International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
155
NINABARGLILAR (LEPIDOPTERA) TURKUMINING BIOLOGIK
XUSUSIYATLARI VA EKOLOGIK AHAMIYATI
Maxkamov Turobjon
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmonchilik va landshaft
dizayn kafedrasi katta o‘qituvchisi, b.f.f.d.
Mahammatova Sevinchbonu Baxtiyor qizi
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn
fakulteti 1-bosqich talabasi
Abduqahhorova Olmosxon Abdujabborovna
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn
fakulteti 1-bosqich talabasi
Toshpo‘latov Nodirbek Omonjon o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn
fakulteti 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Lepidoptera turkumiga mansub hasharotlarning
morfologik tuzilishi, hayot sikli, ekologik ahamiyati va inson faoliyatidagi roli tahlil
qilingan. Ninabarglilar dunyodagi eng katta hasharot turkumlaridan biri bo'lib,
180,000 dan ortiq tur bilan ifodalangan. Maqolada ularning tana tuzilishi, oziqlanish
xususiyatlari, ko'payish jarayoni va tabiat muvozanatidagi o'rni batafsil yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
ninabarglilar, Lepidoptera, kelebek, hasharot, metamorfoz,
changlatuvchi, biodiversitet.
Аннотация:
В данной статье анализируются морфологическое строение,
жизненный цикл, экологическое значение и роль в человеческой деятельности
насекомых отряда Lepidoptera. Чешуекрылые являются одним из крупнейших
отрядов насекомых в мире, представленным более чем 180,000 видами. В статье
подробно освещается их строение тела, особенности питания, процесс
размножения и роль в природном балансе.
Ключевые слова:
чешуекрылые, Lepidoptera, бабочка, насекомое,
метаморфоз, опылитель, биоразнообразие.
Annotation:
This article analyzes the morphological structure, life cycle,
ecological significance, and role in human activities of insects belonging to the order
Lepidoptera. Lepidoptera is one of the largest insect orders in the world, represented
by more than 180,000 species. The article provides detailed coverage of their div
structure, feeding characteristics, reproduction process, and role in natural balance.
Keywords:
Lepidoptera, butterfly, moth, insect, metamorphosis, pollinator,
biodiversity.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
156
Ninabarglilar (Lepidoptera) turkumi hasharotlar sinfi ichidagi eng katta va eng
rang-barang turkumlardan biridir. Bu turkum nomi lotincha "lepis" (tarozi) va
"pteron" (qanot) so'zlaridan kelib chiqadi, bu ularning qanotlaridagi mayda tarozimsii
tuzilmalarni anglatadi. Lepidoptera turkumi ikki asosiy kichik turkumga bo'linadi:
Rhopalocera (kunduzgi kelebeklar) va Heterocera (tungi kelebeklar yoki
po'stinqurtlar).
Ninabarglilar dunyoning deyarli barcha iqlim zonalarida tarqalgan bo'lib, tropik
hududlarda eng yuqori turdosh xilma-xillikka ega. Ular ekotizimlarning ajralmas
qismi bo'lib, changlatuvchi sifatida muhim ekologik vazifani bajaradi. Shuningdek,
ba'zi turlar qishloq xo'jaligida zararkunanda, ba'zilari esa foydali organizmlar
hisoblanadi.
Ushbu maqolaning maqsadi ninabarglilar turkumining biologik xususiyatlarini,
ularning hayot siklini, ekologik ahamiytini va inson faoliyatidagi rolini kompleks
tahlil qilishdir.
1. Morfologik tuzilish
Ninabarglilarning tanasi bosh, ko'krak va qorin qismlaridan iborat. Boshida ikki
murakkab ko'z, bir juft mo'ynali yoki ip shaklidagi shoxcha va so'rg'ich og'iz apparati
joylashgan.
So'rg'ich
apparati
spiralsimon
naychadan
iborat
bo'lib,
foydalanilmayotganda burmalangan holda saqlanadi.
Ko'krak qismida uchta juft oyoq va ikki juft qanot mavjud. Qanotlar mayda
rangli tarozilar bilan qoplangan bo'lib, bu tarozilar kelebaklarning rang-barang
ko'rinishini ta'minlaydi. Tarozilar faqat estetik vazifa bajarib qolmay, balki
termoregulatsiya va suvdan himoyalanishda ham muhim rol o'ynaydi.
Qorin qismi 10 bo'g'indan iborat bo'lib, bu yerda nafas olish, hazm qilish va
ko'payish organlar tizimi joylashgan. Kelebaklar traxeal nafas olish tizimiga ega
bo'lib, havo teshiklari (spirakula) orqali kislorodga erishadi.
2. Hayot sikli va metamorfoz
Ninabarglilar to'liq metamorfozga ega bo'lib, ularning hayot sikli to'rtta
bosqichdan iborat:
Tuxum bosqichi:
Urg'ochi kelebaklar tuxumlarini o'simlik barglariga,
poyalariga yoki boshqa mos joylarga qo'yadi. Tuxumlar turga qarab turli shakl va
rangda bo'lishi mumkin.
Lichinka bosqichi (qurt):
Tuxumdan chiqqan lichinkalar intensiv ravishda
oziqlanib, bir necha marta po'stini almashtiradi. Bu bosqich eng uzun davom etuvchi
bosqich bo'lib, butun o'sish jarayoni shu davrda sodir bo'ladi.
Pupa bosqichi (g'umbak):
Lichinka o'sishni tugatgandan so'ng pupaga
aylanadi. Bu holat nisbatan harakatsiz bo'lib, bu davrda ichki organlar qayta tuziladi.
Voyaga yetgan bosqich (imago):
G'umbakdan chiqgan kelebak jinsiy etuklikka
erishadi va ko'payish jarayonida qatnashadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
157
3. Oziqlanish xususiyatlari
Voyaga yetgan kelebaklar asosan gullarning nektari bilan oziqlanadi, ba'zi turlar
mevalarning shirasi, hayvon axlati yoki minerallarni iste'mol qiladi. Lichinkalar esa
ko'pincha o'simlik materiallar bilan, jumladan barglar, poyalar, ildizlar va urug'lar
bilan oziqlanadi.
Ba'zi lichinkalar ixtisoslashgan oziqlanish xususiyatlariga iga bo'lib, faqat
ma'lum o'simlik turlarini iste'mol qiladi. Bu xususiyat ularning ekologik nishani
belgilashda muhim rol o'ynaydi.
4. Changlatish va ekologik ahamiyat
Ninabarglilar changlatuvchi hasharotlar sifatida ekotizimlarning barqarorligini
ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Ular gullarning nektarini so'rayotganda chang
donalari ularning tanasiga yopishib qoladi va keyingi gulga o'tganda changlatish
jarayoni amalga oshadi.
Ayniqsa, ba'zi o'simlik turlari faqat ma'lum kelebak turlari tomonidan
changlanadi, bu mutualistik munosabatlarning yaqqol namunasidir. Kelebaklar
yo'qolishi bunday o'simliklar uchun jiddiy tahdid tug'dirishi mumkin.
5. Biodiversitet va tarqalish
Lepidoptera turkumi biodiversitet nuqtai nazardan eng boy turkumlardan biri
hisoblanadi. Tropik o'rmonlarda turdosh xilma-xilligi eng yuqori darajada bo'lib, bir
gektar maydondan 1000 dan ortiq tur topilishi mumkin.
Har bir tur o'ziga xos ekologik talablarga ega bo'lib, iqlim o'zgarishi va inson
faoliyati ularning tarqalish areallariga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda. Ba'zi turlar
endemik bo'lib, faqat ma'lum hududlarda uchraydi.
6. Iqtisodiy ahamiyat
Ninabarglilar inson faoliyatida ikki tomonlama ta'sirga ega:
Ijobiy ta'sir:
Changlatish xizmati qishloq xo'jaligida muhim ahamiyatga ega.
Ko'plab ekin turlari kelebaklar tomonidan changlanadi. Shuningdek, ipak
qurticasining kokonlari ipak ishlab chiqarish uchun xom ashyo bo'lib xizmat qiladi.
Salbiy ta'sir:
Ba'zi turlar qishloq xo'jaligi zararkunandalari hisoblanadi.
Masalan, pamiq qurticasi, olma qurticasi va boshqa turlar ekinlarga zarar yetkazadi.
7. Muhofaza masalalari
Ninabarglilar populatsiyasining kamayishi global muammo hisoblanadi. Asosiy
tahdidlar quyidagilardir:
Yashash muhitining yo'qolishi
Iqlim o'zgarishi
Pestitsidlardan foydalanish
Invaziv turlarning tarqalishi
Yorug'lik ifloslanishi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
158
Bu muammolarni hal qilish uchun kompleks muhofaza chora-tadbirlari zarur,
jumladan qo'riqxonalar tashkil etish, ekologik koridorlar yaratish va barqaror qishloq
xo'jaligi usullarini qo'llash.
Ninabarglilar turkumi biologik xilma-xillik va ekologik barqarorlik nuqtai
nazardan noyob ahamiyatga ega. Ularning murakkab hayot sikli, ixtisoslashgan
morfologik tuzilishi va ekotizimlardagi muhim roli ularni zamonaviy biologiyaning
eng qiziqarli tadqiqot ob'ektlaridan biriga aylantiradi.
Kelebaklar nafaqat tabiat go'zalligi va biologik xilma-xillikning ramzi bo'lib
qolmay, balki ekologik xizmatlar ko'rsatish, qishloq xo'jaligi va iqtisodiyotdagi
rolilari bilan ham muhim hisoblanadi. Ammo ularning populatsiyasidagi kamayish
tendentsiyasi jiddiy tashvish uyg'otadi.
Kelajakda ninabarglilarni muhofaza qilish va ularning ekologik rolini saqlash
uchun keng ko'lamli tadqiqotlar, muhofaza dasturlari va xalqaro hamkorlik zarur. Bu
nafaqat biodiversitetni saqlash, balki inson faoliyati uchun muhim ekologik
xizmatlarni davom ettirish jihatidan ham muhimdir.
Ninabarglilar tadqiqi klimatologiya, evolyutsiya biologiyasi, ekologiya va
amaliy entomologiya kabi ko'plab fanlarga hissa qo'shishda davom etmoqda.
Ularning o'rganilishi orqali biz tabiatning murakkabligini va ekotizimlarning o'zaro
bog'liqligini chuqurroq tushunishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Scoble, M.J. (1992). The Lepidoptera: Form, Function and Diversity.
Oxford University Press, Oxford.
2.
Grimaldi, D. & Engel, M.S. (2005). Evolution of the Insects. Cambridge
University Press, Cambridge.
3.
Powell, J.A. (2009). Lepidoptera (Moths, Butterflies). In: Resh, V.H. &
Cardé, R.T. (eds.) Encyclopedia of Insects, pp. 559-587. Academic Press, San Diego.
4.
Kristensen, N.P. (ed.) (1999). Lepidoptera, Moths and Butterflies.
Volume 1: Evolution, Systematics, and Biogeography. Walter de Gruyter, Berlin.
5.
van Nieukerken, E.J. et al. (2011). Order Lepidoptera. In: Zhang, Z.-Q.
(ed.) Animal biodiversity: An outline of higher-level classification and survey of
taxonomic richness. Zootaxa, 3148: 212-221.
6.
Foottit, R.G. & Adler, P.H. (eds.) (2017). Insect Biodiversity: Science
and Society. John Wiley & Sons, Oxford.
7.
Wagner, D.L. (2020). Insect Declines in the Anthropocene. Annual
Review of Entomology, 65: 457-480.
8.
Hallmann, C.A. et al. (2017). More than 75 percent decline over 27 years
in total flying insect biomass in protected areas. PLoS ONE, 12(10): e0185809.
9.
Dirzo, R. et al. (2014). Defaunation in the Anthropocene. Science,
345(6195): 401-406.
10.
Thomas, J.A. et al. (2004). Comparative losses of British butterflies,
birds, and plants and the global extinction crisis. Science, 303(5665): 1879-1881.
