INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
595
Ismoilov Muhiddin Raximberdi o‘g‘li
Alfraganus universiteti magistranti
ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHILARNING LEKSIK KOMPETENSIYALARINI
RIVOJLANTIRISHNING INTERFAOL METODLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ona tili darslarida o‘quvchilarning leksik kompetensiyasini
rivojlantirishda interfaol metodlarning ahamiyati yoritilgan. Ayniqsa, “aqliy hujum” va “ajurli
arra” metodlarining samarali qo‘llanilishi orqali o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish
imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
leksik kompetensiya, interfaol metodlar, aqliy hujum, ajurli arra, shaxsga
yo‘naltirilgan ta’lim, ona tili, so‘z boyligi, o‘quvchi faolligi
Ona tili darslarida o'quvchilarning leksik kompetensiyasini rivojlantirish juda muhim.
Interfaol metodlar o'quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi, bu esa ularning so'z boyligini
o'zlashtirish va qo'llash jarayonini yanada samarali qiladi.
O‘qitish jarayonida, pedagogik texnologiyalar talablari asosida ifoda etilgan, o‘quv
maksadlariga erishiladi. Ilmiy-texnik taraqqiyot jadallashgan davrda o‘qitish samaradorligi,
asosan, o‘quvchining o‘qitish jarayonidagi o‘rni, pedagogning unga bo‘lgan munosabatiga
bog‘lik bo‘ladi.
Bu
yerda o‘qitish texnologiyasining ikki turini ajratib ko‘rsatish
mumkin: avtoritar va shaxsga yo‘naltirilgan.
Avtoritar texnologiyada, pedagog yagona sub’yekt sifatda namoyon bo‘ladi,
o‘quvchilar esa fakatgina «ob’yekt» vazifasini bajaradi xolos. Bunda o‘quvchining tashabbusi va
mustaqilligi yo‘qoladi, o‘qitish majburiy tarzda amalga oshiriladi. Odatdagi
an’anaviy
o‘qitish, avtoritar texnologiyaga taalluqlidir. Bunda, avvalo Ya.A.Komenskiy tomonidan
ifoda
etilgan, didaktika tamoyillariga asoslangan o‘qitishning
«guruh - dars» tizimida
tashkil etish nazarda tutiladi.
Hanuzgacha dunyoda eng ko‘p tarqalgan o‘qitishning
«guruh – dars» tizimi hisoblanadi, u quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi:
-
yoshi va tayorgarlik darajasi tahminan bir xil bo‘lgan o‘quvchilar guruhni
(sinfni) tashkil etadi;
-
guruh ( sinf, oqim) yagona o‘quv reja, yagona o‘quv dasturlar va yagona
mashg‘ulotlar jadvali bilan shug‘illanadi;
-
mashg‘ulotlarning asosiy birligi dars bo‘lib, u bitta fanning bitta mavzusiga
bag‘ishlanadi va o‘qituvchi tomonidan boshqariladi;
- o‘quv kitoblari asosan uy ishlari uchun qo’llaniladi.
An’anaviy
o‘qitish
asosan
bilim,
kunikma
va malakalarni
o‘zlashtirishga
qaratilgan bo‘lib, shaxsning rivojlanishini ko‘zda tutmaydi.
An’anaviy o‘qitish
asosini,
Ya.A.Komenskiy tomonidan
tuzilgan pedagogika
tamoyillari tashkil etadi:
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
596
-
ilmiylik;
-
tabiatga monandlik (o‘qitish rivojlanish bilan belgilanadi va shakllanmaydi);
-
uzviylik va tizimlilik;
-
o‘zlashtiruvchanlik “ma’lumdan noma’lumga, soddadan murakkabga”;
-
mustahkamlash “takrorlash”;
-
onglilik va faollik;
-
nazariyaning amaliyot bilan bog‘liqligi;
-
yoshi va individual xususiyatlarini hissobga olish.
Keskin yuksalish davrigacha (XX asrning birinchi yarmigacha), fan, texnika va
texnologiyalar rivoji evolyusion, past sur’atlarda amalga oshar edi.
Shuning uchun ketma-ket keluvchi avlodlarning rivojlanish darajasi deyarli farq
qilmas
edi. Bunday
sharoitlarda
Ya.A.Komenskiyning
o‘qitishning avtoritar
texnologiyasi, an’anaviy «guruh – dars» tizimi dunyoga keldi.
Shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalar insonning aqliy qobiliyatlarini ochishiga xizmat
qiladi.
Individual yondashuvning zamonaviy yangi talqini quyidagilardan iborat:
- o‘rtacha o‘quvchiga yo‘naltirishdan voz kechish;
- shaxsning yaxshi xislatlarini izlash;
- shaxs rivojlanishining individual dasturlarini tuzish.
Shaxsiy yondashishda birinchi navbatda quyidagilar zarur bo‘ladi:
- har bir o‘quvchi qiyofasida noyob shaxsni ko‘rish, uni hurmat qilish, tushunish,
qabul qilish, unga ishonish. Pedagogda barcha o‘quvchilar iste’dodli degan ishonch bulishi
kerak.
- shaxsga, yutuqni maqullovchi,
qo‘llab-quvvatlovchi,
xayrixoh
vaziyatlar
yaratish, ya’ni o‘qish, qoniqish va xursandchilikni olib kelish kerak.
- byevosita majburlashga yo‘l ko‘ymaslik, qoloqlikka va boshqa kamchiliklarga
urg‘u bermaslik, uning nafsoniyatiga tegmaslik.
- pedagogik jarayonda, o‘quvchilarga o‘z qobiliyatlarini ruyobga
chiqarishga
imkoniyat yaratish va ko‘maklashish.
Oliy o‘rta maxsus va kasbiy ta’lim
tizimi uchun,
o‘qitishning
shaxsga
yo‘naltirilgan texnologiyalariga quyidagilarni kiritish mumkin:
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
597
- ishbilarmonlik o‘yinlari;
- muammoli o‘qitish;
- tabaqalashtirilgan o‘qitish;
- dasturlashtirilgan o‘qitish;
- kompyuterlashtirilgan o‘qitish;
- modulli o‘qitish.
Shaxsga
yo‘naltirilgan
o‘qitish
texnologiyalari ilmiy-texnikaviy
taraqqiyot
jadallashtirilgan davrida rivojlangan davlatlarda shakllantirilganligini inobatga olgan holda
ular chuqur ildizlarga ega ekanligini ta’kidlash tug‘ri bo‘lar edi.
Qadimiy faylasuf Sokrat o‘z chiqishlarida savol va javob usulini ishlatar edi. Bu usul
haqiqatni
bilib
olish
uchun
yordam
berar
edi.
Qadimiy Rim pedagogi M.F.Kventilian har bir shogirdga e’tibor va diqqat bilan yondashishni
tavsiya bergan edi.
O‘rta asr Sharqning buyuk olimu mutafakkirlari tomonidan yirik pedagogik meros
qoldirilgan. Asrlar, ming yillar davomida shaxsga yangicha qarash quyidagilardan iborat
bo‘ladi:
- pedagogik jarayonda shaxs ob’yekt emas, sub’yekt hisoblanadi;
- har bir o‘quvchi qobiliyat egasi, ko‘pchiligi esa iste’dod egasi hisoblanadi;
- yuqori etik va estetik qadriyatlar (sahiylik, muhabbat, mehnatsevarlik, vijdon va
boshqalar) shaxsning ustivor xislatlari hisoblanadi.
Amerikaning “Street law” (ko‘cha qonuni) dasturi bugungi kunda yer yuzining ko‘plab
davlatlari tomonidan “asr” ga olingan va ta’lim makoniga o‘rnashib qolayapti. Bunga sabab
dasturdan o‘rin olgan yuzlab o‘qitish metodlarining faolligi, jozibaligi va ta’sirlanganligidir. Ular
yordamida o‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin ifodalash, axborotlarni tanqidiy qabul qilish, haq-
huqularini anglab yetish kabi imkoniyatlarga tezda ega bo‘ladilar. O‘qituvchi esa didaktik
jarayonni qurishda bu metodlardan oqilona foydalanmog‘i, ularni mavzu bo‘yicha o‘quv
elementlarining murakkabligi va vaqt tig‘izligiga qarab chalg‘ishtirmog‘i lozim. Quyida “Street
law” dasturidagi ba’zi metodlar kiritiladi.
“Aqliy hujum” metodining mohiyati jamoa hamkorligi asosida muammoni yechish
jarayonlarini vaqt bo‘yicha bir qancha bosqichlarga (g‘oyalarni generatsiyalash, ularni tanqidiy
va konstruktiv holatda ishlab chiqish) ajratishdan iborat.
Dars jarayonida aqliy hujumdan maqsadli foydalanish ijodiy, nostandart tafakkurlashni
rivojlantirish garovi hisoblanadi. “Aqliy hujumni” uyushtirish bir muncha sodda bo‘lib, undan
ta’lim
mazmunini o‘zgartirish jarayonida foydalanish bilan birgalikda ishlab chiqarish
muammolarining yechishni topishda ham juda qo‘l keladi. Dastlab guruh yig‘iladi va ular oldiga
muammo qo‘yiladi. Bu muammo yechimi to‘g‘risida barcha ishtirokchilar o‘z fikrlarini
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
598
bildiradilar. Bu bosqichda hech kimning o‘zga kishi g‘oyalariga hujum qilish yoki baholashga
haqqi yo‘q.
Demak, “aqliy hujum” yo‘li bilan qisqa vaqtda o‘nglab g‘oyalarni yuzaga chiqish
imkoniyatlari mavjud bo‘ladi. Aslini olganda g‘oyalar sonini qo‘lga kiritish asosiy maqsad emas,
ular muammo yechimini oqilona ishlab chiqish uchungina asos bo‘ladilar. Bu metod shartlaridan
biri hech qanday tashqi ta’sirsiz qatnashuvchilarning har biri faol ishtirokchi bo‘lish kerak.
Bildirilgan g‘oyalarning besh yoki oltitasigina asosiy hisoblanib muammo yechimini oqilona
topishga salohiyatli imkoniyatlar yaratadi.
Shunday qilib, “aqliy hujum” qoidalarini quyidagicha belgilash mumkin:
-
olg‘a surilgan g‘oyalar baholanmaydi va tanqid ostiga olinmaydi;
-
ish sifatiga emas, soniga qaratiladi, g‘oyalar qancha ko‘p bo‘lsa shuncha yaxshi;
-
istalgan g‘oyalarni mumkin qadar kengaytirish va rivojlantirishga harakat qilinadi;
-
muammo yechimidan uzoq g‘oyalar ham qo‘llab-quvvatlanadi;
-
barcha g‘oyalar yoki ularning asosiy mag‘zi (farazlari) qayd etish yo‘li bilan
yozib olinadi;
-
“hujum”ni o‘tkazish vaqti aniqlanadi va unga rioya qilinishi shart;
-
beriladigan savollarga qisqacha (asoslanmagan) javoblar berish ko‘zda tutilishi
kerak.
“Ajurli arra” metodi tuzilishi jihatdan o‘zida quyidagi bosqichlarni qamrab oladi:
1.
Topshiriqlarni bo‘lish: “Topshiriq va matnli materiallar bir nechta asosiy
qismlarga (yoki mavzular)ga qirqiladi”.
2.
Birlamchi guruhlari: “Har bir guruh a’zolari qirqilgan mavzuni oladilar va
ekspertga aylanadilar”.
3.
Ekspert guruhlari: “Qo‘lida bir mavzuga oid o‘quv topshiriqlari mavjud bo‘lgan
o‘quvchilar mavzuni muhokama qilish, boshqalarga o‘rgatish rejasini egallash uchun ekspert
guruhlarga birlashadilar”.
4.
Birlamchi guruhlar: “O‘quvchilar o‘zlarining birlamchi guruhlariga qaytadilar va
ekspert guruhlarda o‘rganganlarini o‘qitishadi”.
Izoh: “Ajurli arra” mohiyatiga aniqlik kiritish uchun ba’zi bir tavsiyalarni yoritish lozim.
1.
O‘qitish jarayonida bu tarzda yondashilganda o‘quvchilarning hamkorlikda
ishlashga va qisqa vaqt ichida katta hajmdagi axborotlarni o‘zlashtirishga imkon tug‘iladi.
2.
U yoki bu faoliyatni darsda amalga oshirish uchun o‘quvchilarga boshlang‘ich
axborotlarni uzatish zarurati tug‘ilsa, ma’ruza o‘rnini bosa oladigan samarali instumentariy
hisoblanadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
599
3.
O‘qituvchi murakkab mazmunli mavzular bo‘yicha o‘quvchilarni darsga
tayyorlash uchun oldindan ularning har biriga mo‘ljallangan alohida axborotli paket tayyorlaydi.
Unda darslikdan, qo‘shimcha tarzda gazeta, jurnal, maqolalardan materiallar bo‘lishi kerak.
4.
Har bir o‘quvchi 2 guruh tarkibida ishtirok etadi: dastlab “o‘z uyi” (birlamchi)
guruhiga birlashib, o‘quv elementlarini mustaqil o‘rganishadi. Ekspert guruhini tezda tashkil
etish uchun o‘quvchilar olgan axborotli paketlarda har bir mavzuga oid materiallar bir hil
rangdagi qog‘ozlarga yozilgan yoki rangli qalam bilan qog‘ozning biror bir burchagi bo‘yalgani
ma’qul.
5.
Har bir guruhda 3 tadan 5 tagacha kishi o‘quvchi soniga qarab bo‘lishi mumkin.
Har bir o‘quvchi “o‘z yo‘l”dagilarni va qayta uchrashish joyini aniqlab olish kerak.
6.
O‘qituvchi o‘quvchilarga “rangli” topshiriqlar asosida guruhga birlashishini taklif
etadi va ular alohida mavzular bo‘yicha ekspertga aylanadi. Misol uchun, “qizil” larni honasi
oxirida, “ko‘k”larni esa auditoriya yo‘lakchasida uchrashishi belgilanadi. Har bir ekspert
guruhda 3tadan kam o‘quvchi bo‘lmasligi kerak.
7.
Guruhlarga axborotli paket tarqatiladi. Har qaysi guruh turli hil materiallar
to‘plamini olishlari va ularni o‘qishi, muhokama qilishi, aynan shu axborotlar bo‘yicha ekspertga
aylanishi lozim. O‘quv materiallari bo‘yicha “ekspert” bo‘lishi uchun o‘quvchilarga vaqt yetarli
bo‘lishi kerak. Bu uchun agar materiallar murakkab va katta bo‘lsa, ehtimol bir dars to‘liq talab
qilinadi.
8.
O‘quvchilarga quyidagicha topshiriqlar beriladi:
-
paketdagi materiallarni qunt bilan o‘rganing va muhokama qiling;
-
bir-biringizdan so‘rang va o‘quv materiallarini har biringiz tushinib olganingizga
ishonch hosil qiling;
-
o‘z uyingiz guruhini o‘qitish zarurligini hisobga olib materiallarning muhim o‘quv
elementlariga e’tiborni qarating.
9.
O‘quvchilar o‘z uylariga qaytishlarini iltimos qiling. Har biri
o‘z “uyi” –
guruhiga axborot beradi. Shaksiz, “uy” guruhida ekspert guruhlaridan bittadan
o‘quvchi
bo‘lishi shart. O‘quvchi o‘rganib kelgan materiallarni o‘z guruhi o‘quvchilariga o‘rgatish
javobgarligini bo‘yniga olish lozim. Bu jarayon o‘quv materiallarining
o‘zlashtirish
zarurligiga qarab yana bir soat davom etishi mumkin.
10.
O‘quvchilar bir-birlaridan axborotlarni o‘rganishib bo‘lishgach, o‘qituvchi
oldindan rejalashtirgan faoliyat turini o‘tkazishi mumkin.
Shunday qilib, yuqoridagi interfaol metodlarni ta’lim jarayoniga tatbiq etish asosida
ta’lim samaradorligini oshirish va ta’lim jarayoniga texnologik yondashish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abduraimova . M. Ona tili darslarida o‘quvchilar nutqini ko‘makchili birikmalar bilan
boyitish. Toshkent : « O‘qituvchi », 1985-y.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
600
2. A’lamova. M.G. Do‘stxo‘jayeva N. O‘quvchilarning yozma nutqini
rivojlantirishda
bayonning ahamiyati. Ta’lim bo‘g‘inlarida ona tili o‘qitish mazmunini yangilash asoslari, 26-27
- bet.
3. Baqaxonova Sh. So‘z yasalishi darslarini o‘tishda o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirish.
Ta’lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. Toshkent: «O‘qituvchi», 46-bet.
4. Begmatova X. Hadislar, hikmatli so‘zlar va o‘yinlar orqali nutq o‘stirish. Ta’lim jarayonida
so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. Toshkent: «O‘qituvchi», 1995, 46-bet.
5. Muhiddinova X. Fe`l shakllarini o‘rganishda o‘quvchilarni nutqini o‘stirish. Maktabda o‘zbek
tili va adabiyot o‘qitishni takomillashtirish masalalari to‘plami. O‘z PFITI. Toshkent, 1982-y.
6. Nizomov T. Tarixiy atamalar vositasida o‘quvchilar nutqini o‘stirish. Ta`lim jarayonida so‘z
boyligini oshirishning asosiy omillari. T.: «O‘qituvchi», 73- bet.
7. Ravshanov M. Ona tili darslarida sistem - semantik mashqlar bajarish jarayonida o‘quvchilar
nutqini ostirish. Ta`lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. Toshkent:
«O‘qituvchi », 76-77- bet.
8. Sayfullayev A.R Ona tili darslarida nutq o‘stirish / 5-sinf materiali asosida/ metodik
qo‘llanma. Toshkent – 1998-y.
9. Ta’lim bo‘g‘inlarida ona tili o‘qitish mazmunini yangilash asoslari. O‘zbek tili doimiy
anjumani ikkinchi yig‘inining tezislari. Qarshi - 1993.
10. Ta`lim jarayonida so‘z boyligini oshirishning asosiy omillari. O‘zbek tili doimiy anjumani
uchinchi yig‘inining tezislari. Jizzax-1995.
