Авторы

  • A.Kalandarov, M.Anorbayev
    Guliston davlat universiteti ‘‘Matematika’’ kafedrasi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ijsr.107426

Аннотация

  • Sxemada n=1 bo’lganda haydash koeffitsiyentlarni to’g’ri usulda o’sish tartibida topib boriladi. Shu zaylda davom etib, ni teskari usulda kamayish tartibida topib boriladi. Shunday qilib ikkinchi qatlamda  lar to’rning tugun nuqtalaridagi qiymatlar topiladi.

background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

31

BA’ZI KECHIKUVCHI ARGUMENTLI XUSUSIY HOSILALI KVACHIZIQLI

TENGLAMA UCHUN ARALASH MASALA

A.Kalandarov, M.Anorbayev

Guliston davlat universiteti ‘‘Matematika’’ kafedrasi

Maqola kechikuvchi argumentli giperbolik turdagi kvachiziqli quyidagi tenglamaning

Q = {τ ≤

t ≤ T, 0 ≤ x ≤ l

1

, 0 ≤ y ≤ l

2

, 0 ≤ z ≤ l

3

}

sohada

2

u

∂t

2

= a

2 ∂

2

u

∂x

2

+

2

u

∂y

2

+

2

u

∂z

2

+ b

2 ∂

2

u(t−τ,x,y,z)

∂x

2

+

2

u(t−τ,x,y,z)

∂y

2

+

2

u(t−τ,x,y,z)

∂z

2

+

f t, x, y, z, u t, x, y, z , u t − τ, x, y, z + f t, x, y, z, u t, x, y, z , u t − τ, x, y, z

(1)

t, x, y, z ∈ E = {τ ≤ t ≤ T, 0 ≤ x ≤ l

1

, 0 ≤ y ≤ l

2

, 0 ≤ z ≤ l

3

}

bo’lganda boshlang’ich

u t, x, y, z = φ(t, x, y, z)

u

t

t, x, y, z = φ

t'

(2)

berilgan boshlang’ich shart va

τ ≤ t ≤ T

bo’lganda

u t, 0, y, z = 0

u t, l

1

, y, z = 0

0 ≤ y ≤ l

2

, 0 ≤ z ≤ l

3

,

u t, x, 0, z = 0

u t, x, l

2

, z = 0

0 ≤ x ≤ l

1

, 0 ≤ z ≤ l

3

,

u t, x, y, 0 = 0

u t, x, y, l

2

= 0

0 ≤ x ≤ l

1

, 0 ≤ y ≤ l

2

(3)

bir jinsli chegaraviy shartlarni qanoatlantiruvchi yechimini chekli-ayirmali usulda toppish

masalasi o’rganilgan. Bu masalani klassik, deyarli va umumlashgan yechimlarini mavjudligi va

yagonaligi masalasi (2) da muallif tomonidan tatqiq etilgan. Shuningdek koordinata ikkita

bo’lganda (1)-(3) masalasi sonli yechimlari (3) da oshkormas sxema asosida haydash usulida

yechilgan. Q sohani to’rlaymiz:

t

n

= nτ, x

i

= i∆

i

, y

j

= j∆

2

, z

k

= k∆

3

deb, to’rlangan to’r

funksiya uchun

u t

n

, x

i

, y

j

, z

k

= u

n

ijk

belgilashlarni kiritamiz,

n = 0,1,2, …, N

1

, j =

0,1,2, …, N

2

k = 0,1,2, …, N

3

,

bunda

Mτ = T, N

1

1

= l

1

, N

2

2

= l

2

, N

3

3

= l

3

, N

1

, N

2

, N

3

natural sonlardir. (2) boshlang’ich

shartlardan

(t, x, y, z) ∈ E

bo’lganda

(n = 0 va n = 1)

da.

= φ 0, x

i

, y

j

, z

k

,

u

1

ijk

−u

0

ijk

τ

≈ φ

'

t

(τ, x

i

, y

j

, z

k

)

(4)


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

32

u

1

ijk

≈ u

0

ijk

+ τφ

t'

τ, x

i

, y

j

, z

k

= φ 0, x

i

, y

j

, z

k

+ τφ

t'

τ, x

i

, y

j

, z

k

(5)

(3) chegaraviy shartlardan

u

n

0jk

= 0, u

n

Njk

= 0, u

n

i0k

= 0, u

n

iNk

= 0, u

n

ijN

= 0

qiymatlarga ega bo’lamiz, bunda N mos ravishda

N

1

, N

2

, N

3

ga teng. Demak Q sohaning yon

tomonlari va asosida

u t, x, y, z

ning qiymatlari berilgan. Yuqoridagilardan foydalanib Q

sohaning ichki tugun nuqtalarida

u t, x, y, z

ning sonli qiymatlarini topamiz.

Umumiylikka halal bermasdan quyidagi oshkormas sxemalardan foydalanishimiz mumkin:

u

n+1

ijk

−2u

n

ijk

+u

n−1

ijk

τ

2

= a

2

(

u

n+1

i+1jk

−2u

n+1

ijk

+u

n

ijk

1

2

+

u

n

ij+1k

−2u

n

ijk

+u

n

ij−1k

2

2

+

u

n

ijk+1

−2u

n

ijk

+u

n

ijk−1

3

2

) +

b

2

(

u

n

i+1jk

−2u

n

ijk

+u

n

i−1jk

1

2

+

u

n

ij+1k

−2u

n

ijk

+u

n

ij−1k

2

2

+

u

n

ijk+1

−2u

n

ijk

+u

n

ijk−1

3

2

) + f

n

ijk

(7)

u

n+1

ijk

−2u

n

ijk

+u

n−1

ijk

τ

2

= a

2

(

u

n

i+1jk

−2u

n

ijk

+u

n

i−1jk

1

2

+

u

n

ij+1k

−2u

n

ijk

+u

n

ij−1k

2

2

+

u

n+1

ijk+1

−2u

n+1

ijk

+u

n+1

ijk−1

3

2

) +

b

2

(

u

n

i+1jk

−2u

n

ijk

+u

n

i−1jk

1

2

+

u

n

ij+1k

−2u

n

ijk

+u

n

ij−1k

2

2

+

u

n

ijk+1

−2u

n

ijk

+u

n

ijk−1

3

2

) + f

n

ijk

(8)

oshkormas sxemalardanfoydalanish maqsadga muvofiq. Bu yerda

f

n

ijk

= f(nτ, i∆

1

, j∆

2

, k∆

3

, u(nτ, i∆

1

, j∆

2

, k∆

3

), u((k − 1)τ, i∆

1

, j∆

2

, k∆

3

))

τ ≤ t ≤ 2τ

bo’lganda, yuqoridagi oshkormas sxemaga haydash usulini qo’llaymiz.

(7) Sxemada n=1 bo’lganda haydash koeffitsiyentlarni to’g’ri usulda o’sish tartibida

topib boriladi. Shu zaylda davom etib,

u

2

ijk

ni teskari usulda kamayish tartibida topib boriladi.

Shunday qilib ikkinchi qatlamda

u

2

ijk

lar to’rning tugun nuqtalaridagi qiymatlar topiladi.

2

τ ≤ t ≤ 3τ

bo’lganda, yuqoridagi (7) oshkormas sxemaga haydash usulini qo’llaymiz.

N=2 bo’lganda barcha yuqoridagi jarayonlar takrorlanib uchinchi qatlamda

u

3

ijk

topiladi va h.k.

u

n

ijk

hisoblab chiqiladi.

Yuqoridagi (7) va (8) - ayirmali sxemadan foydalanib ham

u

n

ijk

hisoblab chiqish mumkin.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

33

Adabiyotlar:

1.

M.Isroilov, Hisoblash metodlari. 2 - qism. Toshkent, ‘‘O’zbekiston’’,2008.

2.

A.Kalandarov,

Smeshannaya

zadacha

dlya

giperbolicheskix

uravneniy s

apazdivayushimsya argumentami. Baku. Uchyoniye zapiski AGU,1975y.

3.

A.Kalandarov, M.Anorbayev,I.jangibayev. A Mixing problem for a quasi linear

equation with particular derivatives with some late argument. American journal of Business

Management, Economics and Banking. 2024

Библиографические ссылки

M.Isroilov, Hisoblash metodlari. 2 - qism. Toshkent, ‘‘O’zbekiston’’,2008.

A.Kalandarov, Smeshannaya zadacha dlya giperbolicheskix uravneniy s apazdivayushimsya argumentami. Baku. Uchyoniye zapiski AGU,1975y.

A.Kalandarov, M.Anorbayev,I.jangibayev. A Mixing problem for a quasi linear equation with particular derivatives with some late argument. American journal of Business Management, Economics and Banking. 2024

Наиболее читаемые статьи этого автора (авторов)