Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 133 ~
O‘QUVCHILARDA XX ASR AVANGARD SAN’ATINI
SHAKLLANTIRISHNING DIDAKTIK VA ESTETIK ASOSLARI
G‘
.A
.Mаmbеtkаd
i
rоv
Ajiniyoz nomidagi NDPI s.f.f.d. (PhD)
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XX asr avangard san’atining mazmun
-mohiyati,
uning san’atdagi yangilik sifatidagi o‘rni va o‘quvchilarda estetik tafakkurni
shakllantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, kubizm, futurizm, dadaizm,
sürrealizm va boshqa yo‘nalishlar qisqacha tahlil qilingan. Maqolada avangard san’atni
o‘rgatishning pedagogik asoslari, innovatsion va interaktiv metodlar orqali ta’lim
jarayoniga samarali integratsiya qilish yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan. O‘quvchilarni
mustaqil fikrlashga, san’atni yangicha
anglashga undovchi metodik tavsiyalar ham
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Avangard san’ati,
estetik tarbiya, kubizm, futurism, dadaizm,
surrealism, ekspressionizm, abstrakt ekspressionizm, z
amonaviy san’at yo‘nalishlari.
San’at insoniyat madaniyatining ajralmas qismidir. Har bir davr san’atda o‘ziga
xos yo‘nalishlar, oqimlar va shakllar bilan ifodalanadi. XX asrning birinchi yarmida
san’atda yuzaga kelgan
avangard harakati esa badiiy tafakkurda keskin burilish yasadi.
An’anaviy san’at mezonlariga qarshi chiqish, yangicha ifoda vositalarini izlash, shakl
va mazmunning erkinligi
—
bularning barchasi avangard san’atining asosiy
xususiyatlaridir.
Avangard (fransuzcha “avant
-
garde” —
ilg‘or qo‘shin) tushunchasi dastlab harbiy
sohada ishlatilgan bo‘lsa
-
da, keyinchalik bu atama san’atda yangilik va tajriba izlovchi
oqimlar uchun qo‘llanila boshlandi. XX asr boshlarida bu yo‘nalish san’at, adabiyot,
ar
xitektura va teatrda yangi ifoda usullarini yaratdi. Avangard harakati an’anaviy
estetikani rad etib, modernizmning yangicha shakllariga asos soldi. XX asr avangard
san’ati ko‘plab yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Ulardan ba'zilari quyidagilar:
•
Futurizm
–
harakat, texnika va tezlikni madh etuvchi oqim.
•
Kubizm
–
shakllarni geometrik qismlarga bo‘lib, ko‘p qirrali tasvir yaratish.
•
Dadaizm
–
bema’nilik, ijtimoiy normaga qarshi chiqish.
•
Surrealizm
–
ong osti, tushlar va fantaziyani san’atga olib kirish.
•
Ekspressionizm
–
ruhiy holatni kuchli ifoda vositalari bilan berish.
O‘quvchilarga ushbu yo‘nalishlar haqida asosli, tushunarli va vizual ko‘rinishda
ma’lumot berish ularning tasavvurini boyitadi.
Avangard san’ati o‘quvchilarda: An’anaviy fikrlashdan chiqib, yangicha
qarashlarni rivojlantirish, badiiy tafakkur va tasviriy ifodani kengaytirish,
kompozitsion mustaqillikni kuchaytirish imkonini beradi. Mazkur san’at yo‘nalishlari
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 134 ~
yordamida o‘quvchilar mavjud me’yorlarga qarshi tura olish, erkin ifoda va tahlil qilish
ko‘nikmasini o‘zlashtiradilar.
Avangard san’atini o‘rgatishda quyidagi yondashuvlar qo‘llanishi mumkin:
•
Interfaol metodlar
–
klasterlar, rol o‘yinlari, debatlar;
•
Tasviriy san’at darslarida tajriba ishi asosida kompozitsiyalar yaratish
;
•
San’at tarixidan namunalar bilan ishlash
;
•
Multimedia vositalaridan foydalanish
–
videodars, virtual muzeylar.
Dars mavzularini avangard san’atga mos ravishda yangilab borish o‘quvchini
darsga jalb qilishda muhimdir. Amaliy faoliyat o‘quvchi uchun eng samarali o‘rganish
vositasidir. Avangard san’atini:
•
Ko‘rgazmalar tashkil qilish
(o‘quvchilarning asarlaridan),
•
Ijodiy laboratoriyalar,
•
Eksperimental san’at loyihalari
yordamida amalda o‘rgatish mumkin.
Bu esa o‘quvchining estetik didini kuchaytiradi, shuningdek ularning shaxsiy
hissiy dunyosini rivojlantiradi.
Avangard san’ati orqali o‘quvchi:
•
Stereotipik fikrlashdan chiqib, innovatsion yondashuvga o‘tadi;
•
O‘z his
-
tuyg‘ularini erkin ifodalashni o‘rganadi;
•
Hayotga, san’atga tanqidiy va tahliliy nazar bilan qaraydi.
Bu jihatlar esa zamonaviy o‘quvchining intellektual salohiyatini oshiradi. Garchi
avangard san’ati g‘arb madaniyatida vujudga kelgan bo‘lsa
-
da, uni o‘z milliy
san’atimiz bilan uyg‘unlashtirish mumkin. Masalan:
•
Milliy naqshlar bilan abstraktsion kompozitsiyalar yaratish;
•
Folklor va mifologik obrazlardan zamonaviy shaklda foydalanish;
•
Mahalliy san’at uslublarini avangard ifoda bilan uyg‘unlashtirish.
Bu yondashuv o‘quvchilarda milliy g‘ururni kuchaytiradi.
O‘qituvchilarga tavsiya etiladigan metodik yo‘nalishlar:
•
Individual va guruhiy ishlar uyg‘unligi;
•
Ijodiy topshiriqlar orqali avangard g‘oyalarni mustaqil tadqiq qilish;
•
Vizual san’at, teatr va musiqa fanlari bilan integratsiyalashgan darslar.
XX asr avangard san’atini o‘rgatish –
bu oddiy tasviriy san’at darslaridan farqli
ravishda, kengroq estetik va madaniy tafakkurni shakllantirishni talab qiladigan
murakkab jarayondir. Chunki avangard san’at o‘z mohiyatiga ko‘ra yangilikka,
normani buzishga, tasavvur doirasini kengaytirishga asoslangan. Shuning uchun uni
o‘rgatishda an’anaviy metodlardan tashqari, zamonaviy, interaktiv va innovatsion
pedagogik yondashuvlar qo‘llanilishi muhimdir. Konstruktiv pedagogika nazariyasiga
ko‘ra, o‘quvchi bilimni tayyor shaklda emas, balki o‘z tajribasi va izlanishlari orqali
egallashi kerak. Avangard san’at aynan shunday yondashuv uchun qulay maydondir.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 135 ~
O‘quvchilar o‘zlari mustaqil ravishda san’at asarlarini tahlil qiladi, rassomlarning
niyatlarini tushunishga harakat qiladi va o‘z ijodiy g‘oyalarini ilgari suradi.
Masalan:
•
O‘quvchilarga avangard rassomning bir asarini ko‘rsatib, “Agar siz shu asarni
yaratgan rassom bo‘lsangiz, nima demoqchi edingiz?” degan savol bilan suhbat
boshlash.
•
Mustaqil grafik yoki kollaj asari yaratish orqali yangi g‘oyalarni ifodalash.
Har bir o‘quvchining san’atni qabul qilish darajasi, qiziqishlari, bilish faoliyati bir
xil bo‘lmaydi. Shu sababli, avangard san’atni o‘rgatishda individual yondashuv muhim
ahamiyatga ega. Kimdadir vizual tasavvur kuchli bo‘lsa, boshqasida musiqiy yoki
dra
maturgik ifoda ustun bo‘lishi mumkin. Avangard san’at multimadaniy va ko‘p
yo‘nalishli bo‘lganligi sababli har bir o‘quvchining salohiyatiga mos vazifalar tanlash
mumkin.
Differensial metodlar: Individual loyihalar: har bir o‘quvchi o‘ziga yaqin bo‘lgan
yo‘nalishda (kubizm, sürrealizm, dadaizm va b.) ish olib boradi.
Avangard san’atni o‘rgatishda faqat leksiya va ko‘rsatma bilan cheklanib
bo‘lmaydi. O‘quvchilarni dars jarayonida faol ishtirok etishga, bahs
-munozara, guruhli
ishlar va o‘zaro fikr almashish orqali jalb etish lozim.
Quyidagi interaktiv metodlar tavsiya etiladi:
-
Rolga kirish (rol o‘yinlari):
O‘quvchi mashhur avangard rassom rolida chiqadi
va o‘z asarini himoya qiladi.
-
San’at kvestlari:
Qiziqarli savollar, san’at tarixiga oid jumboqlar asosida
bilimlarni mustahkamlash.
-
Muzey darsi yoki virtual ekskursiya:
Google Arts & Culture kabi platformalar
orqali avangard muzeylarini virtual ko‘rib chiqish.
Avangard san’at o‘quvchilarda go‘zallik tushunchasini yangicha anglashga
yordam beradi. An’anaviy “go‘zallik = mukammallik” tamoyilidan farqli o‘laroq,
avangard san’atda go‘zallik —
bu fikrning yangiligi, ifoda erkinligi, qoidabuzarlik
orqali anglatiladi.
O‘quvchilarga bu san’atni faqat tasviriy emas, balki falsafiy, axloqiy
va estetik jihatdan ham tahlil qilishni o‘rgatish zarur.
-
Go‘zallik haqidagi muhokamalar: “Go‘zallik bu nima?” savoliga turli javoblar.
-
Falsafiy-
fikriy san’at: Markaziy obrazlar orqali ichki ma’no izlash.
-
Tashqi va ichki shaklni solishtirish.
Avangard san’atni o‘rgatishda loyiha usulidan keng foydalanish mumkin. Bu
yondashuv o‘quvchilarni nafaqat bilishga, balki faol izlanishga, yangi g‘oyalarni ishlab
chiqishga undaydi.
Xulosa qilib aytqanda, XX asr avangard san’ati —
bu san’atdagi yangilanish,
izlanish va erkin fikrning ifodasidir. O‘quvchilarni ushbu yo‘nalish bilan tanishtirish
ularning ijodkorligini oshiradi, badiiy didini tarbiyalaydi hamda yangicha estetik
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 136 ~
qarashlarga yo‘l ochadi. Avangard san’atni o‘rgatishning pedagogik asoslari chuqur
didaktik yondashuvni, o‘quvchilarning estetik dunyoqarashini kengaytirishga
yo‘naltirilgan faol metodlarni talab qiladi. O‘qituvchilar uchun eng muhim vazifa —
o‘quvchini fikr yuritishga, ifoda erkinligiga, va san’atni o‘z shaxsiy dunyoqarashi
orqali anglashga yo‘naltirishdir. Shunda avangard san’at nafaqat tarixiy bilim sifatida
emas, balki zamonaviy tafakkur shakli sifatida o‘z o‘rnini topadi.
Adabiyotlar:
1.
Batyuta, M.B., Sidorina E.V. Emocional`no-ocenochnoe vospriyatie
proizvedeniy jivopisi det`mi. / M.B.Batyuta, E.V.Sidorina // Sovremennıe problemı
nauki i obrazovaniya. - 2015. -
№ 6.
2.
Blagonadejina, L.V. Otnoshenie detey k iskusstvu i ego vozrastnoe
razvitie / L.V.Blagonadejina // Voprosı psixologi.
- 1968.-
№ 4.
3.
Baxtin, M.M. Estetikalıqa slovesnogo tvorchestva. / M.M.Baxtin.
- M.:
Iskusstvo, 1979.-429 s.
4.
Vasenin, V.A. Rossiyskiy Internet i novıe texnologii v obrazovanii: Dokl.
na Vtorom Mejdunar. kongr. YuNESKO "Obrazovanie i informatika" / V.A.Vasenin.
- M., 2006.
