INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
623
Pardaboyeva Adiba Shuxrat qizi
Nukus davlat pedagogika instituti o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi.
ANTROPONIMLARNING YASALISH SHAKLLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kishi nomlarining turli xil qo‘shimchalar orqali yasalishi, ikki
so‘z turkum asosidan tashkil topganligi hamda ismlarning qo‘yilishi bilan bog‘liq ma’lumotlar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Antroponim, ism, kishi, urf-odat, qadriyat, qo‘shimcha, so‘z turkumi.
Аннотация:
В данной статье представлена информация об образовании имен по
различным суффиксам, образовании двух слов и произношении имен.
Ключевые слова:
Антропоним, имя, человек, традиция, значение, суффикс,
словосочетание.
Abstract:
This article provides information on the formation of names by various suffixes, the
formation of two words and the pronunciation of names.
Keywords:
Anthroponym, name, person, tradition, value, suffix, phrase.
Islomda har bir narsa go‘zal va ozoda bo‘lishi, agar biron ish bajarilsa, u mukammal tarzda
amalga oshirilishi targ‘ib qilinadi. Chaqaloq tugʻilganda, ota-onasi va yaqinlari tomonidan ism
qoʻyiladi. Ism esa butun umr shu bolaning yashashida shu ism bilan atalishiga xizmat qiladi.
Agar ism qoʻyilgach, bu taqdiriga ham bogʻliq boʻlib qoladi desalar ishongan boʻlar edim.
Chunki, mening ismim ham hozirgi kunimga qadar oʻz maʼnosi ila xizmat qilayabdi. Ismim
Adiba. Adiba ismining maʼnosi esa yozuvchi, shoira va olima qiz, chiroyli qiz degan maʼnolarni
bildirar ekan. Ona tili va sheʼriyatga qiziqishim bois, hozirgi kunga qadar sheʼriyat kechalaridan
bir qator yutuqlarni qoʻlga kiritdim, kitoblarimni chiqartirdim, Oliy taʼlim muassasasi talabasi
ham boʻldim.
Insonlar ham farzandlariga ism qoʻyishayotganda maʼlum pallada, vaziyatda yoki udumlar,
bayramlar, kimgadir oʻxshatish maʼnosida qoʻyishadi. Masalan, yurtimizdan Amir Temur,
Alisher Navoiy, Mirzo Ulugʻbek singari buyuk allomalarimiz chiqishgan. Xalqimiz esa
farzandlarining shu allomalarimizdek qoʻrqmas, ilmli, maʼrifatli va ziyoli boʻlsin deyaTemur,
Temurmalik, Alisher, Ulugʻbek ismlarini oʻgʻil farzandlariga qoʻyishadi.
Bir qancha huquqiy munosabatlarda ham ismning o‘z ahamiyati bor. Oʻzbekiston Respublikasi
konstitutsiyasining 69-moddasi bolaning ism olish huquqini belgilaydi. Bu huquq bolaning
shaxsiy huquqi doirasi hisoblanib, bu orqali bola mualliflik va oila huquqiga ega bo‘lish
imkoniyatini beradi. Demak, ota-onaning farzandi oldidagi asosiy burchlaridan biri unga to‘g’ri
va chiroyli ism qo‘yish e’tirofli mas’uliyatdir. Alloh taolo ko‘plab turdagi maxluqotlarini yaratib,
ular ichida faqat inson zotinigina mukarram – hurmatli, e’zozli qildi. Avvalo,insonga aql yuritish,
o‘ylash, fikrlash, so‘zlash imkoni berildi. Qolaversa, boshqa jihatlarga ko‘ra odam bolasi barcha
yaratilgan jonli va jonsiz narsalardan afzaldir. Shuningdek, xilqat jihatidan ham inson mavjudot
va maxluqotlarning eng go‘zali va chiroylisidir. Shunday ekan, kishining badani va tashqi
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
624
ko‘rinishi go‘zal bo‘lishi bilan birga, uning xulqi, odobi va ismi ham chiroyli, ko‘rkam va
ma’nodor bo‘lishi lozim.
Sahih hadislarning birida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Albatta Alloh
Go‘zaldir va go‘zallikni yaxshi ko‘radi”, deganlar. Islomda har bir narsa go‘zal va ozoda bo‘lishi,
agar biron ish bajarilsa, u mukammal tarzda amalga oshirilishi targ‘ib qilinadi. Farzand dunyoga
kelgach, unga chiroyli ism qo‘yish otaning eng muhim vazifalaridandir. Zero, ism kishi hayoti
davomida unga har jihatdan ta’sir qilishi bor haqiqat. Bu narsa tarixdan, xususan, Rasululloh
sollallohu alayhi va sallam va sahobalar tarixidan ma’lum va mashhurdir. Masalan, Hudaybiyada
Nabiy sollallohu alayhi va sallam Sahl ibn Amrning kelayotganini ko‘rib: “Alloh ishingizni
yengillashtiradiganga o‘xshaydi”, deganlari shunga dalolat qiladi. Oʻzbek tili lugʻat boyligining
katta qismini insonlarga qoʻyilgan maxsus nomlar tashkil qiladi. Kishilarning atoqli otlari fanda
antroponimlar deyiladi. Antroponimlar tuzulishi, kelib chiqishi jihatidan turli xil shakllarga
egaboʻladi. Ushbu kurs ishida antroponimlarning yasalish shakllari, qoʻshma uslubda yasalishi,
antropokomponentli va antropoformantli ismlar, ismlarning qoʻyilishi va vujudga kelishida urf-
odat, xalq madaniyati va dinning ahamiyati, ot, sifat, son va feʼl soʻz turkumidan yasalgan ismlar
haqida toʻxtalib oʻtilgan.
Ism vazifasida qo‘llanuvchi so‘z onomastika ixtiyorida ba‘zi qo‘shimchalar, yordamchi shakllar
va boshqa elementlarni qabul qiladi. So‘zning ism sifatida funksional imkoniyatlari ham
kengayadi. Masalan, Bobonor, Bozorgul, Anorgul, Jumamurod, Jumagul singari qo‘shma ismlar
ham antroponimlik doirasida yasalgan va atoqli otlarga xos leksemalardir.1 Shaxs nomlari ham
boshqa leksik birliklar singari o‘zining umumiy va xususiy belgilari bilan bir leksik
sistemagabirlashadi. Hozirgi o‘zbek tilida atoqli otlarning miqdori va qo‘llanish darajasi kundan-
kunga ko‘payib bormoqda. Antroponimlarning komponent-sistem, funksional-struktur tahlili
shuni ko‘rsatadiki, “Sulton, Qora, Eson , Xo‘ja” kabi so‘zlar mustaqil antroponim holatida ham,
ikki komponentli qo‘shma antroponimlarning tarkibiy qismi holatida ham kelishi mumkin. Ular
shaxs nomlarini yasash jarayonida qo‘shma ot oxirida ham, boshida ham kela oladi. Masalan,
Sultonbek, Beksulton, Qoraboy, Esonqul, Boyqaro va hk.
Tarixdan ma‘lumki “xo‘ja” so‘zi ko‘p ismlarda qo‘llanilgan. Bu so‘zning asl kelib chiqishi
arabcha bo‘lib, islom dini uchun buyuk hizmatlar ko‘rsatgan buyuk sahobalar zurriyodlari
xo‘jalar deb atalgan. Odatda, bu avlodning har bir o‘g‘il farzandi ismiga xo‘ja qo‘shib
nomlangan. Bu so‘z qo‘shma antroponimlarning boshida ham, oxirida ham keladi: Xo‘janiyoz
(ot+ot), Azbarxo‘ja (ot+ot) va hk.
“Eson” so‘zi kelib chiqishi o‘zbekcha so‘z bo‘lib, sog‘,omon, salomat bo‘lsin ma‘nolarini
anglatadi. Bu so‘zni o‘g‘il va qiz bolalar ismiga ham qo‘shib, qo‘shma antroponimlar hosil
qilishimiz mumkin: Esonboy (sifat+sifat), Esonqul (sifat+ot), Esontoy(sifat+ot), Esonbeka,
Esondavlat, Esonali, Esonmurod, Esonqilich (sifat+ot). “Esondavlat” ismining kelib chiqishi
arabcha bo‘lib, sog‘-omon va boy-badavlat bo‘lsin yoki baxtimiz,davlatimiz bo‘lgan bola omon-
eson ulg‘aysin degan ma‘nolarni anglatadi. “Esondavlat” ismi sifat+ot shaklidan yasalgan.
O‘zbek tilida antroponimlar o‘z tuzilishiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: antropokomponentli va
antroformantli. Antropokomponentli qo‘shma ismlarda har ikkala komponent ham so‘z shaklida
bo‘ladi: Bodomgul, Gulbadan,Orifbek, Asadbek, Oygul va hk. Antropokomponentli ismlarga
ko‘p misollar keltirishimiz mumkin. Keling, ularni ma‘nolari bilan ko‘rib chiqamiz.
1. Afg‘onboy- ushbu ism fors-tojikchadan kelib chiqqan bo‘lib, afg‘on+boy so‘zlarining
qo‘shilishidan paydo bo‘lgan. Afg‘on so‘zi o‘tinib, yolvorib, fig‘onlar qilib topilgan bola degan
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
625
ma‘noni bersa, boy so‘zi mulkdor inson, boy bo‘lsin ma‘nolarida ishlatilgan. Afg‘onboy ismi
ot+sifat shaklidan yasalgan.
2. Anorgul- ushbu ism fors-tojikchadan kelib chiqgan bo‘lib, qizil xolli, guldek go‘zal qiz yoki
anor gulidek chiroyli qiz ma‘nosini beradi. Ushbu ism ot+ot shaklidan yasalgan.
3.Bargixol- kelib chiqishi fors-tojikcha bo‘lib, qiz bolalarga qo‘yiladi. Bu ism ot+ot shaklida
tuzilgan. Ma‘nosi: Chiroyli, go‘zal, xolli qiz degan ma‘noni beradi.
4. Beshbola- kelib chiqishi o‘zbekcha ism bo‘lib, oiladagi beshinchi farzand yoki ziyoda
bo‘luvchi, ko‘payuvchi degan ma‘nolarni anglatadi. Tuzilishi jihatidan son+ot so‘z
turkumlaridan tuzilgan.
5. Dadaqoʻzi- ushbu ism dadasining ismini olgan,suyukli erka bola boʻlsin deb qoʻyilgan.
Tuzilishi jihatdan ot+ot shaklida yasalgan.
6. Ekinboy-tuzulishi jihatdan ot+sifat shaklidan yasalgan. Ekin ekish pallasida tugʻilgan oʻgʻil
bolalarga qoʻyilgan.
7. Qorabarlos- bu ism qorabarlos urugʻiga mansub boʻlgan oʻgʻil bolalarga qoʻyilgan. Tuzilishi:
sifat+ot shaklidan yasalgan.
8. Sabzigul- ushbu ism fors-tojikchadan kelib chiqgan boʻlib, qiz bolalarga, barg urgan, yashil
guldek koʻrkam qiz boʻlsin degan maqsadda qoʻyilgan. Tuzilishi jihatdan ot+ot shaklidan tashkil
qilingan.
9. Yangiboy – avvalgi farzandlaridan farqli, ajralib turgan bolalarga qoʻyilgan. Sifat+sifat
soʻz turkumidan qoʻshma ism hosil qilgan.
10. Bodomgul – kelib chiqishi fors-tojikcha boʻlib, bodom gulidek goʻzal, zebo qiz yoki
bodomgullaganda tugʻilgan qiz bolalarga qoʻyilgan. Tuzulishi jihatdan ot+ot turkumidan
qoʻshma ism hosil qilgan.
1. Bekboʻldi - ushbu ism ot+feʼl shaklida tuzilgan. Feʼlning oʻtgan zamon shakli -di
qoʻshimchasi yordamida ikkinchi qismi yasalgan. Mustaqil holatda ham -boʻldi soʻzi biror
narsaning boʻlib oʻtganligini anglatadi. Ismning maʼnosi: berk, mustahkam boʻladi, yashaydi,
oʻlmaydi degan maʼnolarni anglatadi.
2. Davlatberdi- ushbu ism ot+feʼl soʻz turkumidan yasalgan. Ikkinchi qismidagi –berdi feʼli
alohida ham maʼno anglatadi. Ismning maʼnosi: fors-tojikchadan kelib chiqgan boʻlib, orzu
qilgan davlatimiz yoki Alloh davlati oʻgʻil ato qildi degan niyatda qoʻyilgan.
3. Karimberdi - ot+feʼl turkumidan yasalgan. Ismning maʼnosi: arabcha soʻzdan olingan
boʻlib, saxovatli, joʻmard, yaʼni Alloh ato qilgan bolaga nisbatan qoʻyilgan.
4. Tangribergan - bu ism ot+feʼl shaklidan tuzilgan. Ismning maʼnosi: Alloh bergan, ato
qilgan degan niyatda qoʻyilgan.
5. Tilovoldi – niyat qilinib, orzu qilinib yetishilgan farzandlarga qoʻyilgan. Shakli: feʼl+feʼl.
6. Unabbergan- Alloh rozi boʻlib, muruvvat qilib bergan degan niyatda oʻgʻil bolalarga
qoʻyilgan. Shakli: feʼl+feʼl
7. Soatberdi- arabcha soʻzdan olingan boʻlib,qutli soatda berilgan oʻgʻil farzandlarga
qoʻyilgan. Shakli: ot+ feʼl.
Qoʻshma uslubda ismlar hosil qilinishida qul,qoʻzi,gul, niso, boy, xol, bibi kabi soʻzlarning ham
ahamiyati katta. Chunki, bu soʻzlarni qoʻshish orqali yangi so‘z yasashimiz mumkin.
Xulosa shuki, hozirgi vaqtda insonlar orasida kinofilmlar qahramonlariga taqlid qilib ham ismlar
qoʻyilmoqda (Jumong, Ishani, Ranvir, Jibril). Ammo bu kabi ismlardan bolaning hayotiga salbiy
taʼsir koʻrsatishi ham mumkin. Bola katta boʻlavergani sari, bu ism bilan uni chaqirish biroz
noqulaylik tugʻdirishi mumkin. Mamlakatimizda hozirgi kunga qadar ham elektron ham
dasturlar sifatida koʻplab ismlar maʼnosini beruvchi qurilmalar, kitoblar ishlab chiqilgan. Har bir
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
626
ota-ona farzandiga ism qoʻyishdan oldin uning maʼnosi, kelib chiqishi oʻrganmogʻi lozim.
Bundan besh asr muqaddam hazrat Alisher Navoiy:
“Turk nazmida chu men tortib alam, Ayladim ul mamlakatni yak qalam”, deb yozgan edi.
Ya’ni, ul zot ona tili bayrog‘ini baland ko‘tarib, butun el-ulusni, yurtlarni shu bayroq ostida
birlashtirdim, deb iftixor qilgan. Har bir bolaga ota-ona ism qoʻyayotganda oʻsha mamlakat
tarixi, madaniyati, urf-odati, pallalari va vaziyatlardan kelib chiqib ism qoʻyishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Avezova A. O‘zbek va turk antroponimlarining leksik-semantik xususiyatlari. –T.:
O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali,2022.
2. Аблитарова, Л. Э. Формирование имен и фамилий у различных
3. Begmatov E. Nomshunosligimizning tadqiq yo‘llari//Til va adabiyot ta’limi,1992,2-son.-B.4.
4. “Формирование имен и фамилий у различных народов, проживающих на территории
Крыма”
5. Muhamedova S. O‘zbek ismlarining lingvistik tahlili. – T.: Toshkent, 2023.
6. Nazarova N. Antroponimlarning o‘rganilishi. – T.: Internatonal Scientific Conference,2021.
7. Odob-ahloqga oid hadis majmualari. –Т.: Fan, 1990. –B.148
