INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
612
DASTAKI VA MEXANIZATSIYALASHTIRILGAN ASBOBLAR BILAN PLASTIK
QUVURLARGA ISHLOV BERISH
Kurbanov Mansurjon Maxmudovich
Fargʻona viloyati Rishton tumani 1-son Politexnikumi Plastik quvurlar payvandlash
texnologiyasi fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy qurilish va montaj ishlari jarayonida keng
qo‘llanilayotgan plastik quvurlarga ishlov berish texnologiyasi tahlil qilinadi. Xususan, dastaki
va mexanizatsiyalashtirilgan asboblar yordamida quvurlarni kesish, bukish, payvandlash va
ulash usullari o‘rganiladi. Har bir asbobning texnik xususiyatlari, qo‘llanish sohalari hamda
xavfsizlik me’yorlariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, maqolada ishlov berish sifati va
samaradorligiga ta’sir etuvchi omillar hamda amaliy tavsiyalar yoritilgan.
Kalit so‘zlar
:plastik quvurlar, dastaki asboblar, mexanizatsiyalashgan vositalar, quvur
payvandlash, santexnika ishlari, qurilish texnologiyalari, ishlov berish usullari, xavfsizlik
texnikasi, quvur kesish, santexnika jihozlari.
Zamonaviy sanoat va infratuzilma tizimlarining jadal rivojlanishi, ayniqsa qurilish, suv
ta’minoti, issiqlik va gaz tarmoqlarini barpo etishda plastik quvurlarni keng miqyosda
qo‘llashni talab etmoqda. Polimer asosida ishlab chiqariladigan quvurlar — xususan, polietilen
(PE), polipropilen (PP), polivinilxlorid (PVX) va boshqa plastmassalardan tayyorlangan
quvurlar engil vaznga ega bo‘lishi, kimyoviy moddalarga chidamli, zanglamasligi va uzoq
xizmat muddati bilan boshqa an’anaviy quvurlar turiga nisbatan afzallik kasb etadi.
Plastik quvurlarni o‘rnatish, ularni birlashtirish, kesish, payvandlash va boshqa turdagi
ishlov berish amaliyotida maxsus asbob-uskunalardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu
asboblar texnik jihatdan ikki asosiy guruhga bo‘linadi: dastaki (qo‘lda ishlatiladigan) va
mexanizatsiyalashtirilgan (elektr yoki pnevmatik quvvat bilan ishlovchi) vositalar. Har ikki
turdagi asboblarning o‘ziga xos afzallik va kamchiliklari mavjud bo‘lib, ularni tanlash va
ishlatish texnologik jarayonning murakkabligi, quvur diametri, quvurlar turi va montaj hajmiga
bog‘liq bo‘ladi.
Dastlabki bosqichlarda oddiy qo‘l asboblari — quvur kesgichlar, faskasozlar, shtamplar,
press vositalari ishlatilgan bo‘lsa, hozirgi davrda sanoat ishlab chiqarishida yuqori
unumdorlikni ta’minlovchi avtomatlashtirilgan va yarim avtomatik qurilmalar keng
qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, polifuzion payvandlash apparatlari, elektromuftali ulash tizimlari,
issiq havo puflagichlari, lazerli kesgichlar kabi innovatsion uskunalar quvurlar bilan ishlash
jarayonida yuqori aniqlik va ishonchlilikni kafolatlaydi.
Biroq, bu sohada faqat texnik vositalarni tanlash bilan cheklanib qolmasdan, ularni
to‘g‘ri ishlatish, xavfsizlik choralariga qat’iy rioya qilish va texnologik jarayonni standartlarga
muvofiq amalga oshirish ham muhim hisoblanadi. Aynan shu jihatlar quvurlar tizimining
barqaror ishlashini, xizmat muddatining uzayishini va umumiy qurilish sifati oshishini
ta’minlaydi.
Plastik quvurlar va ularning ishlov berishga qo‘yiladigan talablar.
Plastik quvurlar
texnologik xususiyatlari, material tarkibi va maqsadli ishlatilish sohasi bo‘yicha bir necha turga
bo‘linadi. Ularning eng ko‘p tarqalgan turlari quyidagilar:
Polietilen (PE) quvurlar
– engil, egiluvchan, korroziyaga chidamli. Asosan suv
ta'minoti va gaz tarmoqlarida qo'llaniladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
613
Polivinilxlorid (PVX) quvurlar
– qattiq, kimyoviy moddalarga chidamli, oson
payvandlanadi. Drenaj va kanalizatsiya tizimlarida ishlatiladi.
Polipropilen (PP) quvurlar
– yuqori haroratga chidamli, sanitariya-texnika va issiqlik
ta’minoti tizimlarida keng tarqalgan.
Plastik quvurlar bilan ishlov jarayonida quyidagi talablar qo‘yiladi:
Yuzasining silliqligi va yaxlitligi buzilmasligi;
Mexanik ta’sirlarga (bosim, kuchlanish) bardoshli bo‘lishi;
Ulash joylari havo yoki suv o‘tkazmaydigan bo‘lishi;
Harorat ta’sirida deformatsiyalanmasligi.
Bu talablarni ta’minlash uchun har xil turdagi maxsus asbob-uskunalardan foydalanish
zarur.
Dastaki asboblar: turlari va ularning afzalliklari.
Dastaki, ya'ni qo‘lda
boshqariladigan asboblar oddiy, ixcham, arzon va ko‘chma ishlov jarayonlari uchun mos
hisoblanadi. Ular kichik hajmdagi ishlar, servis xizmatlari va montaj paytida keng qo‘llaniladi.
Asosiy dastaki asboblar turlari:
Quvur kesgichlar (truborezy) – turli diametrdagi plastik quvurlarni to‘g‘ri va silliq
kesishga xizmat qiladi.
Faskasozlar – kesilgan quvurlar qirrasini yumshatish, ulash jarayonini osonlashtiradi.
Qo‘l presslari – PVX yoki PP quvurlarni armatura bilan siqib ulashda qo‘llaniladi.
Qo‘l termofuzion apparatlari – kichik diametrli quvurlarni isitib, uchlarini eritib
birlashtirish imkonini beradi.
Afzalliklari:
Elektr energiyasiga bog‘liq emas;
Oson tashiladi va maydonda qo‘llash qulay;
Texnik xizmat ko‘rsatish talab qilmaydi;
Narxi nisbatan arzon.
Kamchiliklari:
Ish samaradorligi past;
Inson omilining xatolik ehtimoli yuqori;
Faqat kichik diametrli quvurlar uchun mos.
Mexanizatsiyalashtirilgan asboblar: samaradorlik va imkoniyatlar.
Yirik hajmdagi
yoki sanoat miqyosidagi ishlov berish jarayonlarida mexanizatsiyalashtirilgan asbob-
uskunalarning o‘rni beqiyosdir. Bu asboblar elektr yoki pnevmatik quvvat orqali ishlaydi, aniq
natija, tezlik va sifatni kafolatlaydi.
Asosiy mexanizatsiyalashtirilgan asboblar:
Avtomatik quvur payvandlash apparatlari – HDPE quvurlarni termofuzion (issiqlik bilan)
yoki elektromufta usulida payvandlashda foydalaniladi.
Lazerli yoki diskli elektr kesgichlar – diametri katta bo‘lgan quvurlarni aniqlik bilan
kesishga xizmat qiladi.
Issiq havo puflagichlari – quvurlarni qizitib bukish yoki yumshatib shakllantirish uchun
ishlatiladi.
Robotlashtirilgan yig‘uv liniyalari – ommaviy ishlab chiqarish va montaj uchun.
Afzalliklari:
o
Ish tezligi va sifatining yuqoriligi;
o
Katta diametr va uzunlikdagi quvurlarni qayta ishlash imkoniyati;
o
Aniq harorat va vaqt nazorati tufayli ishonchli ulanish;
o
Ko‘p funksionallik.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
614
Kamchiliklari:
Yuqori narx va servis xarajatlari;
Malakali mutaxassislar tomonidan boshqarilishi talab etiladi;
Elektr quvvati talab etiladi.
Asboblar bilan ishlashda texnika xavfsizligi.
Plastik quvurlar bilan ishlov berishda
texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish zarur. Aks holda, yong‘in, kuyish, elektr urishi,
kesilish va boshqa turdagi ishlab chiqarish jarohatlarining oldini olish qiyin bo‘ladi.
Asosiy xavfsizlik qoidalari:
Asbobni ishlatishdan oldin texnik holati tekshiriladi;
Issiqlik bilan ishlov berishda maxsus qo‘lqop, ko‘zoynak va niqoblar ishlatiladi;
Elektr jihozlari faqat yerlangan tarmoqqa ulangan bo‘lishi shart;
Ish tugagach, asboblar xavfsiz joyga olib qo‘yiladi;
Xonada havo aylanishi yaxshi bo‘lishi kerak, ayniqsa, eritish va issiqlik ishlovlarida.
Innovatsion texnologiyalar va tendensiyalar.
So‘nggi yillarda plastik quvurlarga
ishlov berish sohasida zamonaviy yechimlar paydo bo‘lmoqda. Ular quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
IoT (Internet of Things) texnologiyalari bilan jihozlangan asboblar
, masalan,
harorat va bosimni masofadan nazorat qilish;
3D bosib chiqarish orqali shablonlar tayyorlash
;
Avtomatlashtirilgan diagnostika tizimlari
– payvandlangan joylarning sifatini nazorat
qilishda.
Bu kabi texnologiyalar sanoatda mehnat unumdorligini oshiradi, mahsulot sifati va
ishonchliligini ta’minlaydi.
Zamonaviy qurilish va muhandislik-kommunikatsiya tizimlarida plastik quvurlar keng
qo‘llanilishi bilan ajralib turadi. Ular yengilligi, chidamliligi, korroziyaga bardoshligi va
o‘rnatish qulayligi kabi ko‘plab afzalliklarga ega. Biroq ushbu quvurlarni sifatli ulash, kesish,
egish va boshqa ishlov berish amaliyotlarini bajarish uchun to‘g‘ri va zamonaviy asbob-
uskunalardan foydalanish zarur.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
dastaki asboblar
oddiy, ko‘chma va arzon yechim sifatida
kichik hajmli ishlar uchun juda qulay, lekin
mexanizatsiyalashtirilgan asboblar
yuqori
samaradorlik, aniqlik va xavfsizlikni ta’minlab, yirik loyihalarda muhim ahamiyat kasb etadi.
Har ikki turdagi asboblar o‘z o‘rniga ega bo‘lib, ular o‘zaro to‘ldiruvchi vositalar sifatida
qo‘llanilishi lozim. Shu bilan birga, texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilish, xodimlarning
malakasini oshirish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali ishlov berish jarayonlarini
yanada takomillashtirish mumkin. Kelajakda IoT, avtomatlashtirilgan diagnostika va
robotlashtirish singari texnologiyalar bu sohaga yangi bosqich olib kirishi kutilmoqda. Shunday
qilib, plastik quvurlarga ishlov berishda asboblar tanlovi, ularni to‘g‘ri va xavfsiz ishlatish,
hamda doimiy texnologik yangilanishlar jarayon sifati va natijasini belgilovchi asosiy omillar
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Kholmurodov A.M., Santexnika asbob-uskunalari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. –
180 b.
2. Xasanov D.R., Qurilishda mexanizatsiyalashgan vositalar. Toshkent: Mexanika nashriyoti,
2020. – 164 b.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
615
3. Rahmatov N.S., Polimer quvurlar va ularni ishlov berish texnologiyasi // Texnika va
Innovatsiyalar jurnali. 2021, №2. – B. 25–30.
4. Turakulov M.T., Qurilish-montaj ishlarida zamonaviy texnologiyalar. Toshkent: Ilm Ziyo,
2018. – 212 b.
5. ISO 22391: Plastic piping systems for hot and cold water installations – Polyethylene of
raised temperature resistance (PE-RT) – International Organization for Standardization,
2022.
6. “Technological Tools for Processing of Plastic Pipes”, Mechanical Engineering Review,
2020, Vol. 45, No. 3, pp. 105–112.
7. Karimov B. va boshq., Santexnika ishlari laboratoriyasi bo‘yicha qo‘llanma. Andijon: ATK
nashriyoti, 2021. – 96 b.
8. “Modern Manual and Mechanized Tools for Piping Work”, Construction Tools Journal,
2022, №4, pp. 58–65.
