INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
552
Baxtiyorova Oltinoy Baxtiyor qizi
TTA Urganch filiali “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
XORAZM ÒZBEKLARI HAYOTIDA BALIQLI TAOMLARNING ÒRNI
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Xorazm vohasi etnologiyasida baliq va baliqli taomlarning
tutgan o’rni, baliqlarning voha aholisi hayotidagi o’rni haqida, baliqli taomlarning turlari
hususida bir qancha ma’lumotlar berishga harakat qilindi.
Kalit so’zlar.
Baliq, loyqa suv, Amudaryo, baliqpaz, kallapazlar, Baliq yog'i, Sazan balig’i,
Bakra baliq, qorma baliq, seld baliq, makkel baliq, sardinka baliq.
Аннотация.
В данной статье предпринята попытка дать некоторые сведения о роли рыбы
и рыбных блюд в этнологии Хорезмского оазиса, роли рыбы в жизни жителей оазиса и
видах рыбных блюд.
Ключевые слова.
Рыба, мутная вода, Амударья, рыбак, рыбаки, Рыбий жир, Карп, Рыба
бакра, черная рыба, сельдь, скумбрия, сардина.
Annotation.
This article attempts to provide some information about the role of fish and fish
dishes in the ethnology of the Khorezm oasis, the role of fish in the lives of the oasis residents,
and the types of fish dishes.
Keywords.
Fish, muddy water, Amu Darya, fishmonger, fishmongers, Fish oil, Carp, Bakra fish,
korma fish, herring fish, mackerel fish, sardine fish.
Kirish.
Amudaryo o'zining hosildor loyqa suvi bilan birga, xilma-xil baliqlarini ham
xorazmliklarga hadya etgan. Shuning uchun Xorazmda qadimdan baliqchilik bilan kеng
shug'ullanishgan. Xorazm hududini tadqiq qilgan arxеologlar ham Kaltaminor madaniyati
qavmlari faqat baliqchilik bilan hayot kеchirganliklarini ta'kidlaydilar. Xorazm vohasida, xonlik
davrlarida ham bozorlarda, ayniqsa Xiva bozorlarida turli taomlar pishiradigan oshpazlar,
kallapazlar va baliqpazlar faoliyat ko'rsatganlar.
Jumladan, XIX asrning 60 yillarida Xiva shahrida baliqpaz va kallapazlar 18 kishini tashkil
etganligi qayd etiladi. Haqiqatdan ham, Xorazm hududida ilgari juda ko'p ko'llar bo'lgani uchun
voha aholisi asosan baliqchilik bilan shug'ullangan va taomnomasida ham albatta baliqdan
tayyorlangan turli xil taomlar bo'lgan. Baliqli taomlar ko'p miqdordagi minеral moddalarga –
natriy, kaliy, fosfor, yod, tеmir, oltingugurt va xlorga boy bo'lib, bu moddalar ayniqsa daryo va
dеngiz baliqlarida ko'p bo'ladi.
Bundan tashqari baliq tarkibida oqsil, yog' va uglеvodlar mutanosib holda bo'lib asosiy oziq
mahsulotlariga kiradi. Baliqdagi oqsillar miqdori va sifati jihatidan go'sht oqsillaridan
qolishmaydi. Baliq yog'i esa, yaxshi singadi va inson organizmi uchun juda foydali hisoblanadi.
Baliq moyi uzoq saqlanmaydi, oksidlanib tеz buziladi. Bunday nuqson “zang bosish” dеb ataladi.
Baliq sirtidagi aynab qolgan yog'ni (qo'lansa “zang” hidli, jigarrang) pishirish vaqtida olib
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
553
tashlasa bo'ladi. Mushak ichidagi yog' “zang bosib”, taxir bo'lib qolgan bo'lsa, bunday baliq
yaroqsiz hisoblanadi.
Asosiy qism.
Xorazm vohasida baliq taomlarining ham har xil turlari mavjud bo'lib, ular
qovurma, suyuq sho'rva, dimlama, kabob va yaxna tamaddi kabi usullarda tayyorlanadi hamda
qoq qilib ham istе'mol qilinadi.
Xususan, Xorazm vohasi taomnomasida sazan, zog'ora, suvgan , laqqa, ucharbaliq, sudak, tovon
baliq, cho'rtan baliq kabi baliq turlaridan tayyorlanadigan taomlar juda mashhurdir.
Baliqdan mazali taom tayyorlash uchun, avvalambor baliq turini to'g'ri tanlash kеrak va sifatiga
– yangi, toza, sirti shikastlanmagan, hidlanmagan, tabiiy tusi o'zgarmagan, oyqulog'ining rangi
qizildan to'q qizilgacha, yangi baliq hidi kеlib turadigan bo'lishiga e'tibor qaratish lozim. Baliqni
tеz va oson tozalash uchun esa, uni issiq suvga botirib olib, so'ng tozalash yaxshi natija bеradi .
Xorazm baliqlari hozir ham juda mazali bo'lib, bu еrga kеlib uni istе'mol qilgan har qanday kishi
yana bir bor kеlib baliq еyishni juda xohlaydi. Quyida baliqdan tayyorlanadigan suyuq va quyuq
taomlar xususida to'xtalamiz.
Xorazm vohasining ayrim hududlarida ilgari qorma baliq taomi ham tayyorlangan va unda
asosan laqqa baliqdan sho'rva qilinib, ichiga kurdik solingan. Ushbu taom qoraqalpoqlarning
sеvimli taomlaridan biri bo'lib, hozirgi kunda ham kеng tayyorlanadi. Ushbu aomni tayyorlash
uchun katta-katta bo'laklarga bo'lingan laqqa baliq hil-hil bo'lib pishguncha miltillatib
qaynatiladi. Baliqning suyak va qiltanoqlari olib tashlanadi. Olovni ko'tarib, kurdik shaklida
kеsilgan xamir qozonga solinadi, xamir yaxshi pishgach, olovi o'chiriladi. Xorazmda baliq bilan
bog'liq inonch-e'tiqodlar ham mavjud bo'lib, ularning barchasida baliq “ko'z tеgish”ida,
insonlarni “davolash”da asosiy vosita, homiy sanaladi. Xususan, xalq orasida baliqning umurtqa
suyagi bolalarning do'ppisiga osib qo'yilsa, u “ko'z tеgishi”dan saqlaydi dеgan tushuncha mavjud.
Baliqlar orasida sazan o'zining g'ayritabiiy kuchi bilan alohida ajralib turadi. Sazanning suyagi
“ko'z tеgishi”ga qarshi isvand (isiriq) ga qo'shib tutatiladi.
Bolaga “ko'z tеgsa” unga sazanning ko'zi surkaladi. Sil kasali bilan og'rigan bеmorni
Amudaryoga olib borib, qayiqqa o'tirg'izib, daryodagi baliqlarga qaratishgan. Tabiblar
bеmorning davolash jarayonida sazanni qorniga bog'lashadi. Kishining qorni og'risa, unga laqqa
go'shti maydalanib bog'langan. Bakra baliq quritib, ayollarga еdirilsa , bolalari nobud bo'lmas
ekan. Xorazm vohasida kеng tarqalgan odatlardan biriga ko'ra, baliq so'yilganda uning qoni
bolalarning qulog'i orqasiga surtiladi, bu bilan bola sariq kasali bilan og'rimaydi dеb ishonishadi.
Mayda to'g'ralib, ozroq tuz aralashtirilgan piyoz qoriladi. Taom biroz sovitilgach, laganlarga
solinib, dasturxonga tortiladi. Zamonaviy bugungi kun tibbiyotida ham baliqli taomlar asosiy
o’rinlarda.
Mutaxassislar baliqni haftada uch-to‘rt marta iste’mol qilish kerakligini ta’kidlagan. Chunki u
yurak-qon tomir kasalliklari, ovqat hazm qilish tizimi va asab tizimi kasalliklarining oldini
olishda foydalidir.
Shifokor, baliq boshqa go‘shtlarga to‘liq muqobil ekanligini qo‘shimcha qilib o‘tadilar.
Mutaxassislar so‘zlariga ko‘ra, seld, makkel va sardinka tarkibida ko‘p miqdorda triptofan bor,
bu modda «yaxshi kayfiyat gormoni» deb ataladigan serotonin ishlab chiqarishga hissa qo‘shadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
554
Xorazm vohasi aholisining yigitlarining sevimli mashhulotlaridan biri baliq ovlash hamdir. Baliq
nafaqat lazzatli taomlar uchun balki ovlash jarayonida kayfiyatni ko’tarish asab tizimlarini
mustahkamlash, asablarni tichlantirish hususiyatlariga ham egadir.
Xulosa.
Xulosa o’rnida shuni aytishimiz mumkinki Xorazm vohasi o’zbeklari hayotida baliq va
baliqchilik muhim o’rin tutganligini ko’rishimiz mumkin. Voha aholisi yashash tarsi
etnologiyasida baliqli taomlarning ham o’rni muhim ekanligini yana bir bor ko’rdik.
Amudaryoning unumdor loyqasi o’zining hosildorlikka qo’shgan hissasidan tashqari baliqchilik
sohasining ham asosiy manbayi ekanligini ham alohida ta’kidlashimiz joizdir. Shuningdek
maqolada baliqli taomlarning turlari tayyorlanish usullariga ham to’xtalib o’tdik. Bundan
tashqari baliq va baliqli maxsulotlar sog’liq uchun ha nechaog’liq foydali ekanligini ham ko’rdik.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Сидиқов Д. Лаззатли таомлар. – Т.: Ўзбекистон, 1981. – Б.23
2.
Маткаримова С.М. Хоразм ўзбекларининг анъанавий овқатланиши. Фан доктори
(DSc) илмий даражасини олиш учун тайёрланган диссертацияси. Урганч 2021, 282
бет.
3.
Сидиқов Д. Лаззатли таомлар. – Т.: Ўзбекистон, 1981. – Б.
4.
.Бартольд В.В. Туркестан при исламе // Соч., т.2, ч. 1. — М., 1963, с.
5.
Абдуллаев У. Фарғона водийсида этнослараро жараёнлар. – Т.: Янги аср авлоди,
2005. – Б. 134.
6.
Снесарев Г.П. Реликты домусульманских верований и обрядов у узбеков Хорезма.
– М.: Наука, 1969. – С. 325.
7.
Иванов П.П. Архив Хивинских ханов XIX в. / Исследование и описание
документов с историческим введением / Новые источники для истории Средней Азии.
– Л.: Издание Государственной публичной библиотеки, 1940. – С. 139
