INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
410
Boboxolova Shahnoza Akrom qizi
O’zbekiton Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti magistranti
TALABALARDA XAVOTIRLANISH NAMOYON BO’LISHINING
ILMIY-NAZARIY JIHATLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada talabalarda xavotirlanishning ilmiy-nazariy jihatlari tahlil qilinadi.
Xavotirlanish tushunchasi, uning psixologik asoslari va turli yosh davrlarida namoyon bo‘lish
xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, talabalarning xavotirlanishga moyilligi, uni yuzaga
keltiruvchi omillar, ta’lim jarayonidagi stress holatlari va ularga mos himoyalanish mexanizmlari
o‘rganiladi. Tadqiqot davomida zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida xavotirlanishning
psixologik va ijtimoiy ta’siri tahlil qilinadi. Olingan natijalar talabalar uchun samarali psixologik
yordam usullarini ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Xavotirlanish, talabalik davri, psixologik himoya, stress omillari, ta’lim jarayoni,
psixologik ta’sir, ijtimoiy omillar, moslashuv mexanizmlari, shaxsiy xususiyatlar, emotsional
barqarorlik.
Annotation:
This article examines the scientific and theoretical aspects of anxiety manifestation
in students. It explores the concept of anxiety, its psychological foundations, and how it
manifests at different developmental stages. Additionally, the study analyzes students'
susceptibility to anxiety, contributing factors, stressful situations in the educational process, and
corresponding defense mechanisms. Modern scientific approaches are utilized to assess the
psychological and social impact of anxiety. The findings of this research contribute to the
development of effective psychological support strategies for students.
Keywords:
Anxiety, student period, psychological defense, stress factors, educational process,
psychological impact, social factors, adaptation mechanisms, personality traits, emotional
stability.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются научно-теоретические аспекты проявления
тревожности у студентов. Анализируется понятие тревожности, её психологические
основы, а также особенности проявления в разные возрастные периоды. Кроме того,
изучается предрасположенность студентов к тревожности, факторы, её вызывающие,
стрессовые ситуации в образовательном процессе и соответствующие механизмы защиты.
В исследовании используются современные научные подходы для анализа
психологического и социального воздействия тревожности. Полученные результаты
способствуют разработке эффективных методов психологической поддержки студентов.
Ключевые слова:
Тревожность, студенческий период, психологическая защита,
стрессовые факторы, образовательный процесс, психологическое воздействие,
социальные факторы, механизмы адаптации, личностные особенности, эмоциональная
стабильность.
Kirish:
Hozirgi kunda ta’lim jarayoni shiddat bilan rivojlanib, talabalar oldiga yuqori
intellektual va psixologik barqarorlik talab qiluvchi vazifalar qo‘yilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida yoshlarga bo‘lgan e’tibor va ularning
intellektual, ma’naviy hamda ruhiy barkamolligini ta’minlash masalasini alohida ta’kidlab o‘tadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
411
Jumladan, “Yoshlar – bizning bebaho boyligimiz, umidimiz va kelajagimiz. Ularning bilim
olishi, kasb-hunar o‘rganishi, ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini topishi uchun barcha shart-sharoitlarni
yaratish – bizning eng muhim vazifamizdir” degan edi.
Ta’lim jarayonida talabalar nafaqat nazariy bilimlarga ega bo‘lishlari, balki turli
psixologik muammolarni, jumladan, xavotirlanishni boshqarish qobiliyatlarini ham
shakllantirishlari zarur. Xavotirlanish shaxsning ichki holati sifatida talabalarning akademik
faoliyatiga, shaxsiy hayotiga va kelajakdagi kasbiy muvaffaqiyatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli, talabalarda xavotirlanishning namoyon bo‘lish xususiyatlarini o‘rganish va ularning
psixologik himoya mexanizmlarini aniqlash dolzarb ilmiy muammolardan biri hisoblanadi.
Adabiyotlar tahlili:
Talabalarda xavotirlanish va uning psixologik himoya mexanizmlari
haqida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Xavotirlanish psixologiyasini o‘rganish jarayonida turli
yondashuvlar va nazariyalar shakllangan. Birinchi navbatda, Eysenck
(1997) xavotirlanishni
shaxsiy xususiyat sifatida baholaydi va u psixologik holatlarning eng asosiy komponentlaridan
biri sifatida qaraladi. Eysenckning fikriga ko‘ra, xavotirlanish insonning ichki holati bo‘lib,
tashqi omillar ta’sirida kuchayishi yoki kamayishi mumkin. Bu yondashuv, talabalarning
akademik faoliyati va shaxsiy hayotidagi xavotirlanish holatlarini aniqlashda muhim asos bo‘ladi.
Spielberger
(1983) xavotirlanishni ikki turga bo‘ladi: birinchi turdagi xavotirlanish - umumiy
psixologik holat bo‘lib, ikkinchisi esa shaxsning ichki stressga qarshi ko‘rsatgan javobi sifatida
qaraladi. Spielbergerning nazariyasiga ko‘ra, xavotirlanish nafaqat psixologik, balki fiziologik
holat hamdir va bu holat talabaning umumiy ruhiy holatiga ta’sir qiladi. Uning tadqiqotlari
talabalar orasida xavotirlanishning o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilishda muhim ilmiy manba
bo‘lib xizmat qiladi. Lazarus va Folkman
(1984) esa o‘zlarining “Stress va ko‘rsatgan javoblar”
teoriyasida xavotirlanishni stressga javob sifatida ko‘rib, bu holatni boshqarish mexanizmlariga
asoslanadi. Ularning fikricha, xavotirlanish psixologik himoya mexanizmlari orqali boshqarilishi
mumkin. Talabalar orasida stress holatlarining va xavotirlanishning boshqarilishi, ayniqsa, ta’lim
jarayonida muvaffaqiyatga erishish uchun juda muhimdir. Lazarus va Folkmanning bu
yondashuvi, talabalarda xavotirlanishni boshqarish uchun samarali strategiyalarni ishlab
chiqishda yordam beradi.
Natija:
Tadqiqot natijalari talabalarda xavotirlanishning akademik muvaffaqiyat va ruhiy
holatga bevosita ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. Xavotirlanish darajasi yuqori bo‘lgan talabalar
ko‘pincha vaqtni boshqarish, o‘qishdagi muvaffaqiyatsizliklar va kelajakdagi noaniqliklar
sababli stressga duchor bo‘lishadi. Psixologik himoya mexanizmlari, jumladan, qaror qabul
qilishni kechiktirish va ijtimoiy yakkalanish, xavotirlanishni boshqarishning keng tarqalgan
usullaridan hisoblanadi. Shuningdek, psixologik yordam va guruh terapiyasi kabi metodlar
talabalar orasida xavotirlanishni kamaytirishga samarali ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash tizimi va o‘quv muhitining ahamiyati ham muhim rol o‘ynaydi, chunki ular
talabalarning xavotirlanish darajasini kamaytirishda sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, talabalarda xavotirlanishni kamaytirish va psixologik yordam tizimlarini ishlab
chiqish muhimdir.
1
Mirziyoyev, Sh. (2021). Yoshlar – bizning bebaho boyligimiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sayti.
2
Eysenck, H. J. (1997). Anxiety: The Cognitive Perspective. Psychology Press.
3
Spielberger, C. D. (1983). Manual for the State-Trait Anxiety Inventory. Consulting Psychologists Press.
4
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. Springer.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 10, issue 1, February 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
412
Muhokama
: Maqsudov
(2010) o‘z tadqiqotlarida O‘zbekistondagi talabalar orasida
xavotirlanish va stress darajasini o‘rganib chiqdi. U psixologik yordam tizimlarini ishlab chiqish
zarurligini ta’kidlaydi va talabalarning psixologik muammolarini hal qilishda qo‘llanilishi
mumkin bo‘lgan himoya mexanizmlarini o‘rganadi. Maqsudovning tadqiqotlari O‘zbekiston
sharoitida talabalarda xavotirlanishning ijtimoiy va madaniy omillar bilan bog‘liqligini
ko‘rsatadi.
Jabbarov
(2018) esa talabalarning xavotirlanish darajasi va uni kamaytirish metodlarini
o‘rganadi. U psixologik yordamni talabalarga taqdim etishning samarali usullarini, xususan,
guruh terapiyasi va individual maslahatlarni muhokama qiladi. Jabbarovning tadqiqotlari
talabalarga ta’lim jarayonida psixologik yordam ko‘rsatish mexanizmlarini shakllantirish uchun
dolzarb ma’lumotlar beradi.
Ushbu muhokama orqali, talabalarda xavotirlanishning shakllanishi, uning psixologik
ta’siri va unga qarshi kurashish mexanizmlari haqida kengroq tushuncha hosil qilinadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, talabalar orasidagi xavotirlanish faqat akademik muvaffaqiyatga
ta’sir qilmay, balki ularning ruhiy holati va ijtimoiy munosabatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois, talabalarda xavotirlanishni kamaytirish uchun samarali psixologik yordam tizimlarini
ishlab chiqish zarur.
Xulosa:
Talabalarda xavotirlanish, ta’lim jarayonining turli bosqichlarida keng tarqalgan
va psixologik holatlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatadigan omildir. Tadqiqot natijalari,
xavotirlanishning talabalarning akademik muvaffaqiyatlariga, shaxsiy hayotiga va umumiy ruhiy
salomatligiga salbiy ta’sir qilayotganini ko‘rsatdi. Xavotirlanishning boshqarilishi uchun
samarali psixologik yordam tizimlari, jumladan, psixologik maslahatlar, guruh terapiyalari va
stressni boshqarish texnikalari muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va
o‘quv muhitining yaxshilanishi talabalar xavotirlanishini kamaytirishga yordam beradi.
Ushbu tadqiqot talabalarda xavotirlanishni o‘rganishning muhimligini tasdiqladi va uni
boshqarish uchun samarali yondashuvlarni ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatdi. Kelajakda,
talabalarning psixologik holatini yaxshilash va ta’lim jarayonida ularning muvaffaqiyatini
oshirish uchun psixologik yordam tizimlarini joriy etish, ularga moslashuvchan va ilg‘or
metodlarni taklif qilish zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev, Sh. (2021). Yoshlar – bizning bebaho boyligimiz. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti rasmiy veb-sayti. https://president.uz
2.
Eysenck , H. J. (1997). Anxiety: The Cognitive Perspective. Psychology Press
3.
Spielberger, C. D. (1983). Manual for the State-Trait Anxiety Inventory. Consulting
Psychologists Press.
4.
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. Springer.
5.
Maqsudov, X. (2010). Talabalarda xavotirlanish va stress holatlarining psixologik tahlili.
Tashkent: University Press.
5
Maqsudov, X. (2010). Talabalarda xavotirlanish va stress holatlarining psixologik tahlili. Tashkent: University Press.
6
Jabbarov, I. (2018). Talabalarda xavotirlanishni kamaytirish usullari. Tashkent: Academic Press.
