar:
Aholi, transport xizmati, servis, transport turi, xizmat ko‘rsatish, xizmat turlari.
Abstract:
The purpose of the work is to analyze the role of the service in providing transport
services to the population. According to the analysis of the literature, insufficient work has been
carried out on the provision of certain types of services for certain routes of passenger
transportation. The results of surveys conducted among potential passengers show that 39% of
passengers chose railway transport, taking into account such factors as the comfort of rolling
stock and traffic safety. In addition, it was found that when choosing a mode of transport for
travel, passengers mainly pay great attention to such advantages as convenience (23%) and the
duration (speed) of processing travel documents (22%). Taking into account such factors,
recommendations were developed in a certain direction for the further development of types of
service services.
Keywords:
Population, transport services, service, type of transport, service, types of services.
KIRISH
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
441
Mamlakat aholisining turmush sifatini yaxshilash ko‘p jihatdan maishiy, ishlab chiqarish, dam
olish, ijtimoiy sohalarda, shu jumladan transportda ko‘rsatiladigan xizmatlar sohasiga ko‘p
jihatdan bog‘liq hisoblanadi [1-4]. Statistik ma’lumotlarga [3] ko‘ra yirik shaharlarda mehnatga
layoqatli aholining 70% gacha qismi har kuni transport xizmatidan foydalanadi.
Transport korxonalari tomonidan yo‘lovchilarga ko‘rsatiladigan xizmatlar majmui, bir tomondan,
mehnat qilish, dam olish, davolanish, o‘qish va boshqalar uchun qulay shart-sharoitlarni yaratadi,
bu esa pirovardida ishchilarning mehnat unumdorligiga ta’sir ko‘rsatadi, aholining madaniy
darajasi va turmush sifatini oshiradi. Boshqa tomondan, transport xizmatlar to‘plamini oshirib,
tashish sifatini yaxshilash, qo‘shimcha mijozlarni jalb qilish orqali yo‘lovchi tashishdan
tushadigan daromadlarning o‘sishini ta’minlaydi.
Tashish obyektining turiga (yuk yoki yo‘lovchilar) ko‘ra transport xizmatlari ikki turga bo‘linadi
[4]:
yuk (yukni tashishga tayyorlash, harakatlanuvchi tarkibni berish, yukni ortish, tashish hujjatlarini
rasmiylashtirish, tashishni amalga oshirish, yukni tushirish va h.k.);
yo‘lovchi (yo‘lovchiga harakatlanuvchi tarkibini taqdim etish, odamlarning qulay o‘tirishini
ta’minlash, yo‘lovchilarni zarur qulaylik bilan harakatlantirish, sayohat tugagandan so‘ng
yo‘lovchilarning harakatlanuvchi tarkibdan chiqishini tashkil etish va h.k.).
Transport xizmatlari turlarini tasniflash transport xizmatlari mintaqaviy bozorlarining
shakllanish xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Shuning uchun aholiga transport xizmatini
ko‘rsatishda servisning ahamiyatini o‘rganish, ko‘rsatilayotgan xizmatlarning sifatini doimiy
ravishda tizimli tahlil qilish, baholash va aniqlangan kamchiliklarni o‘z vaqtida bartaraf etib
borish muhim masalalardan biri hisoblanadi.
2. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Transportda tashishlarni amalga oshirishda servis xizmatlarini ko‘rsatish, xizmatlar ko‘lamini
kengaytirish va rivojlantish bo‘yicha ko‘plab nazariy va amaliy ishlar amalga oshirilgan. Tahlil
qilingan barcha ishlarda [1-5] yo‘lovchi tashishda servis asosiy xizmat – tashishning iste’mol
qiymatini qo‘shadigan faoliyat sifatida emas, balki transportda yo‘lovchilarning harakatlanish
sharoitlarini yaxshilash, uning transport bozoridagi raqobatbardoshligini oshirish imkonini
beradigan ta’minot tizimi sifatida qaralishini ta’kidlab o‘tishgan.
Bajarilgan nazariy va amaliy ishlarda yo‘lovchi tashishda xizmat ko‘rsatuvchilar tomonidan
hisobga olinishi va rioya qilinishi kerak bo‘lgan bir qator talablar (aholiga xizmatlar majmuini
taklif etish va bajarishning majburiyligi, mijozning servis xizmatlaridan foydalanishi shart
emasligi, xizmat elastikligi, xizmat qulayliklari, xizmatning texnik jihatdan yetarliligi,
xizmatning axborot qaytimi, xizmat ko‘rsatish sohasida oqilona narx siyosati, ishlab
chiqarishning servisga kafolatlangan muvofiqligi) mavjudligi keltirib o‘tilgan. Biroq, muayyan
marshrut yo‘nalishlari bo‘yicha aniq bir turdagi servis xizmatlari turlarini taqdim etish bo‘yicha
ishlar yetarli darajada bajarilmagan.
Shu munosabat bilan ushbu ilmiy ishda mavjud servis xizmatlari turlari tahlil qilindi va
baholandi hamda natijalarni hisobga olgan holda muayyan yo‘nalishlar bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqildi.
3. NATIJA VA MUHOKAMA
Yo‘lovchi tashishda servisni rivojlantirish istiqbolda transport turlariga foydalanuvchilarni jalb
qilish va yo‘lovchi tashish kompaniyalari, servis markazlari tarmog‘ining mulkchilik shakli va
faoliyat ko‘rsatish xususiyatidan qat’i nazar, tashish rentabelligini oshirish uchun asos bo‘ladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
442
Transport vositalari xilma-xil bo‘lgan hozirgi kunda yo‘lovchilarni transportning u yoki bu turiga
jalb qilishda servisning roli tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bunda yo‘lovchilar sayohat
maqsadi, davomiyligi va sayohat narxi, jadvalning qulayligi, yo‘l davomida (vokzallar va
harakatlanuvchi tarkiblar) xizmat ko‘rsatish sifati, harakatlanuvchi tarkibning qulayligi va
harakat xavfsizligi kabi asosiy omillarni hisobga olgan holda transport turini tanlaydi.
Potensial yo‘lovchilar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnomalarning natijalari shuni ko‘rsatadiki,
yo‘lovchilar yuqorida keltirilgan omillarni hisobga olgan holda transport turlarini qiyidagi 1-
rasmda keltirilgan ulushlarda tanlagan
1-rasm. Transport turlari kesimida ulardan foydalangan yo‘lovchilar ulushi
Bundan tashqari ushbu potensial yo‘lovchilar o‘rtasida transport turini tanlash bo‘yicha qulaylik,
yo‘l haqi, transportning ishonchliligi va vaqtni tejash imkoniyati kabi mezonlar bo‘yicha ham
so‘rovnoma o‘tkazilgan. Natijasi 2-rasmda keltirilgan.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
443
2-rasm. Sayohat uchun transport turini tanlashda yo‘lovchilarning afzalliklarni baholash
Transport mahsulotining iste’mol xususiyatlarining eng muhim ko‘rsatkichlari transport
vositasining tezligi, qulayligi, harakatlanish qulayligi, yo‘l hujjatlarini rasmiylashtirish tezligi va
harakatlanish muntazamligi va boshqalar hisoblanadi (3-rasm).
3-rasm. Yo‘lovchilar uchun transport xizmatining eng muhim sifat xususiyatlari
3-rasmdan shuni xulosa qilish mumkinki, potensial yo‘lovchilarning aksariyati hujjatlarni chipta
kassalari, ilova, sayt yoki terminallar orqali o‘z vaqtida rasmiylashtirish davomiyligi,
tashishgacha bo‘lgan, vokzal va harakatlanuvchi tarkibdagi qulaylik, harakatlanuvchi tarkibning
tezligi va belgilangan nuqtadan o‘z vaqtida jo‘nash va manzilga belgilangan muddatda yetib
borishi kabi mezonlarga katta e’tibor qaratadi.
Umuman olganda yo‘lovchi tashish sohasida xizmat ko‘rsatish sifati safar yaratilgan qulaylik,
narx, xavfsizlik, moslashuvchanlik va tezkorlik bilan bog‘liq. Turli transport turlarining
xizmatlari o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega bo‘lib, ular yo‘lovchilarning ehtiyojlariga
qarab tanlanadi. Shuning uchun avtomobil, temir yo‘l, havo va suv transportlarining servis
xizmatlari qiyosiy tahlili amalga oshirildi (1-jadval).
1-jadval
Transport turlarining qiyosiy tahlili
Transport
turi
Mezonlar nomi
Tezlik
Narx
Qulaylik
Xavfsizlik Moslashuvchanlik
Avtomobil
O‘rtacha
Arzon-
o‘rta
O‘rtacha-
yuqori
O‘rtacha
Yuqori
Temir yo‘l
O‘rtacha-
yuqori
O‘rta
Yuqori
Yuqori
O‘rtacha
Havo
Juda
Qimmat
Yuqori
Juda
Past
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
444
yuqori
yuqori
Suv
Juda past
O‘rtacha
Yuqori
Yuqori
Juda past
1-jadvalda keltirilgan 5 ta mezon bo‘yicha tahlil qilingan servis xizmati natijalaridan har bir
transport turida 5 ta mezondan kamida 2 tasi yuqori yoki o‘rtacha yuqori, xizmat ko‘rsatish
darajasi a’lo ekanligini ko‘rish mumkin.
Bundan tashqari transport turlarining ayrim xususiyatlari tahlil qilindi va baholandi. Ular
quyidagilardan iborat:
Avtomobil transporti
– eng ommabop va moslashuvchan transport turi bo‘lib, shahar ichida
ham, shaharlararo qatnovlarda ham keng qo‘llaniladi.
Servis xizmatlari: jamoat transporti (avtobus, marshrutka) – arzon narx, lekin qulaylik past;
taksilar va agregator xizmatlari (Yandex, Uber, Bolt) – qulay va tezkor, lekin narx nisbatan
yuqori; shaxsiy transport – shaxsiy qulaylik, biroq yoqilg‘i va texnik xizmatlar uchun xarajatlar.
Afzalliklari – moslashuvchan yo‘nalishlar, narx nisbatan arzonligi (avtobus va marshrutka
uchun), qisqa va o‘rta masofalar uchun qulayligi.
Kamchiliklari – tirbandliklar sababli vaqt yo‘qotish, yo‘l-transport hodisalari xavfi yuqoriligi,
jamoat transportida qulaylik darajasi pastligi.
Temir yo‘l transporti
– temir yo‘l transporti uzoq masofali tashuvlarda, ayniqsa yirik
shaharlararo va xalqaro qatnovlarda keng qo‘llaniladi.
Servis xizmatlari: oddiy yo‘lovchi poyezdlari – arzonroq, lekin qulaylik kamroq; tezkor va
yuqori qulaylikka ega poyezdlar (Afrosiyob, Sapsan, Shinkansen) – tez, xavfsiz va qulay, lekin
narxi yuqori; yotoqli vagonlar – uzoq safarlar uchun qulay.
Afzalliklari – ko‘p miqdorda yo‘lovchilarni tashish imkoniyati, xavfsizlik darajasi yuqoriligi,
chiptalar nisbatan arzonligi (oddiy poyezdlar uchun).
Kamchiliklari – aniq belgilangan yo‘nalishlar bo‘yicha harakatlanish (moslashuvchan emas),
ba’zi stansiyalargacha yetib borish noqulayligi, eshikdan-eshikkacha xizmat ko‘rsatmasligi,
yuqori qulaylikka ega poyezdlar narxi qimmatligi.
Havo transporti
– havo transporti eng tezkor qatnov vositasi bo‘lib, xalqaro va uzoq masofali
ichki yo‘nalishlarda asosiy transport turi hisoblanadi.
Servis xizmatlari: ekonom klass – arzonroq chiptalar, lekin qulaylik nisbatan past; biznes klass –
yuqori qulaylik va xizmat sifati, lekin narx qimmat; lou-koster aviakompaniyalar (Wizz Air,
Ryanair, Pegasus) – arzon chiptalar, lekin qo‘shimcha xizmatlar pullik.
Afzalliklari – eng tezkor transport turi, uzoq masofalarga eng yaxshi variant, xavfsizlik darajasi
yuqori.
Kamchiliklari – narx qimmat (ayniqsa, biznes klass uchun), aeroportgacha borish va tekshiruv
jarayonlari vaqt talab qiladi, ob-havo sharoitiga bog‘liq cheklovlar mavjudligi.
Suv transporti
– suv transporti daryo, ko‘l va dengiz orqali yo‘lovchi tashish uchun qo‘llaniladi.
Servis xizmatlari: paromlar – qisqa masofalar uchun ishlatiladi (masalan, Istanbulda Bosfor
bo‘ylab qatnov); kruiz kemalari – sayyohlik va dam olish uchun mo‘ljallangan yuqori qulaylikka
ega kemalar; yo‘lovchi kemalari – uzoq masofali dengiz transporti.
Afzalliklari – ko‘p miqdorda yo‘lovchilarni tashish imkoniyati, sayohat uchun qulay variant,
yo‘lda ortiqcha stress yo‘qligi.
Kamchiliklari – eng sekin transport turi, geografik cheklovlar (faqat suv yo‘llari orqali
harakatlanish mumkin), ob-havo sharoitiga bog‘liq cheklovlar mavjudligi.
4. XULOSA.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash mumkinki, transport turini tanlash yo‘lovchining ehtiyojlariga
bog‘liq. Bunda tezkorlik muhim bo‘lsa – xavo transporti eng optimal variant, narx muhim bo‘lsa
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
445
– avtobus yoki temir yo‘l transporti, qulaylik va xavfsizlik muhim bo‘lsa – temir yo‘l yoki xavo
transporti hamda suv yo‘llarida harakatlanish kerak bo‘lsa – parom yoki kema.
Yuqorida amalga oshirilgan tahlil va baholash natijalari asosida yo‘lovchi vokzallarida servis
xizmat ko‘rsatish darajasini oshirish bo‘yicha vokzal misolida takliflar ishlab chiqildi. Jumladan,
vokzalni faqat yo‘lovchilarga emas, balki aholiga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ixtisoslashtirish
(pullik avtoturargohlar qurish, ekologik markazlar tashkil qilish, vokzal binosini ko‘p qavatlik
qilib qayta qurish (natijada, turli servis xizmatlarini joriy qilishga erishiladi (ovqatlanish
markazlari, dam olish maskanlari, kiyim-kechak do‘konlari, o‘yin maydonlari va xonalari,
go‘zallik saloni, bank ofislarini ochish va h.k.)), infratuzilmani hududning geogrofik
joylashuvini hisobga olgan holda jihozlash, turli hil suvinerlar sotuvini yo‘lga qo‘yish (korxona
faoliyati va milliylikka mos holda)).
Foydalanilgan adabiyotlar va internet manbalari ro‘yxati:
1. Галабурда В.Г., Иванова Е.А., Флягина Т.А. Роль транспортной подвижности
населения в повышении качества жизни и развития общества // ТДР. 2016. №5. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/rol-transportnoy-podvizhnosti-naseleniya-v-povyshenii-
kachestva-zhizni-i-razvitiya-obschestva
2. Чарыкова М.К., Ершова М.В. Повышение качества жизни населения как основная
задача государства // Национальные интересы: приоритеты и безопасность. 2011. №32.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/povyshenie-kachestva-zhizni-naseleniya-kak-
http://scbist.com/zh-d-stati/20206-lekciya-servis-v-passazhirskih-perevozkah.htm
4.
4.
https://studfile.net/preview/2140777/page:2/
5. https://academiamoscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_15831.pdf
6. D. B. Butunov. Temir yo‘l transportida yuk tashish faoliyatini boshqarishda germaniya temir
yo‘llari tajribasi / S. A. Abduqodirov, Sh. A. Daminov, Sh. A. Shomurodov // Academic
Research in Educational Sciences. 2023. № 4 (3). 168-172 bet.
7. M. Tashmatova. Temir yo‘l transportida yo‘lovchilar oqimi logistikasi / M. Tashmatova, M.
Dehqonov // Вестник магистратуры. 2022. № 11-4 (134). 13-19 bet.
8. Резер С.М. Логистика пассажирских перевозок на железнодорожном транспорте:
монография. М.: ВИНИТРИ РАН, 2007. – 516 с.
9. Правила перевозок пассажиров, багажа и грузобагажа на железнодорожном
транспорте Республики Узбекистан. Ташкент., 2011. 150 с.
