INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
654
Saotboyev Raxmatjon Madamin o‘g‘li
IIV Xorazm AL tarix fani o ‘qituvchisi
XORAZMDA TEATR SOHASINING VUJUDGA KELISH SHART-SHAROITLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Xorazmda teatr sohasi vujudga kelishi jarayoni haqida tahlil
qilinadi.
Annotation:
This article analyzes the process of the emergence of the theatre industry in
Khorezm.
Аннотация:
В статье анализируется процесс зарождения театрального искусства в
Хорезме.
Kalit so’zlar:
Xorazmda teatr sanʼati
,
qoʻgʻirchoq teatrlari, professional teatrlar, bolalar teatrlari,
musiqali teatrlar.
Key words:
Theatrical art of Khorezm, puppet theatres, professional theatres, children's theatres,
musical theatres.
Ключевые слова:
Театральное искусство Хорезма, кукольные театры, профессиональные
театры, детские театры, музыкальные театры.
Teatrshunos E.О‘rinovning “Bugungi о‘zbek teatri” nomli risolasida ham mavzuga
doir qator maqolalarni uchratish mumkin. Muallif uzoq yillar Madaniyat vazirligi va uning
tizimidagi tashkilotl arda samarali mehnat qilgani, madaniyat boshqaruvida kо‘p yillik
tajribaga ega bо‘lgani bois ijtimoiy-madaniy jarayonlarda teatr san’atining tutgan о‘rnini
amaliy va nazariy jihatdan puxta о‘rgangan. Xususan, kitobdan targ‘ibiy -ma’rifiy xarakterga
ega bо‘lgan bir qator maqol alar о‘rin olgan bо‘lib, ularda istiqlol davri milliy teatrimizda
yuz bergan badiiy-g‘oyaviy о‘zgarishlar: dramaturgiya, rejissura va aktyorlik san’atidagi
tendensiyalar, repertuar muammosi, turli festival va anjumanl arlarning madaniy aloqalarni
mustahkamlashdagi о‘rni tahlil qilinadi. Jumladan, muallif festivallarning ijtimoiy–madaniy
ahamiyati haqida shunday yozadi: “Mustaqillik yillarida О‘zbekistonda tez -tez teatr san’ati
xalqaro festivallari о‘tkazila boshlanganligi san’ atkorlarimiz uchun yaxshi tajriba almashish,
о‘zaro ijodiy, dо‘stlik aloqalarini mustahkamlash omili bо‘lsa, tomoshabi nlar uchun boshqa
xalqlar san’ati bilan va shu orqali ularning hayoti, о‘ziga xos urf -odatlari, an’analari bilan
tanishish imkoniyatidir”1
Darhaqiqat, mamlakatimizda о‘tkazilgan turli mahalliy va xalqaro teatr festivallari
millatlar о‘rtasida dо‘stlik-birodarlik, baynalminal g‘oyalarni targ‘ib qilishga xizmat qildi
va bu hodisalarni ham ijtimoiy-madaniy jarayonlarning sahna san’atiga ta’siri sifatida
baholash mumkin.
1
О‘rinov E. Bugungi о‘zbek teatri. – Toshkent, 2014 – B.15.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
655
Tarixan Xorazm mintaqasi Oʻrta Osiyo madaniyatining eng qadimiy markazlaridan biri
hisoblanadi. Uning boy tarixi, madaniy merosi va sanʼat anʼanalari butun dunyo eʼtiborini tortadi.
Xorazmda teatr sanʼatining vujudga kelishi va rivojlanishi ham oʻziga xos shart-sharoitlar
asosida yuz bergan. Bu jarayonni tushunish uchun mintaqaning tarixiy, ijtimoiy, madaniy va
geografik jihatlarini chuqur oʻrganish lozim. Xorazm mintaqasi oʻzining boy madaniy merosi,
tarixiy anʼanalari va ijodiy salohiyati bilan ajralib turadi. Bu mintaqada teatr sanʼati turli shakl va
turlarda rivojlanib kelgan. Xorazmda teatr turlarini tushunish uchun ularning tarixiy ildizlarini,
rivojlanish bosqichlarini va zamonaviy shakllarini chuqur oʻrganish lozim.
Xalq teatrlari Xorazm madaniyatining eng qadimiy shakllaridan biri hisoblanadi. Bu
teatrlar xalq ogʻzaki ijodi, marosimlar va anʼanalar asosida shakllangan. Xalq teatrlari odatda
qishloq maydonlarida, xalq yigʻinlarida yoki bayramlarda namoyish etilgan.
Masxarabozlik Xorazmda eng mashhur xalq teatr turlaridan biri boʻlib, u komik va satirik
spektakllar orqali jamiyatdagi kamchiliklarni fosh qilishga qaratilgan. Masxarabozlar turli
qiyofalar, kiyimlar va dialoglar orqali tomoshabinlarni kuldirish va ularni fikr yuritishga
undashgan. Bu teatr turi xalq orasida katta mashhuriyatga ega boʻlib, ayniqsa, bayramlar va
yigʻinlarda koʻp namoyish etilgan.
Qoʻgʻirchoq teatrlari Xorazmda bolalar va kattalar uchun ham mashhur boʻlgan. Bu
teatrlar turli qoʻgʻirchoqlar yordamida sahnalashtirilgan spektakllarni oʻz ichiga oladi.
Qoʻgʻirchoq teatrlari odatda ertaklar, afsonalar va xalq hikoyalari asosida yaratilgan. Bu teatr turi
bolalarni maʼnaviy va axloqiy jihatdan tarbiyalashda muhim rol oʻynagan.
Xorazm mintaqasi qadim zamonlardan buyon savdo, madaniyat va ilm-fan markazi boʻlib
kelgan. Amudaryo va Sirdaryo daryolari oraligʻida joylashgan bu hudud oʻzining unumdor
tuproqlari, suv resurslari va strategik joylashuvi tufayli turli davrlarda koʻplab madaniyatlar
uchun markaz boʻlgan. Xorazmda teatr sanʼatining paydo boʻlishi ham aynan shu boy madaniy
muhitning natijasidir. Qadimgi Xorazmda turli marosimlar, bayramlar va diniy tadbirlar
oʻtkazilgan. Bu tadbirlarda musiqiy, raqs va teatr elementlari keng qoʻllanilgan. Masalan,
qadimgi Xorazm xalqlari tabiatga sigʻinish, quyosh va oy marosimlari, hosil bayramlari kabi
tadbirlarni oʻtkazishgan. Bu marosimlarda qahramonlar, afsonaviy personajlar va turli syujetlar
asosida sahnalashtirilgan voqealar boʻlgan. Bu esa teatr sanʼatining dastlabki shakllaridan biri
hisoblanadi.
Xorazmda teatr sanʼatining rivojlanishida diniy eʼtiqodlar ham muhim rol oʻynagan.
Qadimgi zardushtiylik, buddizm va keyinchalik islom dinining tarqalishi bilan bogʻliq
marosimlar, rivoyatlar va afsonalar teatr sanʼatining shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan. Masalan,
zardushtiylikda olov va quyoshga sigʻinish marosimlari, buddizmda esa turli diniy hikoyalar va
ertaklarning sahnalashtirilishi teatr elementlarini rivojlantirgan. Islom dinining kirib kelishi
bilan Xorazmda yangi madaniy va adabiy anʼanalar shakllandi. Islomiy tasavvuf, sheʼriyat va
musiqiy anʼanalar teatr sanʼatiga yangicha yoʻnalishlar kiritdi.
Xorazm xalq ogʻzaki ijodi teatr sanʼatining shakllanishida muhim omil boʻlgan. Xalq
ertaklari, afsonalar, qissalar va dostonlar teatr sanʼatining asosiy manbalaridan biri hisoblanad.
Xalq ogʻzaki ijodida mavjud boʻlgan qahramonlar, syujetlar va dialoglar teatr spektakllarining
asosini tashkil etgan.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
656
Xorazmda professional teatrlar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida shakllana boshladi. Bu
teatrlar asosan rus madaniyati va teatr sanʼatining taʼsiri ostida rivojlandi. Bu davrda Rossiya
imperiyasi hukmronligi ostida boʻlgan Xorazmda yangi madaniy va ijtimoiy sharoitlar vujudga
keldi. Rus madaniyati va teatr sanʼatining taʼsiri Xorazmda professional teatrning paydo
boʻlishiga olib keldi. 1920-yillarda Xorazmda birinchi professional teatrlar tashkil etildi. Bu
teatrlar oʻzbek, rus va boshqa millatlar vakillari uchun spektakllar koʻrsatishgan. Xorazmda turli
teatr studiyalari, drama toʻgaraklari va madaniyat uylari tashkil etildi. Bu esa teatr sanʼatining
rivojlanishiga yordam berdi. Sovet davrida Xorazm teatrlari ijtimoiy, siyosiy va madaniy
mavzularda spektakllar koʻrsatishgan. Masalan, kollektivlashtirish, urush, tinchlik, mehnat kabi
mavzular asosida spektakllar sahnalashtirilgan. Bu davrda Xorazm teatrlarida professional
aktyorlar, rejissyorlar va dramaturglar yetishib chiqdi.
Zamonaviy teatrlar Xorazmda 20-asr oxiri va 21-asr boshlarida shakllana boshladi. Bu
teatrlar zamonaviy texnologiyalar, yangicha uslublar va ijodiy yondashuvlar asosida rivojlandi.
Zamonaviy teatrlar quyidagi turlarga boʻlinadi:
Kichik sahna teatrlari Xorazmda keng tarqalgan boʻlib, ular asosan kichik maydonlarda
sahnalashtirilgan spektakllarni oʻz ichiga oladi. Bu teatrlar odatda kam sonli tomoshabinlar
uchun moʻljallangan boʻlib, ular tomoshabinlarni yaqin muloqotga jalb qilishga qaratilgan.
Musiqali teatrlar ham Xorazmda keng tarqalgan boʻlib, ular asosan musiqiy va raqs elementlarini
oʻz ichiga olgan. Bu teatrlar turli operalar, operettalar va musiqiy spektakllar asosida yaratilgan.
Musiqali teatrlar tomoshabinlarni estetik jihatdan boyitishga qaratilgan.
Bolalar teatrlari Xorazmda keng tarqalgan boʻlib, ular asosan bolalar uchun moʻljallangan
spektakllarni oʻz ichiga oladi. Bu teatrlar bolalarni maʼnaviy, axloqiy va estetik jihatdan
tarbiyalashga qaratilgan.
Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, Xorazm teatr sanʼati yangi imkoniyatlarga ega
boʻldi. Mustaqillik davrida milliy madaniyat, anʼanalar va qadriyatlar asosida teatr sanʼati
rivojlandi. Xorazmda turli teatr festivallari, tanlovlar va koʻrgazmalar oʻtkazila boshlandi.
Mustaqillik davrida Xorazm teatrlari oʻzbek milliy dramaturgiyasini rivojlantirishga katta eʼtibor
berdi. Xorazmda yashab ijod qilgan dramaturglar, shoir va yozuvchilar teatr sanʼatining
rivojlanishiga oʻz hissalarini qoʻshdilar.
Bugungi kunda Xorazm teatr sanʼati oʻzining yangi bosqichida rivojlanmoqda.
Zamonaviy texnologiyalar, yangicha uslublar va ijodiy yondashuvlar teatr sanʼatiga yangicha
yoʻnalishlar kiritmoqda. Xorazmda turli xalqaro teatr festivallari, seminarlar va treninglar
oʻtkazilib, teatr sanʼati rivojlantirilmoqda. Xorazm teatrlarida yoshlarni jalb qilish, ularga teatr
sanʼatini oʻrgatish va ularni ijodiy faoliyatga jalb qilish kabi ishlar olib borilmoqda. Bu esa teatr
sanʼatining kelajagi uchun yaxshi zamin yaratmoqda.
Xorazmda teatr sanʼatining vujudga kelishi va rivojlanishi mintaqaning boy tarixiy,
madaniy va ijtimoiy sharoitlari bilan chambarchas bogʻliq. Qadimgi marosimlardan tortib
zamonaviy teatr spektakllarigacha boʻlgan yoʻl Xorazm xalqining madaniy merosi va ijodiy
salohiyatini namoyon etadi. Xorazm teatr sanʼati bugungi kunda ham oʻzining yangi bosqichida
rivojlanib, tomoshabinlar uchun yangicha spektakllar yaratmoqda. Bu esa mintaqaning madaniy
hayotini boyitib, uning kelajagini yanada yorqin qilmoqda.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
657
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
О‘rinov E. Bugungi о‘zbek teatri. – Toshkent, 2014
2. Rahmonov M.О‘zbek teatri tarixi. XVIII asrdan XX asr avvaligacha – Toshkent: Fan,
1968.
3. Rizayev SH. Jadid dramasi. – Toshkent: Sharq, 1997.
4.
Ҳакимов А.А. Марказий Осиё халқлари амалий санъати тарихи. Т., 2004.
5.
Abdullayev. O‘zbekiston san’ati tarixi.— Т.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
nashriyoti, 2007.
