INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
645
Ismatullayev Saidislom Hamidullo o’g’li
University of Business and Science 2 bosqich talabasi
+998771901350
ISLOM DINIDA SUNNIYLIK VA SHIA YOʻNALISHLARINI KELIB CHIQISH
SABABLARI, BOʻLINISHI VA UNING TARIXI
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqotda Islom dinida yuzaga kelgan sunniy va shia yoʻnalishlarining
kelib chiqish sabablari, rivojlanish bosqichlari hamda ularning ijtimoiy va siyosiy oqibatlari
ilmiy asosda tahlil qilindi. Maqolada Paygʻambar Muhammad (s.a.v.) vafotidan soʻng musulmon
jamiyatida yuzaga kelgan rahbarlik nizolari va ularning diniy boʻlinishlarga olib kelgan
jarayonlari tarixiy asoslar bilan yoritiladi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida tarixiy-komparativ
tahlil, tafsiriy yondashuv, kontekstual-tarixiy tahlil hamda sotsiologik metodlardan foydalanildi.
Tarixiy manbalar va zamonaviy ilmiy adabiyotlar asosida sunniy va shia tafovutlari, xavorijlar
va boshqa diniy oqimlarning shakllanishi o‘rganildi. Natijalar diniy bo‘linishlarning faqat
aqidaviy emas, balki siyosiy va ijtimoiy sabablarga ham asoslanganini ko‘rsatdi. Shuningdek,
diniy tafovutlarning musulmon jamiyatlari birligi va zamonaviy geosiyosiy nizolarga ta’siri
baholandi. Tadqiqot davomida sufiylik harakati musulmon jamoalar o‘rtasida birlik va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlovchi omil sifatida alohida e’tirof etildi. Xulosa sifatida, diniy bo‘linishlar
tarixiy zaruratlar va siyosiy ehtiyojlar natijasida shakllangan murakkab jarayon ekani ta’kidlandi.
Tadqiqot musulmon jamiyatlarida diniy farqliliklarga nisbatan ilmiy va murosali yondashish
zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar
: Islom, O‘rta Osiyo, diniy tarqalish, madaniy o‘zgarishlar, ilm-fan, siyosat, ijtimoiy
adolat, mahalliy e’tiqodlar.
KIRISH
Islom dini VII asrda Arabiston yarimorolidan boshlab jahon miqyosida tarqalgan yirik diniy
tizimlardan biri hisoblanadi. Uning ilk davrida - Muhammad (s.a.v.) hayotlik chog‘ida
musulmonlar yaagona jamoa sifatida harakat qilganlar. Ammo Payg‘ambarning vafotidan so‘ng,
xalifalik - ya'ni siyosiy-diniy rahbarlik masalasi musulmonlar orasida jiddiy
kelishmovchiliklarga sabab bo‘ldi. Bu kelishmovchiliklar natijasida tarixan eng yirik ikki
yo‘nalma - sunniylik va shialik - shakllandi. So‘nggi asrlarda esa ushbu ikkilik doirasida yana
boshqa diniy oqimlar: xavorijlar, ismoiliylar, zaydiylar, sufiylik kabi yo‘nalishlar paydo
bo‘ldi. Islomdagi bo‘linishlar nafaqat diniy aqidaviy tafovutlarni, balki siyosiy va ijtimoiy
ziddiyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, bu tafovutlar musulmon jamiyatlari orasidagi birlik,
murosaga erishish va hamkorlik kabi qadriyatlarning zaiflashishiga sabab bo‘lgan. Hozirgi kunda
Yaqin Sharqdagi geosiyosiy muammolar, xalqaro ziddiyatlar va ichki nizolar ko‘pincha diniy
farqliliklar fonida kuchayib borayotganini ko‘rish mumkin. Ushbu maqolada Islom tarixida
yuzaga kelgan asosiy bo‘linishlar - ularning tarixiy ildizlari, mafkuraviy tafovutlari va bugungi
kunda musulmon jamoalari hayotiga ko‘rsatayotgan ta’siri tahlil qilinadi. Maqola maqsadi -
diniy bo‘linishlarning zohiriy va botiniy sabablari, ular yuzasidan yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy
oqibatlarni
ilmiy
asosda
yoritish,
mavjud
adabiyotlar
asosida
bu masalaga chuqur yondashuvni shakllantirishdir.
ADBIYOTLAR TAHLILI
Mazkur maqolada foydalanilgan adabiyotlar diniy bo‘linishlarning tarixiy, aqidaviy va siyosiy
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
646
jihatlarini yoritishda muhim manbalar bo‘lib xizmat qiladi. Quyida ushbu asarlar asosida olib
borilgan tahlil taqdim etiladi: 1.
W. Montgomery Watt - Islamic Political Thought.
Edinburgh: Edinburgh University Press.
Wattning asari islom siyosiy tafakkurining
rivojlanishini, ayniqsa Muhammad (s.a.v.) vafotidan keyingi xalifalik tizimi va imomlik
tushunchasining shakllanishini o‘rganadi. U sunniy va shia tafovutlarining siyosiy ildizlarini
ochib beradi. Bu asar maqoladagi diniy-siyosiy bo‘linishlar tahliliga nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi. 2.
Hamid Enayat - Modern Islamic Political Thought. London: Macmillan.
Muallif
sunniy va shia tafakkuri o‘rtasidagi tafovutlarni zamonaviy siyosiy kontekstda ko‘rsatadi.
Ayniqsa, imomlik tushunchasi, rahbarlik legitimatsiyasi va siyosiy adolat masalalarini o‘rganadi.
Mazkur manba maqolaning komparativ metod asosidagi tahlil bo‘limida keng
qo‘llanilgan.
3.
Karen
Armstrong
-
Islam: A Short History. New York: Modern Library.
Armstrong diniy bo‘linishlarning
insoniy va tarixiy jihatlariga urg‘u beradi. Xususan, xavorijlar, shialikdagi botiniy oqimlar va
ularning sotsial-siyosiy kontekstdagi o‘rni tahlil qilinadi. Bu asar maqoladagi zamonaviy tafsiriy
metod yondashuvlariga mos keladi. 4.
At-Tabariy, Abu Ja’far Muhammad - Tarix ar-Rusul
val-Muluk. Qohira: Al-Ma’arif.
Bu klassik tarixiy manba sahobalar o‘rtasidagi ixtiloflar,
xalifalik bahslari va dastlabki siyosiy bo‘linishlarni yoritadi. Mazkur asar maqolaning tarixiy
asoslarini aniqlashda tayanch manba sifatida ishlatilgan. 5.
Seyyed Hossein Nasr - Ideals and
Realities of Islam. Lahore: Suhail Academy.
Nasrning falsafiy-ruhiy yondashuvi ismoiliylar
va sufiylikdagi ma’naviy qarashlarni o‘rganishda foydali. Uning ishlari sufiylikning jamiyatdagi
muvozanat roli va shialikdagi ichki tafovutlar bo‘yicha chuqur tasavvur beradi.
6.John L.
Esposito - The Islamic Threat: Myth or Reality?. Oxford: Oxford University
Press.
Esposito musulmon dunyosida diniy tafovutlarning zamonaviy geosiyosiy nizolarga
qanday ta’sir qilayotganini tahlil qiladi. Ayniqsa, radikal guruhlarning (xavorijlar) tarixiy
ildizlarini zamonaviy kontekstda o‘rganadi.7.
Carl Ernst - The Shambhala Guide to Sufism.
Boston: Shambhala Publications.
Ernst sufiylikni nafaqat ruhiy-pedagogik yo‘nalish sifatida,
balki musulmon jamoalar orasida birlik va bardavomlikni saqlovchi ijtimoiy kuch sifatida taqdim
etadi. Bu maqolaning “sufiylik – ijobiy omil” degan g‘oyasini asoslaydi.8.
Fazlur Rahman -
Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. Chicago: University of
Chicago Press.
Rahman asari islom tafakkurining zamonaviy tafsiriy yondashuvlarga qanday
moslashganini tahlil qiladi. U diniy bo‘linishlarning zamonaviy musulmon jamiyatlariga ta’siri
bo‘yicha nazariy poydevor yaratadi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda
tarixiy-komparativ tahlil va tafsiriy (interpretativ)
metodlardan
foydalanildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi Islomdagi diniy bo‘linishlarning sabablari va
oqibatlarini ilmiy asosda tahlil qilish bo‘lganligi sababli, metodologik yondashuvlar muayyan
bosqichlarga ajratildi. 1. Tarixiy tahlil Islom tarixining dastlabki davrlariga oid asosiy manbalar .
Tabariy, Ibn Sa’d, Balazuriy kabi tarixchilarning asarlari o‘rganildi. Ushbu manbalar orqali
bo‘linishlarning ilk sabablari, sahobalar o‘rtasidagi siyosiy kelishmovchiliklar va xalifalik
masalasiga oid tafsilotlar aniqlashtirildi [4.12]. 2.
Komparativ (taqqosloviy)
metod Turli diniy
yo‘nalishlarning aqidaviy, fiqhiy va siyosiy qarashlari bir-biri bilan solishtirildi. Jumladan,
sunniylik va shialik o‘rtasidagi farqlar . xalifalik tushunchasi, imomlik mavqei, hadislar qabul
qilish mezonlari orqali izohlandi [1.18]. 3.
Tafsiriy (interpretativ)
metod Islomdagi
bo‘linishlarning zamonaviy musulmon jamiyatlari hayotiga ta’sirini tahlil qilishda tafsiriy
yondashuv qo‘llanildi. Mazkur yondashuv orqali diniy qarashlarning ijtimoiy-siyosiy kontekstda
qanday namoyon bo‘layotgani tahlil qilindi. Bu orqali diniy tafovutlar geosiyosiy muammolarga
qanday ta’sir qilayotgani aniqlandi [6.55]. 4. Solishtirma matn tahlili Hadis to‘plamlari, fiqhiy
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
647
qarorlar va tarixiy rivoyatlar asosida turli yo‘nalishlarning asosiy manbalari tekshirildi. Masalan,
Nahjul Balag‘a va Sahih Buxoriydagi siyosiy e’tiqodlarga oid paragraflar solishtirildi [2.22]. 5.
Zamonaviy ilmiy adabiyotlar tahlili G‘arb va musulmon tadqiqotchilarning zamonaviy asarlari
orqali tarixiy bo‘linishlarning bugungi kundagi ijtimoiy va siyosiy oqibatlari yoritildi. Jumladan,
Karen Armstrong, Hamid Enayat va Fazlur Rahmon asarlaridan foydalanildi [3.27]. Ushbu
metodologik yondashuvlar birgalikda diniy bo‘linishlarning ko‘p qirrali sabablarini chuqur
anglash va ularning hozirgi musulmon jamoalari hayotiga ta’sirini baholash imkonini berdi.
6.
Kontekstual-tarixiy metod
. Bu metod yordamida diniy bo‘linishlar muayyan tarixiy
davrlarning ijtimoiy, siyosiy va madaniy sharoitlari bilan bog‘liq holda tahlil qilindi. Jumladan,
xalifalik bahslarining VII–VIII asrlardagi Arab dunyosi siyosiy beqarorligi bilan uzviy aloqasi
ochib berildi. Kontekstual tahlil diniy qarashlarning o‘z zamonasidagi ijtimoiy ehtiyojlar va
siyosiy realiyalar ta’sirida shakllanganini aniqlash imkonini berdi.
7. Sotsiologik
yondashuv
. Diniy bo‘linishlarning musulmon jamiyatlaridagi ijtimoiy tuzilmalarga va jamiyat
ichidagi ijtimoiy rollarga qanday ta’sir qilgani o‘rganildi. Masalan, shia va sunniy jamoalar
orasida ijtimoiy stratifikatsiya, diniy yetakchilarning jamiyatdagi roli, diniy marosimlarning
sotsiologik vazifasi tahlil qilindi. Bu metod diniy tafovutlarning faqat aqidaviy emas, balki
ijtimoiy struktura shakllanishiga ta’sirini aniqlashga yordam berdi.
ASOSIM QISM
Islom dini tarixida yuzaga kelgan asosiy bo‘linishlar bir nechta muhim yo‘nalmalarda o‘z
ifodasini topgan. Quyida ushbu yo‘nalishlarning asosiy sabablari, e’tiqodiy tafovutlari va
ijtimoiy-siyosiy oqibatlari alohida tahlil qilinadi. 1. Sunniylik va shialik tafovutlari Islomdagi
eng yirik bo‘linma bu sunniylik va shialikdir. Bu ikkilik Muhammad (s.a.v.) vafotidan so‘ng
xalifalik masalasi bo‘yicha yuzaga kelgan. Sunniylar Abu Bakrni birinchi xalifa deb e’tirof etgan
bo‘lsa, shialar bu lavozim faqat Ali ibn Abu Tolib va uning zurriyodiga tegishli bo‘lishi kerak
degan aqidani ilgari suradilar [1.18]. Sunniylik to‘rt asosiy mazhab (hanafiylik, shofe’iylik,
molikiylik, hanbaliylik) asosida rivojlangan bo‘lsa, shialikda imomlik tushunchasi markaziy
o‘rinni egallaydi. Shialar uchun imomlar . ilohiy tayinlangan, ma’sum shaxslar hisoblanadi
[2.23]. Ushbu aqidaviy farqlar Islom tarixida ko‘plab siyosiy to‘qnashuvlarga sabab bo‘lgan. 2.
Xavorijlar: siyosiy radikalizm boshlanishi Xavorijlar Ali va Muoviya o‘rtasidagi Siffin jangidan
so‘ng paydo bo‘lgan oqim bo‘lib, ular “hakamlik”ni kufr deb hisoblaganlar. Ular uchun faqat
Qur’on hukmron bo‘lishi kerak edi, insoniy vositachilik rad etildi. Xavorijlar “Gunohkor
musulmon kofirdir” degan qat’iy aqida tarafdori bo‘lib, radikal pozitsiyalari bilan ajralib turadi
[3.27]. Xavorijlar tarixiy davrlarda siyosiy zo‘ravonliklarni asoslash uchun diniy dalillar
keltirgan ilk guruhlardan biri hisoblanadi. Ularning faoliyati hozirgi ekstremistik oqimlarning
shakllanishiga ham ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatgan [3.30]. 3. Ismoiliylar va Zaydiylar: shialik
ichidagi farqlanish Shialik o‘z ichida ham bir necha bo‘linmalarga ega. Ismoiliylar . yettinchi
imom Ismoil ibn Jafarni imom sifatida tan olganlar va ko‘proq falsafiy, botiniy talqinlarga
e’tibor qaratganlar [4.35]. Ismoiliylar Fatimiylar xalifaligini barpo etgan va siyosiy jihatdan
kuchli bo‘lgan. Zaydiylar esa beshinchi imom Zayd ibn Ali tarafdorlari bo‘lib, ular sunniylik va
shialik o‘rtasidagi “oraliq” yo‘nalish sifatida tanilgan. Zaydiylikda fiqhiy yondashuvda
sunniylikka yaqinlik mavjud, ammo imomlik tushunchasida shialikka xos qarashlar saqlanadi
[5.40]. 4. Sufiylik: birlik va ruhiy chuqurlik yo‘li Sufiylik . Islomdagi ruhiy-pedagogik yo‘nalish
bo‘lib, u diniy bo‘linishlarga emas, balki ichki poklik, ma’naviy yuksalish va Allohga muhabbat
asosida rivojlangan. Sufiylar ko‘proq inson qalbini tozalash, ichki dunyoni kamolga yetkazish
g‘oyalarini ilgari suradi [6.45]. Sufiylik turli tariqatlar shaklida rivojlangan bo‘lib (naqshbandiya,
qodiriya, shaziliya), u ko‘p hollarda musulmon jamiyatlari o‘rtasida birlik va bardavomlikni
ta’minlashda ijobiy rol o‘ynagan [6.48]. Ayniqsa, O‘rta Osiyodagi sufiy harakatlar diniy
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
648
bag‘rikenglik va mahalliy madaniyat bilan uyg‘unlikka katta hissa qo‘shgan
.
NATIJALAR
Mazkur tadqiqot natijalari Islomdagi diniy bo‘linishlar tarixi va ularning bugungi musulmon
jamiyatlariga ta’sirini chuqur anglash imkonini berdi. Quyida olib borilgan tahlil natijalarida
asosiy uchta yo‘nalish . tarixiy, aqidaviy va ijtimoiy-siyosiy jihatlar bo‘yicha muhim xulosalar
chiqarildi. 1. Tarixiy asoslar chuqur ildizga ega Islomdagi asosiy bo‘linishlar - sunniylik va
shialik - Muhammad (s.a.v.) vafotidan so‘nggi xalifalik muammosi asosida yuzaga kelgan bo‘lib,
ularning ildizlari faqat diniy emas, balki siyosiy va nasabiy masalalarga borib taqaladi. Bu
bo‘linishlar tasodifiy emas, balki davr siyosiy sharoitlari ta’sirida shakllangan murakkab tarixiy
hodisalardir [1.18.]. 2. Aqidaviy tafovutlar siyosiy qarama-qarshiliklarni kuchaytirgan Shialar va
sunniylar o‘rtasidagi asosiy farqlardan biri - imomlik tushunchasining talqinidir. Shialar
imomlarni ilohiy tayinlangan deb bilgan bo‘lsa, sunniylar bu masalani ijtimoiy maslahat asosida
hal qilishni ma’qul ko‘rganlar. Ushbu farqlar Islom tarixida siyosiy qarama-qarshiliklarga sabab
bo‘lib, xalifalik uchun kurashlarni kuchaytirgan [2.24]. 3. Radikal oqimlar (xavorijlar) siyosiy
zo‘ravonlikka asos bo‘lgan Xavorijlar diniy e’tiqodni radikal tarzda talqin qilgan ilk guruhlardan
bo‘lib, musulmon jamoasida "faqat biz haqmiz" degan mafkurani ilgari surganlar. Ularning kuch
bilan adolat o‘rnatish g‘oyasi zamonaviy ekstremistik oqimlar uchun ideologik asos bo‘lib
xizmat qilgan [3.30]. 4. Sufiylik ijobiy muvozanat omili sifatida ajralib turadi Sufiylik oqimi
diniy bo‘linishlardan ko‘ra ruhiy birlashuv va insoniylik g‘oyalariga urg‘u bergani sababli, tarix
davomida musulmon jamiyatlar orasida ijtimoiy barqarorlik va bag‘rikenglikni
mustahkamlashga xizmat qilgan. Xususan, O‘rta Osiyodagi sufiy tariqatlar mahalliy madaniyat
bilan uyg‘unlashib, xalq ruhiyatini shakllantirgan [6.49]. 5. Bo‘linishlar bugungi kun musulmon
jamiyatlariga ham ta’sir ko‘rsatmoqda Diniy tafovutlar hozirgi musulmon mamlakatlar
o‘rtasidagi ijtimoiy va siyosiy muammolarning kuchayishiga olib kelmoqda. Misol uchun, Yaqin
Sharqdagi ko‘plab geosiyosiy nizolar diniy tafovutlar zaminida yuzaga kelgan. Bu holat
musulmon jamiyatlarida umumiy birlik va birdamlikni zaiflashtirmoqda [7.54].
XULOSA
Islom dinining bo‘linishi nafaqat diniy masala, balki ijtimoiy, siyosiy va tarixiy jihatdan ham
keng qamrovli hodisa ekanligi mazkur tadqiqotda aniqlandi. Quyida asosiy xulosalar
jamlanadi: 1. Diniy bo‘linishlar tarixiy zaruratlar natijasi sifatida vujudga kelgan Sunniy-shia
bo‘linishi Muhammad (s.a.v.) vafotidan so‘ng xalifalik va rahbarlik masalasida yuzaga kelgan
tarixiy kelishmovchiliklardan kelib chiqqan. U o‘z davrida siyosiy barqarorlikni ta’minlash
maqsadida har xil talqinlar bilan shakllangan va keyinchalik mustahkam aqidaviy tizimlarga
aylangan [1.19]. 2. Bo‘linishlar diniy e’tiqod bilan cheklanmaydi, balki siyosiy kuchlar
kurashining natijasidir Shialikdagi imomlik g‘oyasi va sunniylikdagi xalifalik tushunchasi . har
ikki yo‘nalma vakillari o‘rtasida nafaqat diniy, balki siyosiy raqobatni ham kuchaytirgan. Bu
tafovutlar keyinchalik davlatlararo siyosiy ziddiyatlar shaklida davom etgan [2.25]. 3. Radikal
oqimlarning (xavorij, takfirchilar) paydo bo‘lishi diniy ixtiloflarning keskinlashishiga sabab
bo‘lgan Xavorijlarning “gunoh qilgan musulmon - kofir” degan qat’iy aqidasi musulmon
jamoalari orasidagi ajralish va adovatga olib kelgan. Bu fikrlar zamonaviy radikal harakatlar
tomonidan ham ko‘p hollarda asos sifatida ishlatilmoqda [3.31]. 4. Sufiylik ijtimoiy muvozanat
va diniy tolerantlikni saqlovchi omil bo‘lib xizmat qilgan Sufiylik oqimlari musulmon
jamiyatlarida nafaqat ruhiy tarbiya berib, balki diniy guruhlar o‘rtasida bag‘rikenglik,
bardavomlik va tinchlik g‘oyalarini yoyishga hissa qo‘shgan. Shu bois, sufiylik harakati diniy
bo‘linishlarning salbiy oqibatlarini yumshatishda muhim rol o‘ynaydi [6.50]. 5. Bugungi kunda
diniy birlikni saqlash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda Islom ummatining ichki ziddiyatlari
hozirgi global tahdidlar, geosiyosiy raqobat va ideologik kurashlar sharoitida yanada
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
649
keskinlashmoqda. Shu sababli, diniy farqliliklarga hurmat bilan yondashish, umumiy qadriyatlar
atrofida jamiyatni birlashtirish strategik ahamiyatga ega [7.56.]. Bu xulosalar Islomdagi diniy
bo‘linishlar masalasini faqat aqidaviy asosda emas, balki kengroq kontekstdagi . tarixiy, siyosiy
va ijtimoiy jihatdan yondoshib tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi.
ADABIYOTLAR:
1. W. Montgomery Watt – Islamic Political Thought. Edinburgh: Edinburgh University Press.
2. Hamid Enayat – Modern Islamic Political Thought. London: Macmillan.
3. Karen Armstrong – Islam: A Short History. New York: Modern Library.
4. At-Tabariy, Abu Ja’far Muhammad – Tarix ar-Rusul val-Muluk. Qohira: Al-Ma’arif.
5. Seyyed Hossein Nasr – Ideals and Realities of Islam. Lahore: Suhail Academy.
6. John L. Esposito – The Islamic Threat: Myth or Reality?. Oxford: Oxford University Press.
7. Carl Ernst – The Shambhala Guide to Sufism. Boston: Shambhala Publications.
8. Fazlur Rahman –
Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition.
Chicago: University of Chicago Press.
