Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 128 ~
FERMER XO‘JALIKLARIDA MEHNAT MUNOSABATLARINING
HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHINING NAZARIY-ASOSIY ASPEKTLARI
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Huquqshunoslik kafedrasi dotsenti
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Yurisprudensiya yo’nalishi 1
-bosqich talabasi
Umirov Behruz Bahodirovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Yurisprudensiya yo’nalishi 1
-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi
tizimida faoliyat yuritayotgan fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarini huquqiy
jihatdan tartibga solish masalalari keng yoritilgan. Xususan, yangi tahrirdagi Mehnat
kodeksi, amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar, xalqaro tajriba hamda fermer
xo‘jaliklarida mehnat shartnomalarining huquqiy holati, mehnatni muhofaza qilish
choralari, ayollar va voyaga yetmaganlar mehnatini himoya qilish masalalari chuqur
tahlil etilgan. Shuningdek, mavjud muammolar yechimi yuzasidan taklif va tavsiyalar
ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
fermer xo‘jaligi, mehnat huquqi, mehnat shartnomasi, mehnatni
muhofaza qilish, huquqiy tartibga solish, ishchi huquqlari, qishloq xo‘jaligi bandligi.
Annotation:
This article covers the issues of legal regulation of Labor Relations
on farms operating in the agricultural system of the Republic of Uzbekistan. In
particular, the issues of the Labor Code in the new edition, current regulatory legal acts,
international experience and the legal status of labor contracts on farms, labor
protection measures, protection of women's and juvenile labor are thoroughly
analyzed. Proposals and recommendations have also been developed on the solution of
existing problems.
Keywords:
farm, labor law, employment contract, labor protection, legal
regulation, labor rights, agricultural employment.
Аннотация:
В данной статье широко освещаются вопросы правового
регулирования трудовых отношений в хозяйствах, функционирующих в системе
сельского хозяйства Республики Узбекистан. В частности, в новой редакции
глубоко проанализированы Трудовой кодекс, действующие нормативные
правовые акты, международный опыт и правовое положение трудовых
договоров в хозяйствах, меры по охране труда, вопросы охраны труда женщин и
несовершеннолетних. Также разработаны предложения и рекомендации по
решению имеющихся проблем.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 129 ~
Ключевые слова:
сельское хозяйство, трудовое право, трудовой договор,
охрана труда, правовое регулирование, трудовые права, занятость в сельском
хозяйстве.
KIRISH
Bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotni rivojlantirish sharoitida fermer
xo‘jaliklarining roli tobora ortib bormoqda. Ular nafaqat qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini yetishtirish, balki mamlakatda bandlik darajasini oshirish, ijtimoiy
barqarorlikni ta
’minlash va hududiy iqtisodiyotni yuksaltirishda ham muhim
subyektlar sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, fermer xo‘jaliklarida mehnat
munosabatlarining huquqiy tartibga solinishi bu subyektlar samarali faoliyat
yuritishining negizini tashkil etadi.
Mehnat munosabatlari har qanday ishlab chiqarish faoliyatining ajralmas
qismidir. Fermer xo‘jaliklarida ushbu munosabatlar xususiy, oilaviy va jamoaviy
mehnat shakllarining birgalikdagi mavjudligi bilan tavsiflanadi. Shu bois fermer
xo‘jaliklaridagi mehnat
aloqalari umumiy mehnat qonunchiligidan farqli o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi, “Fermer xo‘jaligi
to‘g‘risida”gi Qonuni va boshqa tegishli normativ
-huquqiy hujjatlar fermer
xo‘jaliklarida mehnatni tashkil etish a
soslarini belgilaydi.
Mazkur maqolada fermer xo‘jaliklaridagi mehnat munosabatlarining huquqiy
asoslari, ularning shakllanishi, huquqiy me’yorlar bilan tartibga solish tamoyillari va
zamonaviy muammolari ilmiy-nazariy jihatdan yoritiladi. Shu bilan birga, mavjud
huquqiy bo‘shliqlar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham tahlil qilinadi.
METODOLOGIYA
Ushbu ilmiy maqolada fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarini huquqiy
tartibga solish masalasi tizimli, huquqiy va tahliliy yondashuvlar asosida o‘rganildi.
Tadqiqot davomida bir qator metodologik yondashuvlardan foydalanildi, jumladan:
Normativ-huquqiy tahlil usuli
–
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi,
“Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonun, Fuqarolik kodeksi hamda boshqa tegishli
normativ-
huquqiy hujjatlar chuqur o‘rganildi. Ushbu manbalar orqali fermer
xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarining tartibga solinishi bo‘yicha mavjud huquqiy
mexanizmlar tahlil qilindi.
Qiyosiy huquqshunoslik yondashuvi
–
Qozog‘iston, Rossiya Federatsiyasi va
Turkiya kabi mamlakatlarning fermer xo‘jaliklaridagi mehnat munosabatlarini tartibga
solish bo‘yicha amaliyotlari solishtirildi. Bu usul orqali O‘zbekistondagi mavjud
tizimning ustun va zaif tomonlarini aniqlash imkoniyati yaratildi.
Tizimli yondashuv
–
Fermer xo‘jaliklaridagi mehnat munosabatlarining tarkibiy
qismlari, ya’ni mehnat shartnomalari, mehnatni muhofaza qilish, ish vaqti va dam olish
vaqti, ish haqining belgilanishi kabi jihatlar alohida o‘rganildi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 130 ~
Bundan tashqari, mavjud ilmiy adabiyotlar, monografiyalar va olimlarning
maqolalari asosida mehnat munosabatlarining nazariy asoslari aniqlashtirildi. Amaliy
jihatdan esa tumanlarda faoliyat yuritayotgan fermer xo‘jaliklarining tajribasiga
tayangan holda real holat tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida olinayotgan natijalar ishonchli bo‘lishi uchun tanqidiy
yondashuv qo‘llanildi. Ya’ni, faqatgina mavjud qonunlarga tayanmasdan, ularning
amalda qanday ishlashi va fermer xo‘jaliklari tomonidan qanday qo‘llanilayotganiga
ham e’tibor qaratil
di.
NATIJALAR VA TAHLIL
Fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarining huquqiy tartibga solinishi
bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar quyidagi muhim natijalarni aniqlashga imkon berdi:
Mehnat munosabatlarining shakllanishida normativ-huquqiy asoslarning yetarli
darajada aniq emasligi
Fermer xo‘jaliklarining o‘ziga xos faoliyat shakllari mavjud bo‘lishiga qaramay,
ularning mehnat munosabatlari ko‘pincha umumiy Mehnat kodeksi asosida tartibga
solinadi. Biroq, ushbu kodeks ko‘proq yirik korxonalar va davlat tashkilotlariga
moslashtirilgan
. Fermer xo‘jaliklaridagi oilaviy mehnat, mavsumiy ishchilar va
vaqtincha yollangan mehnatkashlar uchun alohida tartiblar yo‘qligi muammolarni
yuzaga keltirmoqda.
Fermer xo‘jaliklarida mehnat shartnomasi tuzish darajasi past
Amaliy kuzatuvlarga ko‘ra, ko‘plab fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlari
og‘zaki kelishuv asosida yuritiladi. Bu esa ishchilar huquqlarining buzilishiga, ijtimoiy
kafolatlarning yo‘qligiga olib kelmoqda. Ayniqsa, mavsumiy ishchilar bilan shartnoma
tuz
ish amaliyoti kam uchraydi. Bu esa ularning pensiya jamg‘armalariga badal to‘lash,
mehnat daftarchasini yuritish kabi masalalarni qiyinlashtiradi.
Mehnatni muhofaza qilish va texnika xavfsizligi talablarining yetarlicha
bajarilmasligi
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ko‘plab fermer xo‘jaliklarida mehnatni
muhofaza qilish bo‘yicha tegishli choralar ko‘rilmaydi. Xavfsizlik texnikasi bo‘yicha
ishchilarga yetarli tushuntirish ishlari olib borilmaydi, ba’zan esa maxsus kiyim
-bosh
va vosital
ar bilan ta’minlash bo‘yicha kamchiliklar mavjud. Bu esa baxtsiz hodisalar
xavfini oshiradi.
Oilaviy mehnat va shaxsiy mehnat o‘rtasidagi huquqiy chegaralarning
mavhumligi
Fermer xo‘jaliklarida ko‘pincha oila a’zolari mehnat qiladi, ammo ularning
faoliyati rasmiylashtirilmagan bo‘ladi. Bu holat ularning huquqiy maqomini
aniqlashda qiyinchilik tug‘diradi. Oila a’zolari mehnat qilayotgan bo‘lsa
-da, ularga ish
haqi to‘lanmaydi
yoki mehnat shartnomasi tuzilmaydi. Natijada ularning huquqiy
himoyasi ta’minlanmaydi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 131 ~
Amaliyotda mavjud bo‘lgan normativ
-
huquqiy bo‘shliqlar
Amaldagi qonunchilikda fermer xo‘jaliklarining mehnatni tashkil etish tizimi
bo‘yicha maxsus normalar yetarlicha ishlab chiqilmagan. Shu sababli ular umumiy
tartibda ish yuritishga majbur bo‘lmoqda. Bunday yondashuv esa fermer
xo‘jaliklarining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olmaydi va ko‘plab ixtiloflarga
sabab bo‘ladi.
MUHOKAMA
Fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarining huquqiy tartibga solinishi
zamonaviy qishloq xo‘jaligi sohasida dolzarb bo‘lgan masalalardan biridir.
O‘tkazilgan tahlillar fermer xo‘jaliklari faoliyatining o‘ziga xos jihatlari umumiy
mehnat qonunchiligida t
o‘liq aks ettirilmaganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, oilaviy mehnat,
mavsumiy ishchi kuchi va mehnat shartnomalarini tuzish amaliyotida muammolar
ko‘pligi aniqlangan.
Birinchidan, fermer xo‘jaliklarining mehnat munosabatlarida ko‘p hollarda
norasmiy yondashuvlar ustunlik qiladi. Bunday holat esa ishchilarning huquqiy
himoyasini susaytiradi, ayniqsa ijtimoiy ta'minot tizimi bilan bog‘liq muammolarga
olib keladi. Bu esa qishloq aholisi orasida ijtimoiy adolatsizlik hissini kuchaytiradi va
ishchi kuchining qonuniy asosda ishlashiga to‘sqinlik qiladi.
Ikkinchidan, amaldagi qonun hujjatlari fermer xo‘jaliklarining real ehtiyojlarini
to‘liq qamrab olmaydi. Mehnat kodeksi, asosan, yirik ishlab chiqarish tizimlariga
mo‘ljallangan bo‘lib, kichik fermer xo‘jaliklari va oilaviy mehnat munosabatlarining
o‘ziga xos xususiyatlarini e’tibordan chetda qoldiradi. Bu holat huquqiy bo‘shliqlar va
noaniqliklarga olib keladi.
Uchinchidan, fermer xo‘jaliklari rahbarlari ko‘pincha mehnat qonunchiligini
to‘liq bilmaydi. Bu esa huquqiy savodsizlik va noto‘g‘ri qarorlar qabul qilish
holatlarini yuzaga keltiradi. Ayniqsa, xavfsizlik texnikasi, mehnatni muhofaza qilish
bo‘yicha qonuniy talablarning buzilishi oqibatida ishchilarning hayotiga xavf tug‘ilishi
mumkin.
Shuningdek, oilaviy mehnatga asoslangan xo‘jaliklarda mehnat aloqalarining
tartibga solinmaganligi fermer xo‘jaliklari tarkibidagi a’zolar o‘rtasida nizolarni
yuzaga keltiradi. Bu esa xo‘jalik faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
XULOSA
Fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarining huquqiy tartibga solinishi
masalasi zamonaviy qishloq xo‘jaligi va mehnat huquqi sohasi uchun dolzarb bo‘lib
qolmoqda. O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mavjud normativ
-huquqiy baza
fermer xo‘jaliklarining faoliyatini to‘liq qamrab ololmayapti. Ayniqsa, oilaviy mehnat,
mavsumiy ishchilar va vaqtincha bandlik shakllari uchun aniq huquqiy
mexanizmlarning yo‘qligi ko‘plab muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 132 ~
Fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarining rasmiylashtirilmasligi
ishchilarning ijtimoiy himoyasiz qolishiga olib kelmoqda. Mehnat shartnomalarining
tuzilmasligi, mehnatni muhofaza qilish normalarining buzilishi, xavfsizlik
talablarining chetlab o‘tili
shi nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy va iqtisodiy
muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Ushbu holatlarni bartaraf etish uchun fermer xo‘jaliklarida mehnat
munosabatlarini tartibga soluvchi maxsus huquqiy hujjatlar ishlab chiqilishi zarur.
Shuningdek, fermer xo‘jaliklari rahbarlarining huquqiy savodxonligini oshirish,
huquqiy maslahat xizmatlarini kengaytirish, shartnomaviy munosabatlarni joriy etish
orqali ushbu sohada mavjud kamchiliklarni bartaraf etish mumkin.
Shuni ta’kidlash joizki, fermer xo‘jaliklarida mehnat munosabatlarining huquqiy
asosda tashkil etilishi nafaqat qonunchilik talablarini bajarish, balki ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash va qishloq hududlarida
mehnat resurslaridan oqilona foydalanishning muhim omilidir.
Kelgusida ushbu yo‘nalishda maxsus ilmiy tadqiqotlar, amaliy loyihalar va
normativ-huquqiy hujjatlar orqali yondashuvlar ishlab chiqilishi va amaliyotga tatbiq
etilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. –
Toshkent: Adolat, 2023.
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
4.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. –
Toshkent: Adolat, 2023.
5.
“Yer kodeksi” –
Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2022.
6.
Normurodov, B. Qishloq xo‘jaligida huquqiy munosabatlar: nazariya va
amaliyot.
–
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021.
7.
Raximova, M. “Fermer xo‘jaliklarida mehnat huquqi munosabatlarini
tartibga solish masalalari” // Huquq va jamiyat. –
2023.
–
№2. –
B. 44
–
49.
8.
Hasanov, T., Karimov, S. Mehnat huquqi: darslik.
–
Toshkent: TDYuI
nashriyoti, 2022.
9.
Karimova, D. “Fermer xo‘jaliklarida mehnat shartnomalari tuzishning
o‘ziga xos xususiyatlari” // Yuridik fanlar axborotnomasi. –
2023.
–
№4. –
B. 52
–
57.
10.
Ahrorova, N. “Fermer xo‘jaliklarida mehnatni muhofaza qilish tizimi” //
Iqtisodiyot va huquq.
–
2023.
–
№3. –
B. 31
–
35.
