International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
117
GERONTOPSIXOLOGIYA – QARILIK DAVRIDAGI O‘ZGARISHLAR
Arolova Zarina Lochin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti “Milliy g’oya, ma’naviyat asoslari va huquq
ta’limi” yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada gerontopsixologiya fanining mazmun-mohiyati,
predmeti va asosiy tadqiqot yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Gerontopsixologiya —
qarilik davrida inson psixikasida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarni, ularning sabablari
va oqibatlarini o‘rganadigan psixologiya sohasi bo‘lib, inson hayotining kechki
davridagi emotsional, kognitiv, ijtimoiy va motivatsion xususiyatlarini chuqur
o‘rganadi. Maqolada keksayish jarayonining psixologik jihatlari, shaxsning o‘zini
anglash darajasi, hayotdan qoniqish, yolg‘izlik, psixologik moslashuv va o‘z-o‘zini
realizatsiya qilish kabi muhim jihatlar yoritiladi. Shuningdek, keksalarda uchraydigan
psixologik muammolarni bartaraf etishda psixoprofilaktika, psixokorreksiya va
psixoterapiyaning o‘rni haqida fikr yuritiladi. Keksalar bilan ishlovchi psixologlar,
gerontologlar
hamda
ijtimoiy
xizmat
ko‘rsatuvchi mutaxassislar uchun
gerontopsixologiyaning ahamiyati alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
gerontopsixologiya, qarilik psixologiyasi, kognitiv o‘zgarishlar,
emotsional barqarorlik, psixologik moslashuv, yolg‘izlik, hayotdan qoniqish, keksalar
psixoterapiyasi, qarilikdagi shaxs rivoji, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash.
Gerontopsixologiya — psixologiya fanining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
inson hayotining qarilik bosqichidagi psixik jarayonlari va ularning o‘ziga xos
xususiyatlarini o‘rganadi. Bu fan qarilik davrining tabiiy biologik va ijtimoiy
o‘zgarishlari fonida insonning emotsional, kognitiv, motivatsion va ijtimoiy holatini
chuqur tahlil qiladi. Gerontopsixologiya nafaqat keksalar ongida kechayotgan
o‘zgarishlarni, balki bu o‘zgarishlarning jamiyatdagi o‘rni, shaxsiy qadriyatlar tizimi
va ichki kechinmalarga bo‘lgan ta’sirini ham yoritadi. Keksayish jarayonida inson
organizmida fiziologik o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, bu esa psixik faoliyatning ham
ayrim jihatdan susayishiga olib keladi. Xususan, xotira, tafakkur, diqqat kabi kognitiv
funksiyalarning sekinlashuvi, emotsional barqarorlikda o‘zgarishlar, psixologik
faollikning pasayishi, yolg‘izlik tuyg‘usi va hayotiy maqsadlarning zaiflashuvi
kuzatiladi. Shu bilan birga, ba’zi keksa kishilar o‘z hayoti davomida to‘plagan tajriba,
donishmandlik va barqaror qadriyatlar asosida ijtimoiy faoliyatda ishtirok etishda
davom etishadi. Shaxsning qarilik davridagi o‘zini anglash darajasi, hayotiy yo‘lini
qayta baholash, o‘zining jamiyatdagi o‘rnini aniqlash hamda hayotdan qoniqish
darajasi gerontopsixologiyaning asosiy tadqiqot obyektlaridan hisoblanadi. Ma’lumki,
inson yoshi ulg‘aygan sayin o‘zining o‘tmishiga murojaat qilishga moyil bo‘ladi, bu
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
118
esa retrospektiv tafakkur, nostalgiya va hayotiy tajribani ruhiy barqarorlik manbai
sifatida qabul qilish kabi psixologik holatlarni yuzaga keltiradi. Biroq qarilik davri
har doim ham ruhiy sokinlik va qoniqish bilan kechavermaydi. Ayrim hollarda
yolg‘izlik, oila a’zolari bilan yetarli darajadagi emotsional aloqa yo‘qligi, sog‘liq
muammolari, ijtimoiy izolyatsiya va o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishi psixologik
noqulayliklarni
keltirib
chiqaradi.
Bunday
holatlarda
psixoprofilaktika,
psixokorreksiya va psixoterapiya usullarining qo‘llanilishi katta ahamiyat kasb etadi.
Shu sababli gerontopsixologiyada mutaxassislarning keksa yoshdagilar bilan
individual va guruhiy shakldagi ishlari, ularning ijtimoiy faolligini qo‘llab-quvvatlash,
hayotdan qoniqish hissini mustahkamlash asosiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
29
Gerontopsixologiya nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy nuqtai nazardan
ham dolzarb sohaga aylanmoqda. Bugungi kunda keksalarga psixologik xizmat
ko‘rsatish tizimi, ijtimoiy xizmatlar sifati, keksalar uylari va reabilitatsiya
markazlarida psixologik yondashuvlar faol joriy etilmoqda. Shu bilan birga, bu fan
psixologlar, gerontologlar, ijtimoiy ishchilar va tibbiy xodimlar uchun kerakli bilim
va ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib
aytganda, gerontopsixologiya fani qarilik davridagi insonning psixik holatini chuqur
va kompleks yoritish, ularning hayotiy ehtiyojlarini tushunish, ijtimoiy moslashuvni
ta’minlash va psixologik salomatligini qo‘llab-quvvatlash yo‘lida muhim ilmiy-
amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu jihatdan qarilikning har bir bosqichi chuqur
ilmiy yondashuv va emotsional ehtiyotkorlikni talab qiladi. Bu matn mavzuning ilmiy,
psixologik, ijtimoiy va madaniy qirralarini yanada chuqurroq ochib beradi: Qarilik —
bu shunchaki biologik jarayon emas, balki ijtimoiy-madaniy fenomen hamdir. Turli
madaniyatlarda keksalikka bo‘lgan munosabat farq qiladi: ayrim jamiyatlarda keksa
insonlar hurmat bilan qarshi olinadi, ularning tajribasi qadrlanadi, boshqalarda esa
ularning ijtimoiy faolligi pasaygani uchun ular jamiyat chekkasiga surib qo‘yiladi.
Bunday ijtimoiy munosabatlar ham keksa odamlarning psixologik holatiga kuchli
ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, gerontopsixologiya faqat individual psixik o‘zgarishlarni
emas, balki ularning jamiyatdagi aks sadosini, stereotiplar, diskriminatsiya va
stigmalar ta’sirini ham o‘rganadi. Keksalik davrida psixik salomatlikni ta’minlashda
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash muhim o‘rin tutadi. Oila a’zolari, yaqin qarindoshlar,
qo‘shnilar, hatto jamiyatdagi ijtimoiy institutlar — bularning barchasi keksalarning
ruhiy holatini barqaror saqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Muloqot, faol ijtimoiy
hayot, ijtimoiy rolda qolish, hatto kichik mas’uliyatli vazifalarni bajarish keksalarda
o‘zini kerakli his qilish tuyg‘usini uyg‘otadi. Bu esa o‘z navbatida depressiya, xavotir,
yolg‘izlik va ijtimoiy ajralishning oldini oladi.
30
Gerontopsixologik yondashuvlarda
shaxsning hayot davomida shakllangan shaxsiy qadriyatlari, diniy va madaniy
29
Amonov, R.
Inson psixologiyasi asoslari
. – Samarqand: Zarafshon, 2019.
30
Amonov, R.
Inson psixologiyasi asoslari
. – Samarqand: Zarafshon, 2019.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
119
qarashlari, hayot falsafasi inobatga olinadi. Ko‘p hollarda keksalar o‘z hayotlarini
mazmunli bo‘lishini his etishadi — bu holat "hayotiy to‘liq qoniqish sindromi" deb
ataladi. Bu sindromga erishgan keksalar odatda ijobiy hayot falsafasiga ega bo‘ladi,
boshqalarni qo‘llab-quvvatlaydi va tinchlik bilan qarilikni qabul qiladi. Aksincha,
o‘tmishdagi xatolar, yetishmovchiliklar va armonlar bilan yashayotganlar esa
ko‘pincha depressiv holatga tushib qoladi. Shu sababli psixologik maslahatlar va
terapevtik
suhbatlar
ayniqsa
muhim
ahamiyat
kasb
etadi.
Zamonaviy
gerontopsixologiya, shuningdek, kognitiv faoliyatni saqlab qolishning samarali
metodlariga ham e’tibor qaratadi. Aqliy mashqlar, o‘yinlar, kitob o‘qish, yangi
bilimlarni o‘zlashtirish, san’at va ijod bilan shug‘ullanish orqali keksa yoshdagi
kishilarning miyasidagi neyrofaollikni qo‘llab-quvvatlash mumkin. Bu esa Alzheimer,
demensiya kabi kasalliklarning oldini olishda muhim omil hisoblanadi. Umuman
olganda, gerontopsixologiyaning asosiy maqsadi — keksalar hayotining mazmunli,
faol va emotsional jihatdan barqaror o‘tishini ta’minlashdir. Bu nafaqat
psixologlarning, balki butun jamiyatning ijtimoiy burchi bo‘lib qolmoqda. Shu bois
gerontopsixologiyani rivojlantirish, keksalarga oid siyosat va dasturlarni ilmiy
asoslash, oilalarda qarilik davriga bo‘lgan ijobiy munosabatni shakllantirish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Abdullaeva, M. Sh.
Gerontologiya asoslari
. – Toshkent: O‘qituvchi,
2015.
2.
Abdurahmonov, N.
Psixologiya nazariyasi va amaliyoti
. – Toshkent: Fan,
2018.
3.
Amonov, R.
Inson psixologiyasi asoslari
. – Samarqand: Zarafshon, 2019.
4.
Averkiev, V. A.
Vozrastnaya psixologiya
. – Moskva: Akademiya, 2005.
5.
Berdikulova, D.
Gerontopsixologik xizmat ko‘rsatish asoslari
. –
Toshkent, 2020.
6.
Boqiev, M.
Ijtimoiy psixologiya
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
7.
Bozoriyev, Sh.
Psixologiyada yosh davrlari tahlili
. – Buxoro: BuxDU,
2021.
8.
Butenko, A. V.
Gerontopsixologiya: nazariya va amaliyot
. – Kiev:
Lybid, 2002.
9.
Daminov, X.
Shaxs va uning rivojlanishi
. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
10.
Davletshin, R. T.
Psixologiya vozrasta
. – Moskva: Prosveshchenie, 1997.
11.
Erkaboyeva, M.
Psixik rivojlanish bosqichlari
. – Toshkent: Innovatsiya
Ziyo, 2021.
12.
Frolova, T. I.
Vozrastnaya psixologiya i gerontologiya
. – Moskva:
UNITY-DANA, 2010.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
120
13.
G‘aniyeva, S.
Ijtimoiy xizmat va gerontopsixologiya
. – Toshkent: TMI,
2019.
14.
Gippenreyter, Yu. B.
Vvedeniye v obshchuyu psixologiyu
. – Moskva:
CheRo, 2007.
15.
G‘ulomov, S.
Psixologik xizmat ko‘rsatish metodikasi
. – Toshkent: Fan,
2016.
