INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
320
BO‘LAJAK PEDAGOGLARDA MEDIA SAVODXONLIK VA KREATIV
KOMPETENTLIKNING O‘ZARO BOGʻLIQLIGI
Saydullayeva Nargiz Ilhom qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti,
Maktabgacha ta’lim metodikasi kafedrasi, PhD
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bo‘lajak pedagoglarning kasbiy tayyorgarligida media
savodxonlik va kreativ kompetentlikning o‘zaro bogʻliqligi tahlil qilinadi. Raqamli axborot
muhitining ta’lim tizimiga ta’siri ortib borayotgan bir paytda, pedagoglarning nafaqat texnologik
savodxonligi, balki ijodiy fikrlash, innovatsion yondashuv va tanqidiy tahlil ko‘nikmalari ham
ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqotda media savodxonlikning asosiy tushunchalari,
kreativ kompetentlikning pedagogik faoliyatdagi o‘rni, ularning o‘zaro ta’siri va uyg‘un
rivojlanish imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, bo‘lajak pedagoglarni tayyorlashda ushbu
kompetensiyalarni integratsiyalashgan holda shakllantirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
media savodxonlik, kreativ kompetentlik, bo‘lajak pedagog, raqamli ta’lim,
tanqidiy fikrlash, innovatsion yondashuv, axborot madaniyati, pedagogik kompetensiya.
Kirish
Zamonaviy axborotlashgan jamiyatda pedagogik faoliyat nafaqat an’anaviy bilim berish bilan
cheklanmaydi, balki o‘quvchilarni tanqidiy va ijodiy fikrlashga o‘rgatish, ularni ommaviy
axborot oqimida to‘g‘ri yo‘naltira olish kabi murakkab vazifalarni ham o‘z ichiga oladi. Shu
sababli, bugungi kunda bo‘lajak pedagoglarning kasbiy tayyorgarligida
media savodxonlik
va
kreativ kompetentlik
tushunchalari alohida ahamiyat kasb etmoqda. Har ikki kompetensiya
zamonaviy pedagog shaxsining intellektual, axloqiy va kasbiy jihatdan yetuk bo‘lishini
ta’minlovchi asosiy omillardan biridir.
Media savodxonlik
— bu axborot vositalarini ongli ravishda tahlil qilish, baholash, ulardan
foydalanish va axborot mahsulotlarini mustaqil ravishda yaratish qobiliyatidir. Ushbu ko‘nikma
pedagogga nafaqat ommaviy axborot vositalarida mavjud bo‘lgan ma’lumotlarni tanqidiy ko‘z
bilan ko‘ra olish, balki o‘z faoliyatida raqamli vositalardan samarali foydalanish imkonini ham
beradi. Ayniqsa, hozirgi tezkor axborot almashinuvi sharoitida media savodxonlik pedagogik
kommunikatsiyaning ajralmas qismiga aylanmoqda.
Kreativ kompetentlik
esa pedagogik faoliyatda yangicha yondashuvlar ishlab chiqish,
o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otuvchi dars metodikasini ishlab chiqish, muammolarga innovatsion
yechimlar topish kabi ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Ijodiy fikrlovchi pedagog o‘quvchilarning
mustaqil fikrlashini rivojlantirishga, ularning individual qobiliyatlarini yuzaga chiqarishga
xizmat qiladi.
Ushbu ikki kompetensiya o‘zaro bevosita bog‘liqdir: media savodxonlik pedagogning kreativ
fikrlash doirasini kengaytiradi, ijodiy yechimlar topishda turli axborot manbalaridan to‘g‘ri
foydalanishga yordam beradi. Ayni paytda, kreativ kompetentlik esa pedagogni media vositalar
orqali ta’sirchan, yangicha yondashuvga asoslangan ta’lim jarayonini tashkil etishga undaydi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, bo‘lajak pedagoglarni tayyorlashda ushbu ikki kompetensiyani
uzviy bog‘liqlikda rivojlantirish dolzarb ilmiy-amaliy masala hisoblanadi.
Asosiy qism
Zamonaviy ta’lim tizimi global axborot jamiyatiga moslashgan, bilim va axborot
texnologiyalaridan samarali foydalanish qobiliyatini talab qiladigan sharoitda rivojlanmoqda.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
321
Pedagoglarning kasbiy kompetensiyalari faqat an’anaviy bilimlar bilan cheklanib qolmaydi,
balki axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va ijodiy yondashuvlarni amaliyotda qo‘llash
ko‘nikmalarini ham o‘z ichiga oladi. Bu borada media savodxonlik va kreativ kompetentlik
pedagogning o‘quv jarayonini samarali tashkil etishdagi asosiy vositalaridir.
Media savodxonlik axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanishni o‘z
ichiga oladi. Bugungi kunda media resurslarining xilma-xilligi va axborot oqimining tezligi
pedagoglarga zamonaviy texnologiyalarni o‘quv jarayonida to‘g‘ri qo‘llash zaruratini
tug‘dirmoqda. Media savodxonlikning eng muhim jihatlaridan biri — bu o‘quvchilarga axborot
resurslarini tanqidiy tahlil qilish, ularni baholash, va axborot mahsulotlarini yaratish qobiliyatini
o‘rgatishdir. Media savodxonlikning yuqori darajasi bo‘lajak pedagoglarni o‘quvchilarga axborot
oqimiga mustaqil qarash, media resurslarni oqilona tanlash va ularni amaliyotga moslashtirish
ko‘nikmasi bilan ta’minlaydi.
Shuningdek, media savodxonlikning eng muhim jihati shundaki, bu kompetensiya pedagoglarga
o‘quvchilarning axborot oqimida yo‘naltirish va ularni zararli yoki yolg‘on ma’lumotlardan
himoya qilish imkonini beradi. O‘quvchilarda media savodxonlikni shakllantirish orqali
pedagoglar ularni yanada ongli va tanqidiy fikrlovchi, axborotga nisbatan mas’uliyatli
yondashadigan shaxs sifatida tarbiyalaydi.
Kreativ kompetentlik esa pedagogning ijodiy fikrlash, yangicha va innovatsion yondashuvlar
ishlab chiqish, dars jarayonini qiziqarli va samarali tashkil etish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi.
Kreativ pedagogning asosiy vazifasi — o‘quvchilarni o‘ylashga, mustaqil fikrlashga, yangi
g‘oyalar yaratishga undashdir. Bunday pedagoglar o‘quvchilarda ijodiy salohiyatni rivojlantirish
uchun turli metod va texnikalarni qo‘llaydilar, darslarni faollashtiruvchi, qiziqarli va foydali
qiladigan usullarni ishlatadilar. Kreativ kompetentlik pedagogning o‘quvchilar bilan o‘zaro
muloqotini samarali qilish, dars jarayoniga interaktivlik va yangilik kiritish imkoniyatlarini
yaratadi. Shuningdek, ijodiy pedagog o‘quvchilarga yangi ma’lumotlarni o‘zgacha shaklda
etkazish, axborotlarni turli ko‘rinishlarda (vizual, audio, video va boshqalar) taqdim etish orqali
o‘quv jarayonini jonlantiradi.
Media savodxonlik va kreativ kompetentlik o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bir-birini to‘ldiradi. Media
savodxonlik pedagogga axborotlarni to‘g‘ri tanlash va ularni samarali ishlatish imkoniyatini
beradi, kreativ kompetentlik esa media resurslarni ijodiy tarzda, yangi yondashuvlar bilan
qo‘llashni talab qiladi. Misol uchun, kreativ pedagoglar o‘quvchilarga axborotlarni turli
manbalardan o‘rganish, ulardan yangi materiallar yaratish orqali darsni qiziqarli va samarali
tashkil etishda media resurslardan foydalanadilar. Shu bilan birga, media savodxonligi yuqori
bo‘lgan pedagoglar kreativ yondashuvni qo‘llashda turli media vositalaridan (video, interaktiv
taqdimotlar, onlayn platformalar va h.k.) samarali foydalanishadi.
Bundan tashqari, media savodxonlik va kreativ kompetentlik o‘zaro aloqada bo‘lib,
pedagoglarning ta’lim jarayonida yangi texnologiyalarni integratsiya qilish ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Kreativ pedagoglar o‘quvchilarga faqatgina ma’lumotlarni taqdim etmay, balki
ularga o‘rganilgan materiallarni amaliyotda qo‘llash, o‘z bilimlarini yaratish imkoniyatlarini ham
beradi. Media resurslardan kreativ tarzda foydalanish, o‘quvchilarni axborotga bo‘lgan e’tiborli
va mas’uliyatli yondashishga o‘rgatadi.
Bo‘lajak pedagoglarni tayyorlashda media savodxonlik va kreativ kompetentlikni
integratsiyalashgan tarzda rivojlantirish zarur. Bu o‘z navbatida pedagoglarning kasbiy
malakasini oshirishga, o‘quvchilar bilan yanada samarali ishlashga, zamonaviy ta’lim talablariga
javob berishga imkon yaratadi. Maktabgacha ta’lim tizimida, shuningdek, oliy ta’limda bu ikki
kompetensiyaning uyg‘un ravishda o‘rgatilishi talabalarning kasbiy tayyorgarligini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
322
Xulosa
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘zgaruvchan va dinamik jamiyat sharoitida rivojlanayotgani sababli,
pedagoglarning kasbiy malakasi va kompetensiyalari yangi talablarga moslashishi lozim. Media
savodxonlik va kreativ kompetentlik bo‘lajak pedagoglarning kasbiy tayyorgarligida ajralmas
o‘rin egallaydi. Ushbu ikki kompetensiya nafaqat ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga, balki
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
Media savodxonlik, axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini oqilona va samarali qo‘llashga
asoslangan ko‘nikmalarni egallash, pedagogga axborot oqimida yuzaga keladigan xatarlarni
aniqlash va ulardan oqilona foydalanishni ta’minlaydi. Bu pedagogning o‘quvchilarga axborotlar
bilan ishlashda zarur bo‘lgan tanqidiy va mas’uliyatli yondashuvni o‘rgatishda muhim rol
o‘ynaydi. Kreativ kompetentlik esa pedagogni yangiliklar yaratishga, o‘quvchilarni dars
jarayoniga faol jalb etishga, va ularni mustaqil fikrlashga undashga yordam beradi. Bu
kompetensiya pedagogni o‘quvchilarga ta’lim jarayonini interaktiv, innovatsion shaklda tashkil
etish imkoniyatini beradi.
Maqolada tahlil qilinganidek, media savodxonlik va kreativ kompetentlik o‘zaro bevosita
bog‘liqdir. Media savodxonlik pedagogning ijodiy fikrlash qobiliyatini kengaytiradi, axborot
manbalarini tanlash va ishlatishda yangicha yondashuvlarni yaratishga yordam beradi. Kreativ
kompetentlik esa media vositalardan samarali va innovatsion tarzda foydalanish uchun zaruriy
shart-sharoitni yaratadi. Shuning uchun bu ikki kompetensiyaning uyg‘un rivojlanishi bo‘lajak
pedagogni zamonaviy ta’lim jarayoniga tayyorlaydi, uni axborot texnologiyalaridan faol
foydalanishga, o‘quvchilar bilan samarali muloqot qilishga va ta’limda yangiliklar kiritishga
undaydi.
Bo‘lajak pedagoglarni tayyorlashda media savodxonlik va kreativ kompetentlikni birlashtirish,
nafaqat o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini oshirishga, balki ta’lim tizimining sifatini
yaxshilashga xizmat qiladi. Bu borada zamonaviy texnologiyalarni o‘qituvchilarga
moslashtirilgan holda taqdim etish, media resurslardan to‘g‘ri foydalanish va kreativ
yondashuvlarni joriy etish ta’lim jarayonini samarali va qiziqarli qiladi. Shu bilan birga, bu
kompetensiyalarni o‘qituvchilarda shakllantirish, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, ijodiy
yondashuvga rag‘batlantiradi.
Kelajakda, media savodxonlik va kreativ kompetentlikni bo‘lajak pedagoglar tayyorlash
dasturlariga to‘liq integratsiya qilish, ta’limda raqamli texnologiyalarni o‘quvchilarning
ehtiyojlariga mos ravishda qo‘llashni o‘rgatish, pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini
yanada mustahkamlash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Saydullayeva N.I. (2022). Bo‘lajak maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilarini kreativ
kompetentligini rivojlantirishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining o‘rni // E-
Conference Zone. Vol. ICDE-Canada, July. – B. 275–278.
2. Jenkins, H. et al. (2009). Confronting the Challenges of Participatory Culture: Media
Education for the 21st Century. – MIT Press.
3. Buckingham, D. (2003). Media Education: Literacy, Learning and Contemporary Culture. –
Cambridge: Polity Press.
4. Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological Pedagogical Content Knowledge: A
Framework for Teacher Knowledge // Teachers College Record, 108(6), 1017–1054.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
323
5. Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (2001). A Taxonomy for Learning, Teaching, and
Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. – New York:
Longman.
6. Karimova N.X. (2022). Pedagogik innovatsiyalar va raqamli texnologiyalar. – Toshkent:
Fan va texnologiya nashriyoti.
7. Mavlonova R.X., Qodirova D.M. (2021). Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
vositasida kreativ fikrlashni shakllantirish // Pedagogik ta’lim va innovatsiyalar – №4. – B.
18–24.
8. UNESCO (2021). Media and Information Literacy: Curriculum for Teachers. –
9. Qodirova D.M. (2023). Bo‘lajak pedagoglarning raqamli kompetentligini shakllantirish
masalalari // Oliy ta’lim muammolari. – №2. – B. 55–60.
10. Qurbanova G.T. (2021). Kreativ kompetentlik va uning ta’lim sifatiga ta’siri // Ta’limda
innovatsiyalar. – №3. – B. 40–46.
