INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
606
Mamatqulov Ilxomjon Chorshanbiyevich
TerDPI "Tasviriy san'at" kafedrasi katta o'qituvchisi v.v. dotsenti
Suyunova Barno Jo'rayevna
TerDPI 1- kurs magistranti
REZBALI BIRIKMALARNI TASVIRIY SAN'AT VA MUHANDISLIK GRAFIKASI
TA'LIM SOXASIDA TUTGAN O'RNI VA AHAMIYATI
Annotatsiya:
Maqolada ajraluvchi birikmalarni hosil qilishda asosiy o'rinni biriktirish detallari
egallaydi. Biriktirish detallariga esa quyidagi detallar kiradi: boltlar, shpilkalar, vintlar, shuruplar,
shponkalar, shtiftlar, shplintlar. Ushbu biriktirish detallari yordamida ajraluvchi birikmalar hosil
qilinadi.
Kalit so'zlar:
ajraluvchi birikmalar, biriktirish detallari, boltlar, shpilkalar, vintlar, shuruplar,
shponkalar, shtiftlar, shplintlar.
Аннотация
: Основное место в этой статье занимают детали крепления. Детали крепления
включают следующие детали: болты, шпильки, винты, шурупы, шпонки, штифты,
шплинты. С помощью этих соединительных деталей образуются разъемные соединения.
Ключевые слова:
разъемные соединения, крепежные детали, болты, шпильки, винты,
шурупы, шпонки, штифты, шплинты.
Abstract:
In the article, the main role in creating detachable joints is played by fastening details.
Fastening details include the following details: bolts, studs, screws, screws, dowels, pins, cotter
pins. Detachable joints are created using these fastening details.
Key words:
separating joints, connecting parts, bolts, studs, screws, screws, dowels, pins, cotter
pins.
Ajraluvchi birikmalar mavzusi mashinasozlik chizmachiligida talabani dastlabki yig'ish
chizmalarini tuzishga o'rgatuvchi material hisoblanadi. Mashina mexanizmlari, turli
moslamalarni tarkibida uchraydigan har xil birikmalarni sozlash, ta'mirlash, yangisiga
almashtirishga to'g'ri keladi.
Agar birikma tarkibidagi detallarni bir-biridan ajratish jarayonida ularning sifati buzilmasa,
yaroqsiz holatga kelib qolmasa, detallar hamda birikmadan yana qayta foydalanish mumkin
bo'lsa, u holda bunday birikmalar ajraluvchi birikma deyiladi.
Ajraluvchi birikmalarni hosil qilishda asosiy o'rinni biriktirish detallari egallaydi. Biriktirish
detallariga esa quyidagi detallar kiradi: boltlar, shpilkalar, vintlar, shuruplar, shponkalar, shtiftlar,
shplintlar. Ushbu biriktirish detallari yordamida ajraluvchi birikmalar hosil qilinadi. 1-tasvir
Ajraladigan birikmalardan eng keng tarqalgani rezbali birikmalardir. Ularga boltli, shpilkali, va
vintli biri kmalar kiradi. Bu birikmalarning detallari-boltlar, vintlar, shplkalar, gayka va
shaybalarstandartda belgilangan ma'lum shakl, o'lcham va shartli belgilarga ega. Bu belgilardan
foydalanib, standartlar jadvallaridan mahkamlash detallarining o'lchamlarini topish mumkin.
Uning qanday qilinishi shponkalarni tanlash va boltni chizish misolida ko'rsatiladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
607
Ajraluvchi birikmalarning turlari ham biriktirish detallari nomi bilan ataladi.
Ular quyidagilar: Rezbali birikmalar, boltli birikmalar, shpilkali birikmalar, vintli birikmalar,
shurupli birikmalar, fitingli (truba rezbali) birikmalar.
1-tasvir
Mashinasozlikda rezbalar besh turdan iborat bo'ladi:
1. Metrik rezba.
2. Trapetsiyasimon rezba.
3. Dyumli rezba.
4. Truba rezba.
5. Tirgakli rezba. 2-tasvir.
2-tasvir
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
608
Boltli birikmada biriktiriluchi (ikki va undan ortiq) detallar bolt, gayka va shaybalar yordamida
o'zaro biriktiriladi. Quyida boltli birikmaning yaqqol tasviri va ortogonal proyeksiyasi
ko'rsatilgan. Boltli birikmalar o'zining mustahkamligi bilan ajralib turadi.
Ajraladigan birikmalar va ularning turlari
3-tasvir.
Boltli birikma.
Bunday birikma detallari - bolt, gayka va shayba 3-rasmda ko'rsatilgan.
Odatda, boltlar, gaykalar,shaybalar, shpilka va vintlarni maxsus zavodlar metall buyumlari
zavodlari tayyorlaydi. Bu zavodlar barcha korxonalarni shunday detallar bilan ta'minlaydi.
Shuning uchun mahkamlash detallarining tasvirini asosan yig'ish chizmalarida ko'rish mumkin,
chizmalarda ular boshqa detallar bilan biriktirilgan holda ko'rsatiladi.
Yig'ish chizmalarida boltli, shpilkali va vintli birikmalar nisbiy o'lchamlar bilan chiziladi. Yig'ish
chizmalarida mahkamlash detallarining o'lchamlari qo'yilmaydi. Birikmaga qanday bolt va
shpilka kirganligini qanday bilish mumkin? Bu haqdaga zarur ma'lumotlar yig'ish chizmalarida
spetsifikatsiya yoziladigan belgilarda bo'ladi.
Bolt bir uchida rezba, ikkinchi uchida kallak bo'lgan sterjendan iborat. Bolt rezbasiga gayka
burab, biriktiriladigan detallar bolt kallagi bilan gayka orasiga qisiladi, ba'zan gayka tagiga
shayba-markazida silindrik teshik bo'lgan disk qo'yiladi.
Soddalashtirish quyidagilardan iborat. Bolt va gaykalarning olti yoqli va kvadrat kataklardagi,
shuningdek, sterjendagi faskalar tasvirlanmaydi. Biriktiriladigan detallardagi bolt sterjeni bilan
teshik orasidagi zazorni ko'rsatmaslikka yo'l qo'yiladi.
Gayka va shaybani tasvirlashda ko'rinmaydigan kontur chiziqlari chizilmasligiga e'tibor beramiz.
Agar kesuvchi tekislik boltlarning o'qi bo'ylab o'tgan bo'lsa, yig'ish chizmasida boltlar
kesmasdan ko'rsatiladi. Gayka va shaybalar ham kesmasdan tasvirlanadi. Gayka va bolt kallagini
chizishda oltiburchaklikning tomoni rezbaning tashqi diametriga teng qilib olinadi. Shuning
uchun bosh tasvirda gaykaning o'rta yog'i bilan bolt kallagini cheklovchi vertikal chiziqlar bolt
sterjenini ifodalovchi chiziqlar ustiga tushadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
609
Boltlar uchun rezbaning diametri va tipi, sterjenning uzunligi va standart nomeri ko'rsatiladi.
"Bolt M12x1, 25x60" yozuvi Ø 12 mm bo'lgan metrik rezbani, bolt qadami 1,25 mm(mayda),
sterjenning uzunligi 60 mm ekanligini bildiradi.
Gayka uchun rezbaning diametri va tipi ko'rsatiladi. "Gayka M16" yozuvi: diametri 16 mm li
metrik rezbali gayka ekanligini bildiradi. Rezba yirik qadamli. Shaybalar uchun bolt diametri
ko'rsatiladi. "Shayba 12" yozuvi diametri 12 mm li bolt uchun mo'ljallangan shaybani bildiradi.
Ko'p mashinalarni buyumlari (detallar) rezba yordamida biriktiriladi.
Rezba
bu slindrik yoki
konus sirti bo'ylab tekis kontur vintsimon harakatidan hosil bo'lgan sirt. Tekis konturni bunday
harakatidan vintli va silindirli yoki konusli sirtlar bilan chegaralangan va tegishli profil vinti
turtib chiqqan joy (bo'rtiq, do'ng) hosil bo'ladi.
Silindr yoki konus turtib chiqqan joy bilan birga vint deyiladi.
O'quv chizmalarida talaba boltli birikma elementlarini nisbiy o'lchamlar bo'yicha amalga
oshiradi.
Ikkinchi uchiga gayka buraladi, gaykaning tagiga shayba qo'yiladi. Shu tariqa ular (detal-1 va 2)
ni bir-biriga qisib turadi. Detal 2 dagi teshikning diametri shpilka diametridan kattaroq bo'ladi.
Shunday qilib birikmalar to'g'risidagi chizmalarda faqat asosiy o'lchamlar qo'yiladi. Birikma
detallarining o'lchamlari tegishli GOST dan olinadi.
Shpilkali birikma
4-tasvir.
Shpilkali birikma.
Shpilka yordamida detallarni biriktirish uchun detallardan biri(1) to'liq teshilmaydi ya'ni unga
chuqurlikda teshik o'yiladi va unga metchik bilan rezba chiqarilgan bo'ladi (4-tasvir).
Shpilkali birikma.
Bunday birikma detallari: shpilka, gayka va shayba(5-rasm).
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
610
Shpilka ikki uchida rezbasi bo'lgan sterjendan iborat. Shpilka bir uchidagi rezbasining butun
uzunligi bo'yicha detal 1 dagi bir tomoni berk rezbali teshikka burab kiritiladi.
Ikkinchi uchiga gayka buraladi, gaykaning tagiga shayba qo'yiladi. Shu tariqa ular (detal-1 va 2)
ni bir-biriga qisib turadi. Detal 2 dagi teshikning diametri shpilka diametridan kattaroq bo'ladi.
5-tasvir.
Shpilkalar sxemasi
Shpilkaning ikkinchi uchiga gayka buraladi, gaykaning tagiga shayba qo'yiladi.
Shu tariqa ular (detal-1 va 2) ni bir-biriga qisib turadi. Detal 2 dagi teshikning diametri shpilka
diametridan kattaroq boʻladi.
Xulosa.
Shunday qilib "Muhandislik va kompyuter grafikasi" yo'nalishi talabalariga
"Birikmalar" haqidagi mavzularni yoritishda chizmalarda faqat asosiy o'lchamlar qo'yilishi
maqsadga muvofiqdir. Jarayonni yoritishda mavzuga tegishli detallarning o'lchamlari tegishli
GOST dan olinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. R.Xorunov «Chizma geometriya kursi» Toshkent, O'qituvchi-1997
2. Sh.Murodov, L.Xakimov va boshqalar «Chizma geometriya» Toshkent, Iqtisodmoliya -
2006.
3. Ruziev E.I. va boshqalar "Muxandislik grafikasini o'qitish metodikasi"- Fan va texnika-2010.
4. Sh.Murodov va boshqalar, Chizma geometriya - 2006, Iqtisod moliya.
5. G.Ya.Sodiqova, M.T.Nurullaeva "Chizma geometriya va muxandislik kompyuter grafikasi"
fanidan ma'ruzalar matni, TKTI, 2009.
6. M.R.Radjabov, J.S.Raximov, X.O.Jamankulov, M.S.Nurmanova. Muhandislik chizmasi va
eskiz. O'quv qo'llanma- Qarshi, 2020y.
7. Rahmonov I., Abdurahmonov A. Chizmachilikdan ma'lumotlar,-T.:O`zbekiston, 2006.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
611
8. Toshpulatov F. U., Mominov B. K., Mamatkulov I. C. Determination of Sections of General
Surfaces of the Second Order on Predetermined Circles //The American Journal of
Interdisciplinary Innovations and Research.-2020. – Т. 2. – №. 11.-C. 21-26.
9. Baxtiyor M.. Ilxomjon M. GRAPHIC PROGRAMS USED IN THE LEARNING PROCESS,
AS WELL AS THE CAPABILITIES OF AUTOCAD AND 3D MAX GRAPHICS
PROGRAMS //Universum: технические науки. 2021. - №. 11-5 (92).-С. 92-94.
10. Chorshanbiyevich M. I. INDIVIDUAL DESCRIPTION OF SEPARATE GEOMETRIC
SHAPES AND BODIES //Ethiopian International Journal of Multidisciplinary
Research.2024. T. 11. №. 01. - С. 94-99.
11. Mamatqulov 1. C. RANGNING XUSUSIYATLARI VA ULAR HAQIDA TA'LIMOTLAR
//Inter education & global study. 2024.No. 1.C. 83-94.
12. Mamatqulov I. C. O RTA OSIYODA TASVIRIY SAN'ATNING RIVOJLANISH TARIXI
//Inter education & global study. 2024. - №. 3 (1). – С. 184-194.
13. Urolovich T. F. et al. CHIZMA GEOMETRIYA TA'LIMI JARAYONIDA
TALABALARNING MUSTAQIL TA'LIM FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH //Eurasian
Journal of Law, Finance and Applied Sciences. 2022. Т. 2. -№. 2. - С. 279-283.
