International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
154
HIMOYALANISHDA QO‘LLANILADIGAN MAXSUS KIYIMLAR
Saksanov Saidmurod Berdimurodovich
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar akademiyasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada muallif turli korxona va zavodlarda ishlayotgan
ishchilarning, ish beruvchi tamonidan ularning sog‘ligi va hayotiga xavf soluvchi
omillardan himoyalashda qo‘llaniladigan shaxsiy himoya kiyimlari to‘g‘risida
ma'lumot bergan.
Kalit so‘zlar:
Himoya kiyimlari, xavfli suyuqliklar, kimyoviy modda,
materiallar.
Аннотация:
В данной статье автором представлена информация о
защитной одежде работников различных предприятий и заводов, применяемой
работодателем для защиты их здоровья и жизни от факторов, угрожающих их
здоровью.
Ключевые слова:
защитная одежда, опасные жидкости, химикаты,
материалы.
Annotation:
In this article, the author provides information about the protective
clothing of employees of various enterprises and factories used by the employer to
protect their health and life from factors threatening their health.
Keywords:
protective clothing, safe liquids, chemical substance, materials.
Shaxsiy himoya vositalari
(ShHV ko‘zlar, bosh, quloqlar, qo‘llar, nafas olish
organlari, tana va oyoqlar uchun himoya kiyimidir. Ular kimyoviy, biologik va fizik
xavf (zarba,issiqlik, sovuqlik) omillaridan shuningdek infektsiyalarda himoya qilish
uchun ishlatiladi. Shaxsiy himoya vositalari muhandislik va turli hil kimyoviy hafvli
moddalar, boshqa turdagi ishlab chiqarish obyektlar (korxonalar, zavodlar)da
xavflarni kamaytirish yoki yo‘q qilish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Mehnat xavfsizligi va salomatligi instituti tomonidan ishlab chiqilgan nazorat
choralari yo‘riqnomasiga ko‘ra, ShHV ish joylaridagi shikastlanishlar, kasalliklar va
o‘limlarning oldini olish uchun oxirgi himoya vositasi sifatida tavsiya etiladi, ammo
ba'zi korxonalar ularni boshqa maqsadlar uchun ham ishlatiladi.
ShHV qo‘llanilishi orqali shaxsiy himoya vositalaridan, xodimlar va tashrif
buyuruvchilar uchun xavfsiz ish muhitini ta'minlashga erishish uchun foydalaniladi .
Xavfsizlik har qanday sohadagilar uchun juda muhimdir. Shaxsiy himoya
vositalaridan foydalanish, masalan, ish joylari va zararli obyekt, hududlarni
tekshirish, sog'liq va hayot uchun xavfini baholash (bashoratlash),tahlil qilish kabi
sohalardagi xodimlarni xavf va xatarlardan himoya qilish uchun muhim ahamiyatga
ega vositadir.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
155
Nima uchun bu juda muhim?
ish joyida keraksiz jarohatlarning oldini olish;
xodimlarni kimyoviy moddalarning haddan tashqari ta'siridan himoya qilish;
mikroblar va yuqumli kasalliklar, shu jumladan COVID-19 tarqalishining oldini
olish;
korxonalarga tartibga solish talablariga rioya qilishda yordam berish va
shuningdek, xodimlarning ishlashi va samaradorligini oshirish.[1]
ShHV foydalanishda yuqoridagilarni inobatga olganda ham, hatto eng qat'iy
nazorat qilinadigan ko‘pgina ish vazifalari bilan bog'liq barcha xavflarni bartaraf eta
olmaydi. Foydalanishda ShHV bo‘lgan ehtiyojni baholash kerak. Xavfni baholash
qaysi ixtisoslashgan ShHV talab qilinishini aniqlashga yordam beradi. Xavf ta'siriga
va ish sharoitlariga qarab ish joyidagi xavfsizlik uskunalarining ko‘plab turlari
mavjud. Shaxsiy himoya vositalari — kishilar (armiyada — shaxsiy tarkib) ni zaharli
radioaktiv moddalar va biologik vositalardan himoya qilish hamda yadro quroli
portlaganda paydo boʻladigan yorugʻlik nurlanishidan shikastlanishni kamaytirish
uchun moʻljallangan vositalar majmui. Ularga filtrlovchi va izolyatsiyalovchi
protivogazlar (gazniqoblar), yelkaga tashlanadigan yopinchiqlar, maxsus modda
shimdirilgan paypoqlar, kiyim-boshlar, kombinezonlar, rezina etiklar, qoʻlqoplar
kiradi.[2]
Boshni himoya vositalari
Himoya qo‘lobi
Nafas olish organlarini himoya
vositalari
tanani himoya vositalari
Himoya etigi
Ko‘zni himoyalovchi shaxsiy himoya vositalariga himoya ko‘zoynaklari va yuz
shlem niqoblarini o‘z ichiga oladi va ko‘zning shikastlanishiga yoki ko‘rishning
yo‘qolishiga, zaharli suyuqliklarning kirib kelishiga, chaqnashga va kuyishga olib
kelishi mumkin bo‘lgan vazifalarni bajarish uchun ishlatilishi kerak.[3]
Ko‘z va yuzni eng munosib himoya qilishni tanlashda ba'zi omillarni hisobga
olish kerak. Masalan, ko‘z va yuzni himoya qiluvchi vositalar muayyan ish joyidagi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
156
xavf-xatarlardan himoyalanish qobiliyatiga ega
bo‘lishi, yuzga qulay joylashishi, cheksiz
ko‘rinishi va harakatlanish qulayligini ta'minlashi,
bardoshli va toza bo‘lishi va boshqa shaxsiy
himoya vositalarining cheksiz ishlashiga imkon
berishi kerak.
Ko‘zni va yuzni himoya qiluvchi eng keng tarqalgan vositalar:
Xavfsizlik ko‘zoynagi: Metalldan yoki plastmassadan va zarbaga chidamli
linzalardan himoya ramkalariga ega. Bundan tashqari, yon tomondan himoya talab
qilinadi.
•
Kimyoviy chayqaladigan ko‘zoynaklar: Ko‘zni, ko‘z rozetkalarini va ko‘z
atrofini to‘liq qoplaydigan va yuzga mahkam o‘rnashadigan ko‘zni himoya qiluvchi
vositalar. Bu zarba, chang va chayqalishdan himoya qiladi.
•
Chang ko‘zoynagi: Gazlangan ko‘zoynak deb
ham ataladi, changdan saqlaydigan ko‘zoynaklar bu
havodagi katta zarrachalarning o‘tishiga to‘sqinlik
qiladigan va yuzga mahkam o‘rnashadigan ko‘zni
himoya qiluvchi vositadir.
•
Suyuqlikka
chidamli
qalqonlar:
Bular
suyuqlikka chidamli yoki o‘tkazmaydigan va tana
suyuqligi kabi biologik moddalardan chayqalishdan
himoya qiladi. Ushbu qo‘riqchilar kimyoviy moddalar
yoki ta'sir qilish xavfidan himoya qilmaydi.
•
Yuzni himoya qiladigan qalqonlar: qoshlardan iyakning tagigacha va
xodimning boshining kengligi bo‘ylab cho‘zilib ketadi va suyuqlik chayqalishi yoki
xavfli suyuqlik spreylaridan himoya qiladi. UB nurlaridan himoya qilish uchun uni
xavfli nurlanishdan himoya qilish uchun maxsus mo‘ljallangan bo‘lishi kerak.
•
Lazerli ko‘zoynaklar: Ushbu turdagi ko‘zoynaklar faqat u mo‘ljallangan to‘lqin
uzunligida va energiya va quvvat uchun ishlatilishi kerak.
•
Payvandlash qalqonlari: Ushbu qalqonlar
infraqizil yoki qizg'in porloq nur tufayli
kuyishdan ko‘zlarni himoya qiladi. Shuningdek,
u payvandlash, yelimlash va kesish paytida ikkala
ko‘zni va yuzni uchish uchqunlaridan, metall
parchalaridan va teri quruqlashidan himoya
qiladi.[4]
Nafas olishni himoya qilish vositalari
nafas olish paytida zararli moddalarning tanaga
kirishini oldini olish vazifalarni bajarish uchun
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
157
butun yuz respiratorlari, avtonom nafas olish
apparatlari, gaz niqoblari, N95 respiratorlari
va jarrohlik niqoblarini o‘z ichiga olgan
shaxsiy himoya vositalari kiradi. Zararli
vositalarga
zaharli
gazlar,
kimyoviy
moddalar, katta zarrachalar tomchilari,
aerozollar, spreylar yoki COVID-19, virusli
infektsiyalar va boshqalar kabi viruslar va
bakteriyalarni o‘z ichiga oladi.
Nafas olishni himoya qilish vositalari
dan foydalanishda xavfsizlik bo‘yicha
maslahatlar:
Ishlatishdan oldin uskunaning yaroqliligi tekshirilganligiga va xodim tegishli
tayyorgarlikdan o‘tganligiga ishonch hosil qiling.
Siz duch kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlardan himoya qilish uchun
ko‘rsatmani diqqat bilan o‘qing.
Yarim niqob yoki to‘liq himoyalangan respiratorlarda filtrlarni tez-tez
o‘zgartiring.
Har safar foydalanganda bir martalik respiratorlarni almashtiring.
Jarrohlik niqoblarini hech kim bilan baham ko‘rish mumkin emas.
Jarrohlik niqobini kiyganingizdan keyin unga tegmang.
Jarrohlik niqobini o‘z vaqtida o‘zgartiring, uni ishlatgandan keyin uni yo‘q
qilish kerak.
Agar niqob shikastlangan yoki ifloslangan bo‘lsa, uni darhol almashtiring.[5]
Teri va tanani himoya qiluvchi shaxsiy
himoya vositalari xodimlarni quyidagi
jismoniy xavf-xatarlardan himoya qilishni o‘z ichiga oladi:
- Boshni himoya qiluvchi shaxsiy himoya
vositalari dubulg'a va bosh kiyimlarni o‘z ichiga oladi
va boshga biron bir kuch yoki narsaning tushishiga
olib kelishi mumkin bo‘lgan himoya qilish uchun
ishlatilishi kerak.
Foydalanishda xavfsizlik bo‘yicha maslahatlar:
Korpusda chuqurchalar yoki deformatsiyalar
yo‘qligiga
va
ichidagi
ulanishlar
mahkam
tortilganligiga ishonch hosil qiling.
To‘g'ridan-to‘g'ri quyosh nurida saqlamang, chunki haddan tashqari issiqlik
shikastlanishga olib kelishi mumkin.
Tegishli tozalash vositalarini tanlang, chunki bu dubulg'aning korpusini
zaiflashtirishi va elektr qarshiligini kamaytirishi mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
158
Agar biron bir zarbada ishlatilgan bo‘lsa, har doim dubulg'ani almashtiring,
hatto zarar sezilmasa ham.[6]
Tanani himoya qiluvchi ShHV
haddan tashqari harorat, olov va uchqunlar,
zaharli kimyoviy moddalar, hasharotlar chaqishi va radiatsiya ta'sirida tananing
shikastlanishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan hafv xatarlardan asrash boyicha
vazifalarni bajarish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan himoya to‘plamlari va
kostyumlarini o‘z ichiga oladi.
Foydalanishda xavfsizlik bo‘yicha maslahatlar:
Ularning
toza
ekanligiga
va
ular
kesilmaganligi, kuymaganligiga ishonch hosil
qiling.
Tanani to‘liq himoya qilish uchun har doim
yaxshi mos kostyum kiying.
Yuqori haroratga duchor bo‘lgan xavfli
muhitlar bilan ishlaganda, uning issiqlikka
chidamli ekanligiga ishonch hosil qiling.
Qo‘llaringizni himoya qiladigan shaxsiy himoya
vositalari qo‘l va terining
kuyishi, zararli moddalarning so‘rilishi, kesish, sinish yoki amputatsiyaga olib kelishi
mumkin bo‘lgan ishlarni bajarish uchun ishlatilishi kerak.
Xavfsizlik bo‘yicha maslahatlar:
Qo‘llarni himoya qilish vositalari bo‘shliqlarsiz mukammal ekanligiga ishonch
hosil qiling va hech qanday kesish, kuyish va kimyoviy qoldiqlardan xoli.
Agar ifloslanish belgilari aniqlansa, ularni har doim almashtiring.
Issiqlik manbalari va elektr energiyasi bilan ishlaganda, kuyish yoki elektr toki
urishi xavfini kamaytirish uchun rezina qo‘lqoplardan foydalaning.
Oyoqlarni himoya qiluvchi shaxsiy himoya vositalariga tizza yostiqchalari va
himoya etiklari kiradi va ular yiqilish yoki narsalarni ag'darish, issiq moddalar, elektr
toki urishi va sirpanchiq yuzalar natijasida oyoqning jiddiy shikastlanishiga olib
kelishi mumkin bo‘lgan vazifalarni bajarish uchun ishlatilishi kerak.
Xavfsizlik bo‘yicha maslahatlar:
Botinkalarda siqilish va zarbalardan himoya qiladigan sirpanmaydigan taglik
borligiga ishonch hosil qiling.
Teshiklarning oldini olish uchun taglikning yaxshi holatda ekanligiga ishonch
hosil qiling. Xavf ehtimolini minimallashtirish va ularning oqibatlarini yumshatish
uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan turli xil ShHV turlarini o‘rganib chiqish tavsiya
etiladi. Asboblar to‘plamidan foydalangan holda o‘rganilgan shablon barcha xodimlar
hayotini va sog‘ligini saqlashga yordam beradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
159
Xulosa
. Yuqorida aytib o‘tilgan ma’lumotlardan kelib chiqib, korxona va
zavodlarda mehnat qilayotgan xodimlar sanoat standartlari va amaldagi gigiyena
standartlariga
muvofiq
o‘zlariga berilgan shaxsiy himoya vositalaridan
foydalanishlari va to‘g‘ri qo‘llashlari boyicha yo‘riqnomaga amal qilishlari shart. Ish
beruvchi xodimlarning ish vaqtida xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha chora tadbirlar
bilan bir qatorda ularga beriladigan shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri
foydalanishni o‘rgatish choralarini ko‘rishlari talab etiladi. Bu baxtsiz hodisalar
xavfini kamaytiradi va ishchilarning xavfsiz mehnat sharoitini yaratishga ijobiy ta'sir
ko‘rsatadi. [7]
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 22.09.2016 yildagi O‘RQ-410-son
Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi qonuniga
o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqidagi qonuni;
2. O‘zbekiston respublikasining Mehnat kodeksi 30.04.2023 yil;
3. O.R.Yuldashev, R.R.Nurmamatova ―Mehnat muhofazasi Darslik Toshkent-
2019 y. Istiqlol nuri, 428 b.
4. Ibragimov E.I., Gazinazarova S., Yuldashev O.R. Mehnat muhofazasi maxsus
kursi. Amaliy mashg‘ulotlar. O‘quv qo‘llanma.-T.:-2014.
5. Ibragimov E.I, Gazinazarova S., Yuldashev O.R. Mehnat muhofazasi maxsus
kursi. Darslik. -T.:-2014.
https://www.nationalgeographic.com/environment/article/desert-threats
https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-
.
