Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 28 ~
ZAMONAVIY PSIXOLOGIK TADQIQOTLARDA RUHIY SALOMATLIK
MUAMMOSINING O‘RGANILISHI
To
g‘
aymurotova Nigora
O‘
tkir qizi
“Temurbeklar maktabi" harbiy
-akademik litseyi psixologi
Annotatsiya:
Ruhiy salomatlik - bu insonlarga hayotdagi stressli vaziyatlarni
yengish, o'z imkoniyatlarini ro'yobga chiqarish, o'qish va mehnatda muvaffaqiyatga
erishish, jamiyatga hissa qo'shish imkonini beradigan ruhiy farovonlik holati
hisoblanadi. Bu sog'liq va ijtimoiy farovonlikning ajralmas tarkibiy qismi bo'lib, qaror
qabul qilish, munosabatlarni o'rnatish va biz yashayotgan dunyoni shakllantirish uchun
individual va jamoaviy qobiliyatlarimizni asoslaydi. Ruhiy salomatlik insonning asosiy
huquqidir. Bu shaxsiy, ijtimoiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish uchun ham juda
muhimdir. Ruhiy salomatlik ruhiy kasalliklarning yo'qligi bilan cheklanmaydi. Bu har
bir shaxs uchun uzluksiz individuallikni ifodalaydi, bunda individual murakkablikdagi
bir qator omillarga duch keladi va turli darajadagi stressni boshdan kechiradi, bu har
bir shaxs uchun turlicha potentsial ijtimoiy va klinik oqibatlarga olib keladi. Ruhiy
salomatlik buzilishlari - bu umumiy atama bo'lib, ruhiy kasalliklar, turli xil psixososial
buzilish turlari va jiddiy tashvish, funktsional buzilish yoki o'z-o'ziga zarar etkazish
xavfi bilan bog'liq boshqa ruhiy salomatlik holatlarini o'z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar
: Psixika, psixik farovonlik, ruhiy salomatlik, ijtimoiy-psixologik
omillar, determinantlar, individual, individuallik, qobiliyatlar, hissiy-emotsional
barqarorlik.
Abstract
: Mental health is a state of mental well-being that enables people to cope
with stressful situations in life, realize their potential, succeed in education and work,
and contribute to society. It is an integral component of health and social well-being,
underpinning our individual and collective abilities to make decisions, build
relationships and shape the world in which we live. Mental health is a basic human
right. It is also very important for personal, social and socio-economic development.
Mental health is not limited to the absence of mental illness. It represents a continuum
of individuality for each individual, in which the individual faces a range of complex
factors and experiences varying degrees of stress, with different potential social and
clinical consequences for each individual. Mental health disorders is an umbrella term
that includes mental disorders, various types of psychosocial disorders, and other
mental health conditions associated with severe anxiety, functional impairment, or risk
of self-harm.
Key words
: Psyche, mental well-being, mental health, socio-psychological
factors, determinants, individual, individuality, abilities, emotional stability.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 29 ~
Study of the problem of mental health in modern psychological research
Kirish
Jahon so
g‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga asoslansa, psixik
salomatlikning determinantlari turli xil individual psixologik va biologik omillar,
masalan, hissiy qobiliyatlar, moddalardan foydalanish va genetika, odamni ruhiy
salomatlik muammolariga ko'proq moyil qilishi mumkin. Noqulay ijtimoiy, iqtisodiy,
geosiyosiy va ekologik sharoitlar, jumladan, qashshoqlik, zo'ravonlik, tengsizlik va
noqulayliklarga duchor bo'lish ham ruhiy kasalliklar xavfini oshiradi. Xuddi shunday,
himoya omillari ham inson hayoti davomida yuzaga keladi va intelektual barqarorlikka
hissa qo'shadi. Bu omillarga bizning shaxsiy ijtimoiy va hissiy ko'nikmalarimiz va
fazilatlarimiz, shuningdek, ijobiy ijtimoiy o'zaro ta'sirlar, sifatli ta'lim, munosib ish,
xavfsiz hududda yashash, mahalliy hamjamiyatning jipsligi va boshqalar kiradi.
Ilmiy izlanishlar davomida psixolog V.P.Ozerov gumanistik psixologiya
namoyandalari A.Maslou, K.Rodjers, E.Fromm inson tabiatini o‘rganar ekan, uni
shaxsning o‘zini
-
o‘zi namoyon etishining yuqori darajasi bilan bog‘laydilar. Ular
sog'lom insonning psixologik portretini tuzdilar. Ularning fikriga ko'ra, bu o'z ichki
mohiyati bilan munosabatlarni uyg'unlashtirishga qaratilgan shaxs xususiyati (Maslou
A., Rojers K.); biron bir sababga, sevimli ishiga, hamma narsaga ijodiy yondashishga
moyillik (Maslou A., Fromm E.); boshqalar bilan konstruktiv, haqiqiy munosabatlarni
yaratishga intilish (Rojers K., Shostrom E.) kabi xususiyat va sifatlarni ta’kidlab
o‘
tishadi.
Shuningdek, "Ruhiy salomatlik" atamasi noaniq bo'lib, u ikkita fanni va ikkita
amaliyot sohasini - tibbiy va psixologik jihatdan bog'laydi. So'nggi o'n yilliklarda
tibbiyot va psixologiya kesishmasida maxsus ilmiy soha - psixosomatik tibbiyot paydo
bo'ldi, u har qanday somatik buzilish har doim qandaydir tarzda ruhiy holatdagi
o'zgarishlar bilan bog'liqligini tushunishga asoslanadi. O'z navbatida, ruhiy holatlar
somatik kasallikning asosiy sababiga aylanadi yoki go'yo kasallikka olib keladigan
turtki bo'ladi. Ba'zida ruhiy xususiyatlar kasallikning kechishiga ta'sir qiladi, ba'zida
jismoniy kasalliklar ruhiy bezovtalik va psixologik noqulaylik tug'diradi.
Yetuk shaxsning rivojlanishi kontekstida ruhiy salomatlik muammosi boshqa
taniqli olimlar tomonidan ham ko'rib chiqilgan. Xususan, psixoterapevt V.Frankl,
ma'noga intilish g'oyasini talqin qilishda S.Byullerning fikriga qo'shiladi, bu
nazariyaga ko'ra, o'zini o'zi amalga oshirishning to'liqligi va darajasi shaxsning o'z
oldiga eng mos keladigan maqsadlarni qo'yish qobiliyatiga bog'liqligini k
o‘
rsatib
o‘
tadi va bunda asosan ichki mohiyatga ur
g‘
u beriladi. Bu qobiliyatni Byuller o'z
4
Всемирная организация здравоохранения опубликовала образовательные стандарты медицине. rusmedhom.ru.
Дата обращения: 11 мая 2023. Архивировано 11 мая 2023 года.
5
Озеров В.П. Основы здоровой жизнедеятельности: Учебное пособие / В.П. Озеров. –
М.: Илекса; Ставрополь:
Сервисшкола, 2006.
6
Практическая психология образования; Учебное пособие 4
-
е изд. / Под ред. И.В. Дубровиной. СПб.: Питер,
2004. 592 с.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 30 ~
taqdirini o'zi belgilash va o'zini o'zi anglash deb ataydi. Bunday hayotiy maqsadlarga
ega bo'lish ruhiy salomatlikni saqlashning shartidir. V.Franklning fikriga ko'ra, har
doim muayyan vaziyatning ma'nosi va hayotda biron bir vazifa tayyor bo'lmagan
insonning
o‘
zi y
o‘
Yuqoridagi ma’lumotlarga asoslanib, ruhiy salomatlikning ilmiy tadqiq etilgan
darajasining muammolarini k
o‘
rib
o‘
tishimiz mumkin.
Zamonaviy davrda stressning ahamiyati juda katta. Stress insonning psixologik
holatiga ham, jismoniy salomatligiga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Stress bu asab
tizimiga hissiy ortiqcha yuk tushganda insonda paydo bo'ladigan haddan tashqari
kuchli va uzoq muddatli psixologik zo'riqish holatini o'z ichiga oladi.
Psixolog tadqiqotchi B.R.Mandelning fikricha, stress natijasida hujayra
immunitetining himoyasi buziladi, bu esa o'simta rivojlanishiga hissa qo'shishi
mumkin. Ma'lum bo'lishicha, stress ostida pessimistik kayfiyat, tashvish, qo'rquv,
umidsizlik va tushkunlik bilan ajralib turadigan odamlarda tananing tabiiy himoya
faolligi pasayadi. Aksincha, immun tizimi ijobiy natijalarga va aktiv harakatchan,
hayot uchun xavfli vaziyatni yengishda qat'iyatli va boshqalar bilan yaxshi
munosabatlarga ega bo'lgan odamlarda eng chidamlilik darajasi yuqori b
o‘
ladi.
o‘
rib
o‘tganimizdek, ruhiy salomatlik muammolaridan eng aktuali bu turidan qat’iy nazar
stress hisoblanadi. Stressning insonga ta'siri juda katta va inson hayotining barcha
jabhalariga ta'sir qilishi va qo'shimcha ravishda sog'lig'iga tahdid solishi mumkin.
Keyingi
o‘
rinda yomon odatlarning shaxs salomatligining ijtimoiy-psixologik
aspektlariga ta'sirini o'rganish muammolarida k
o‘
rib
o‘
tishimiz mumkin.
Psixolog tadqiqotchi I.A.Yershovaning ilmiy ishlarida
o‘
smir yoshidagi
o‘
quvchilarning deviant xulqi shakllanishining ruhiy salomatlikning dastlabki buzilishi
borasida olib borgan tadqiqotlari ahamiyatga molik. Unda Rossiya maktablarida 10
ming nafar respondentlarda olib borgan tadqiqotida ulardagi ruhiy salomatning
buzilishiga olib keluvchi sabablar izohi keltirilgan.
Kam ovqat iste’mol qilish yoki mahsulot
iste’molinin kamaytirishga urinish
30%
O‘
smirlar qizlardagi s
o‘
rovnomada dietaga
b
o‘
lgan urinishlar
70%
60%
o‘g‘
il bolalar hamda 30% qiz bolalar
o‘zlarida internet qaramligi borligini ma’lum
qilgan
90%
Toksik mahsulotlarni tatib k
o‘
rgan
sinaluvchilar
10%
7
Франкл В. Человек в поисках смысла. М., 2010. 380 с.
8
Мандель Б. Р. Психология стресса. М., 2013.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 31 ~
Toksik mahsulotlarni tatib k
o‘
rgan
o‘g‘
il
bolalar ulushi
20%
Umuman narkotik yoki toksik mahsulot
iste’mol qilmaganlar(20% o‘g‘
il bolalar, 50%
qiz bolalar)
70%
Tez-
tez spirtli ichimliklar iste’mol qilish
10%
Umuman spirtli mahsulot iste’mol
qilishmaganlar ulushi
50%
Bir marta b
o‘
lsa ham spirtli mahsulot
iste’mol qilganlar(20% o‘g‘
il bolalar va 20%
qiz bolalar)
40%
Doimiy chekuvchilar
10%
Umuman chekmaydiganlar(faqat qiz bolalar
keltirilgan)
30%
Bir marta b
o‘
lsa ham sigareta chekib
k
o‘
rganlar (40%
o‘g‘
il bolalar va 20% qiz
bolalar)
60%
Yuqorida k
o‘
rib
o‘
tganimizdek, bu tadqiqot local masshtabligi bilan ajralib
turibdi. Lekin shuni unutmaslik kerakki, ushbu holat butun mintaqadagi eng dolzarb
muammolardan biridir. Shuningdek, aynan statistic ma’lumotlar bu qanchalik muhim
ekanligini k
o‘
rsatishi bilan birgalikda, buning aksi
o‘
laroq profilaktik ishlarini olib
borishga yordam beradi.
Ruhiy salomatlik borasidagi zamonaviy muammolardan biri bu er-xotin
munosobatlari hisoblanadi. Bu borada V.N.Dumbay olib brogan tadqiqot ishlari
ahamiyatga molikdir. Unda asosan er-xotin munosobatlaridagi turli xil ehtiyojlar
haqida tadqiq etiladi. Ilmiy tadqiqotda 7500 nafar sinaluvchilardan olib borilgan b
o‘
lib,
unda qanday ehtiyojlarning kamayib borishi er-xotin
o‘
rtasidagi alohida olingan
sub’ekt sifatida ulardan ruhiy salomatlik susayib borishi tadqiq qilingan. Xususan,
tadqiqotda jinsiy ehtiyojning qondirilmasligi, turli vaziyatlarga duchor bo'lish,
ayolning tashabbuskorligi va qat'iyatliligi, o'zini o'zi tasdiqlash, yangi tajribalar, turli
his-tuyg'ular, emotsiyalar tashnalik, moddiy muammolarni hal qilish, qiyin vaziyatda
o'z vaqtida yordam va qo'llab-quvvatlash kabi kriteriyalar olingan b
o‘
lib, unda agar
ushubu ehtiyojlar t
o‘
la qonli qondirilmasa, juftliklar
o‘
rtasida ruhiy stabil salomatlik
borasida muammolar yuzaga kelishi ta’kidlangan.
Xulosa
9
Зуева Т. К. Прoфилактика табакoкурения // Шкoла и прoизвoдствo. 2016. № 6. С. 67
-69.
10
Думбай В. Н. Семейно
-
сексуальные гармонии и д
исгармонии. Ростов н/Д., 2017. 142 с.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 32 ~
Ilmiy adabiyotlar bilan tanishish shuni ko'rsatdiki, psixologik va ruhiy salomatlik
muammosining o'zi ham psixologiya fanining ko'plab tadqiqotchilari va
amaliyotchilari e'tiboridan chetda qolmaydi. Muammoning murakkabligi shundaki,
olimlar ko'pincha "psixologik" va "ruhiy" salomatlik tushunchalarini ajratmaydilar.
Bunda biz xorijiy va mahalliy olimlarning ishlarida "psixologik salomatlik"
tushunchasini ko'rib chiqishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Всемирная
организация
здравоохранения
опубликовала
образовательные стандарты медицине. rusmedhom.ru. Дата обращения: 11 мая
2023. Архивировано 11 мая 2023 года.
2.
Озеров В.П. Основы здоровой жизнедеятельности: Учебное пособие
/ В.П. Озеров. –
М.: Илекса; Ставрополь: Сервисшкола, 2006.
3.
Практическая психология образования; Учебное пособие 4
-
е изд. /
Под ред. И.В. Дубровиной. СПб.: Питер, 2004. 592 с.
4.
Франкл В. Человек в поисках смысла. М., 2010. 380 с.
5.
Мандель Б. Р. Психология стресса. М., 2013.
6.
Зуева Т. К. Прoфилактика табакoкурения // Шкoла и прoизвoдствo.
2016. № 6. С. 67
-69.
7.
Думбай В. Н. Семейно
-
сексуальные гармонии и дисгармонии. Ростов
н/Д., 2017. 142 с.
