Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 10 ~
ISTEʼMOLCHILARGA
YETKAZILADIGAN ZARARNING HUQUQIY
TASNIFI VA BAHOLASH MEZONI
Rahmonov Abbos
Gʻanisher
oʻgʻli
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti
abbosraxmonov005@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada
isteʼmolchilarga
yetkaziladigan zararning
huquqiy tasnifi va uni baholash mezonlari milliy hamda xalqaro tajriba misolida tahlil
etilgan. Tadqiqotda
Oʻzbekiston
fuqarolik qonunchiligida zarar tushunchasi
–
real
zarar (haqiqiy ziyon) va boy berilgan foyda
–
hamda moddiy va
maʼnaviy
zararlarning
oʻziga
xos xususiyatlari yoritilib,
isteʼmolchilar
huquqlarining buzilishi oqibatida kelib
chiqadigan majburiyatlar sharhlanadi. Xususan,
isteʼmolchiga
yetkazilgan moddiy
zarar
toʻliq
qoplanishi lozimligi, boy berilgan foyda ham zararni qoplash tarkibiga
kirishi va
maʼnaviy
zarar mulkiy zarardan
qatʼi
nazar alohida
toʻlanishi
qonunchilikka
muvofiq tahlil qilinadi. Maqolada zarar miqdorini aniqlash va baholash mezonlari
–
haqiqatda yetkazilgan ziyonni hujjatlar bilan isbotlash, boy berilgan foydani hisoblash
murakkabliklari,
maʼnaviy
zarar miqdorini adolat va oqilonalik tamoyillari asosida sud
tomonidan belgilanishi
–
koʻrib
chiqilgan.
Kalit
soʻzlar:
isteʼmolchi
huquqlari, zarar, real zarar, boy berilgan foyda, moddiy
zarar,
maʼnaviy
zarar, baholash mezonlari, huquqiy javobgarlik, kompensatsiya.
Kirish.
Isteʼmolchilar
huquqlarini himoya qilish zamonaviy huquq tizimlarining
ustuvor
yoʻnalishlaridan
biridir. Iqtisodiyot va bozor munosabatlari rivojlanib
borarkan,
isteʼmolchi
–
yaʼni
tovar yoki xizmatlarni oxirgi foydalanuvchi sifatida
–
koʻplab
xavf-xatarlarga duch keladi. Noqonuniy xatti-harakatlar yoki sifatsiz, nuqsonli
mahsulotlar tufayli
isteʼmolchilarga
moddiy zarar (mulkiga ziyon, daromad
yoʻqotishlari)
yoki
maʼnaviy
zarar (ruhiy aziyat,
obroʻ
-
eʼtiborga
putur yetishi va
hokazo) yetkazilishi mumkin.
Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 65-
moddasida iqtisodiy faoliyat va tadbirkorlik erkinligi
isteʼmolchilar
huquqlari
ustuvorligini
taʼminlash
sharti bilan kafolatlanishi belgilangan [1; 65-modda]. Demak,
isteʼmolchilarning
zarar
koʻrmasligi
va huquqlari poymol etilmasligi konstitutsiyaviy
darajada
eʼtirof
etilgan.
Isteʼmolchilarga
yetkazilgan zararni qoplash masalasi nafaqat individual adolat
tamoyillarini
roʻyobga
chiqaradi, balki jamiyatda mahsulot va xizmatlar sifati ustidan
nazoratni kuchaytiruvchi, halol tadbirkorlikni
ragʻbatlantiruvchi
omil hamdir. Shu
bois,
“Isteʼmolchilarning
huquqlarini himoya qilish
toʻgʻrisida”gi
qonun va Fuqarolik
kodeksida
isteʼmolchiga
yetkazilgan zarar uchun mulkiy va
maʼnaviy
javobgarlik
belgilangan
boʻlib,
isteʼmolchining
buzilgan huquqlarini tiklashda
koʻrilgan
zarar
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 11 ~
qoplanishi lozimligi
qatʼiy
nazarda tutilgan. Biroq
isteʼmolchilarga
yetkaziladigan
zarar tarkibi va uning huquqiy tasnifi murakkab masala
boʻlib,
nazariy va amaliy
jihatdan batafsil
oʻrganishni
talab etadi. Jumladan, huquqiy adabiyotlarda
“zarar”
tushunchasining tarkibiy qismlari
–
real zarar va boy berilgan foyda
–
borasida turli
yondashuvlar mavjud. Shuningdek, mulkiy (moddiy) zarar va nomulkiy
(maʼnaviy)
zararlarni
oʻzaro
ajratish, ularni baholash mezonlarini ishlab chiqish ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Metodologiya.
Tadqiqotda huquqiy-normativ metod, solishtirma tahlil va
huquqiy tavsif usullaridan foydalanildi.
Oʻzbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi
va
“Isteʼmolchilarning
huquqlarini himoya qilish
toʻgʻrisida”gi
qonun normalari
huquqiy tafsir qilinib,
isteʼmolchilarga
zarar yetkazilishidan kelib chiqadigan
majburiyatlarning mazmuni ochib berildi. Shu bilan birga, AQSh va Yevropa Ittifoqi
davlatlarining qonunchiligi hamda sud amaliyotida zarar uchun javobgarlikka doir
qoidalar solishtirma tahlil qilindi. Xususan, AQSh sudlarining mahsulot sifatsizligi
(product liability)
boʻyicha
ishlaridagi yondashuvlari, jazolovchi zararlarni
qoʻllash
shartlari hamda Yevropa Inson huquqlari sudi qarorlarida moddiy va
maʼnaviy
zararlarni qoplash tamoyillari tahlil qilindi. Tadqiqotda nazariy manbalardan ham keng
foydalangan holda P. Uinfield, G. Kalabresi, R. Posner kabi tort huquqi
nazariyotchilarining qarashlari hamda mahalliy olimlarning
isteʼmolchilar
huquqlariga
oid zarar haqidagi fikrlari
oʻrganildi.
Natijada, nazariy yondashuvlar va amaliy
misollar integratsiyalashgan holda
isteʼmolchilarga
yetkazilgan zararlarning tasnifi va
baholanishiga doir xulosalar shakllantirildi.
Natijalar.
Fuqarolik huquqida
“zarar”
deganda, odatda, jabrlanuvchining huquqi
buzilishi oqibatida
koʻrilgan
yoʻqotishlar
majmui tushuniladi.
Oʻzbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksining 14-moddasiga muvofiq, huquqi buzilgan shaxs
yetkazilgan zararlarning
toʻliq
qoplanishini talab qilishga haqli; zarar tarkibiga esa
jabrlanuvchining
koʻrgan
real zarari (haqiqiy ziyon) va foyda ololmay qolishi
–
boy
berilgan foyda
–
kiradi [2; 14-modda]. Real zarar deganda jabrlanuvchining buzilgan
huquqini tiklash uchun sarflagan yoki sarflashi lozim
boʻlgan
xarajatlar hamda mulkiga
yetkazilgan zarar (masalan, narsaning shikastlanishi yoki
yoʻqolishi)
tushuniladi. Boy
berilgan foyda esa agar huquqbuzarlik sodir
boʻlmaganda
jabrlanuvchi odatdagi
fuqarolik muomalasi sharoitida olishi mumkin
boʻlgan,
biroq huquqbuzarlik sababli
ololmay qolgan daromaddan iboratdir. Demak, milliy qonunchilik prinsip jihatidan
isteʼmolchiga
yetkazilgan barcha zarar
–
nafaqat bevosita
yoʻqotilgan
mol-mulk
qiymati, balki kelgusida olinmay qolgan foyda ham
–
qoplab berilishini taqozo etadi.
Misol uchun, sifatsiz va xavfli mahsulot tufayli
isteʼmolchining
uy-
roʻzgʻor
buyumiga ziyon yetkazilsa, uning bozor qiymati
toʻliq
undirib berilishi (real zarar
qoplanishi) lozim; agar
isteʼmolchi
mazkur ashyodan foydalanib daromad topishi
rejalashtirilgan
boʻlsa
va bu imkoniyatdan mahrum
boʻlsa,
tegishli daromad (foyda)ni
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 12 ~
ham undirib berish talab qilinishi mumkin. Albatta, boy berilgan foydani isbotlash
amaliy jihatdan murakkab
–
uni aniq hisob-kitob qilish qiyin
–
boʻlsa
-da,
qonunchilikda bu tushuncha nazarda tutilgani jabrlanuvchi huquqlarini
toʻla
qoplashga
intilish ifodasidir. Yevropa Inson huquqlari sudi amaliyotida ham kompensatsiya
prinsipi doirasida
“damnum
emergens”
(real ziyon) va
“lucrum
cessans”
(ololmay
qolgan foyda) tushunchalari
qoʻllanilib,
jabrlanuvchini iloji boricha huquqbuzarlik
sodir
boʻlmagan
holatga keltirish
–
restitutio in integrum tamoyili
qoʻllanadi.
Jumladan, Inson huquqlari
boʻyicha
Yevropa Konvensiyasining 41-moddasi
(“Adolatli
qoplash”)
doirasida Sud
oʻz
qarorlarida aniqlangan huquqbuzarlik natijasida
daʼvogarga
yetkazilgan real moddiy zarar miqdorini hujjatlashtirilgan dalillar asosida
belgilaydi; aniq hisob-kitob imkoni
boʻlmasa,
mavjud faktlarga asosan adolatli
taxminiy miqdor tayinlaydi [3; Article 41]. Boy berilgan foyda ham moddiy zarar
tarkibida qoplanib, jabrlanuvchi huquq buzilmaganda olishi mumkin
boʻlgan
daromadni iloji boricha tiklash maqsad qilinadi.
Shunday qilib, milliy va xalqaro yondashuvlarning ikkalasi ham zarar
qoplanishida
“toʻliq
qoplash”
prinsipiga asoslanadi va jabrlanuvchining barcha
koʻrilgan
zararlarini qoplashga intiladi. Moddiy (mulkiy) va
maʼnaviy
(nomulkiy)
zararlar. Huquqiy adabiyot va qonunchilikda zarar odatda ikki katta turga ajratiladi:
moddiy zarar va
maʼnaviy
zarar. Moddiy zarar yuqorida
taʼriflangan
real zarar va boy
berilgan foydani
oʻz
ichiga olgan holda pulda ifodalanadigan iqtisodiy
yoʻqotishni
anglatadi.
Maʼnaviy
zarar esa huquqbuzarlik oqibatida jismoniy
ogʻriq,
ruhiy azob,
obroʻ
-
eʼtibor
yoki qadr-qimmatning toptalishi kabi nomoddiy zarar
koʻrinishida
namoyon
boʻladigan
yoʻqotishdir.
Oʻzbekiston
qonunchiligida
maʼnaviy
(nomulkiy)
zarar alohida turkum sifatida qonun bilan tan olingan. Fuqarolik kodeksining 1021-
moddasida
maʼnaviy
zarar yetkazganlik uchun javobgarlik shartlari belgilangan
boʻlib,
umumiy qoida sifatida aybdorlik mavjud
boʻlgandagina
maʼnaviy
zarar qoplanishi
nazarda tutilgan [2; 1021-modda]. Biroq ayrim hollarda, xususan, fuqaroga nisbatan
hayotiga yoki
sogʻligʻiga
xavfli manba (masalan, transport vositasi) orqali zarar
yetkazilganda, shaxs
gʻayriqonuniy
ravishda ayblanib qamoqqa olinganda yoki nohaq
hukm qilinib jazoning
oʻtattirolishi
tufayli
maʼnaviy
zarar yetkazilganda yoxud
fuqarolarning
shaʼni,
qadr-qimmati va ishchanlik
obroʻsini
kamsituvchi
yolgʻon
maʼlumot
tarqatilganda
–
bu kabi hollarda aybdorlik darajasidan
qatʼi
nazar
maʼnaviy
zarar qoplanishi belgilangan.
Demak,
maʼnaviy
zarar uchun javobgarlik odatda ayb prinsipiga tayanadi, lekin
qonunda
koʻrsatilgan
istisno holatlarda aybsiz ham javobgarlik kelib chiqadi (masalan,
avtohalokatda jabrlanuvchi hayoti yoki
sogʻligʻiga
zarar yetkazilsa, transport vositasi
egasi aybsizligini isbotlay olmasa, yetkazilgan moddiy va
maʼnaviy
zararlarni
qoplashga majbur
boʻladi).
Oʻzbekiston
Oliy sudining 2000-yil 28-martdagi 7-son
Plenum qarorida
maʼnaviy
zararni qoplashga oid qonun normalarini
qoʻllash
boʻyicha
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 13 ~
tushuntirishlar berilib,
maʼnaviy
zarar deganda shaxsning jismoniy azoblari
(ogʻriq,
noqulaylik) va ruhiy iztiroblari (xafagarchilik, tushkunlik va h.k.) tushunilishi
taʼkidlangan
[4].
Maʼnaviy
zarar mustaqil ravishda qoplanadi,
yaʼni
moddiy zarar
mavjud yoki qoplanayotgan
boʻlishidan
qatʼi
nazar,
maʼnaviy
ziyon uchun ham alohida
toʻlov
undiriladi.
Isteʼmolchilar
huquqlari
toʻgʻrisidagi
qonunda aynan shu qoida
mustahkamlangan: agar
isteʼmolchining
huquqlari buzilishi oqibatida unga
maʼnaviy
zarar yetkazilgan
boʻlsa,
aybdor shaxs ushbu zarar uchun pul
toʻlashi
shart, bu
toʻlov
moddiy ziyondan
qatʼi
nazar undiriladi.
Zararni baholash va qoplash mezonlari.
Isteʼmolchiga
yetkazilgan zarar uchun
toʻlanadigan
kompensatsiya miqdorini aniqlash
–
amaliy jihatdan murakkab jarayon.
Moddiy zarar (real zarar) holatida jabrlanuvchi
koʻrgan
aniq ziyonni hujjatlar bilan
isbotlay oladi (masalan, singan tovarning qiymati, davolanish uchun sarflangan chek-
fakturalar va h.k.). Shu sababli Fuqarolik kodeksi 14-moddasi hamda 985-moddalariga
binoan yetkazilgan real zarar hajmi aniqlanib, odatda
toʻliq
qoplanadi. Boy berilgan
foydani aniqlash esa muayyan darajada prognostika xulosaga
bogʻliq
–
sud
jabrlanuvchi huquqbuzarlik
boʻlmaganda
qancha daromad olishi mumkinligini holatga
koʻra
taxmin qiladi. Odatdagi fuqarolik muomalasi sharoitida
oʻrtacha
kutiladigan
foyda, jabrlanuvchining daromad
koʻrish
quvvati va boshqalar inobatga olinadi.
Eʼtiborlisi,
Yevropa Inson huquqlari sudi amaliyotida ham boy berilgan foyda
kelgusidagi taxminiy zarar sifatida baholanib,
daʼvogarning
imkon qadar asl holatiga
qaytishi maqsadida adolatli tarzda hisob-kitob qilinadi. Misol uchun, sud qarorida
“jabrlanuvchining
biznesi huquqbuzarlik tufayli falon foizga pasaygani hisobga olinib,
boy berilgan foyda shu miqdorda
belgilansin”
kabi yondashuvlar
qoʻllanishi
mumkin.
Maʼnaviy
zarar miqdorini baholash esa ancha murakkab, chunki u aniq moddiy
oʻlchovga
ega emas.
Oʻzbekiston
Fuqarolik kodeksining 1022-moddasiga muvofiq,
maʼnaviy
zarar uchun
toʻlov
miqdorini sud belgilaydi, bunda jabrlanuvchiga
yetkazilgan jismoniy va ruhiy azoblarning xususiyati hamda aybdorning ayb darajasini
inobatga oladi; miqdorni belgilashda oqilonalik va adolatlilik mezonlariga amal
qilinishi lozim [2; 1022-modda]. Sud jabrlanuvchining shaxsini, individual
xususiyatlarini, azob-uqubatning qanchalik
ogʻir
kechganini baholaydi. Hech bir
holatda
maʼnaviy
zarar qoplash rad etilmasligi, agar qonun asosida talab qilinayotgan
boʻlsa,
toʻlanishi
lozim. Masalan,
isteʼmolchi
sifatsiz xizmat tufayli kuchli stress va
asabiy buzilishlarni boshdan kechirgan
boʻlsa,
u
maʼnaviy
ziyon uchun muayyan pul
miqdorini undirishni
soʻrashi
mumkin. Sud bu miqdorni belgilaganda, huquqbuzarning
aybi qasddan yoki ehtiyotsizlik ekanini, yetkazilgan noqulaylik va azob darajasini
hisobga oladi. Amaliyotda
Oʻzbekiston
sudlari
maʼnaviy
zarar uchun, odatda, nisbatan
kam miqdor
–
bir necha million
soʻm
atrofida
–
tovon tayinlaydi, chunki oqilonalik
tamoyiliga
koʻra
haddan tashqari yuqori summalar belgilashdan saqlaniladi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 14 ~
Darhaqiqat, Oliy sud Plenumi qarorida ham sudlar
maʼnaviy
zarar miqdorini
belgilashda moddiy ahvol va adolat mezonlarini inobatga olishlari lozimligi uqtirilgan.
Yevropa Inson huquqlari sudi qarorlarida ham nomulkiy zarar (ruhiy zarar)
boʻyicha
adolatli kompensatsiya (equitable relief) tamoyili
qoʻllanib,
sud
oʻz
ichki
ishonchiga
koʻra
maʼnaviy
zarar uchun adolatli deb topilgan summani belgilaydi.
Koʻpincha
bu summalar Yevropa davlatlarida nisbatan past
boʻlib,
masalan, shaxsning
qiynoqqa solingani uchun 10 000 yevro, nohaq qamoqda
oʻtirgani
uchun 5 000 yevro
kabi miqdorlar tayinlanadi
–
bu, albatta, AQShdagi millionlab dollarlik ayblov
tovonlari bilan solishtirganda ancha kam. Biroq bunday farqning sababi huquqiy
yondashuvdagi farqlardir. Huquqiy javobgarlik rejimi (ayb prinsipi va obyektiv
javobgarlik).
Isteʼmolchilarga
yetkaziladigan zarar uchun kim va qanday shartlarda
javobgar
boʻlishi
masalasi ham muhimdir.
Oʻzbekiston
fuqarolik qonunchiligida
umumiy qoida sifatida aybga asoslangan javobgarlik prinsipi amal qiladi:
yaʼni
zarar
yetkazgan shaxs
oʻz
aybsizligini isbotlay olmasa, javobgarlikka tortiladi (FK 985-
modda). Biroq ayrim holatlarda qonun javobgarlikni aybdan
qatʼi
nazar yuklaydi.
Jumladan,
“oshkora
xavf manbai bilan
bogʻliq
faoliyat”
uchun javobgarlik (FK 999-
modda)
–
transport vositalari, energetika, portlovchi moddalar kabi atrofdagilar uchun
oshiqcha xavf
tugʻdiruvchi
faoliyat egasi
oʻz
aybsizligini isbotlamasa, bunday manba
yetkazgan zarar uchun javob beradi. Masalan, avtotransport vositasi egasi
yoʻl
-
transport hodisasi oqibatida jabrlanuvchiga yetkazilgan zararni (agar voqea fors-major
yoki jabrlanuvchining qasdi tufayli kelib chiqmagan
boʻlsa)
toʻlaydi.
Bu obyektiv (aybsiz) javobgarlik
boʻlib,
isteʼmolchilar
nuqtayi nazaridan muhim:
koʻplab
isteʼmolchilar
vosita qatnashchilaridir va avtohalokatlardan
koʻrilgan
zarar
aynan shu qoidalar asosida qoplanadi. Shuningdek, mahsulotdagi nuqsonlar uchun
javobgarlik ham
koʻpincha
obyektiv xarakterga ega.
“Isteʼmolchilarning
huquqlarini
himoya qilish
toʻgʻrisida”gi
qonunning 20-moddasiga muvofiq, mahsulot (tovar, ish
yoki xizmat) konstruksiyasi, tayyorlanishi yoki tarkibidagi nuqsonlar yoxud xavfsizlik
talablariga zid keluvchi kamchiliklar tufayli
isteʼmolchining
hayoti,
sogʻligʻi
yoki mol-
mulkiga yetkazilgan zarar sotuvchi (ishlab chiqaruvchi, ijrochi) tomonidan
toʻliq
qoplanishi lozim. Bu yerda ham ishlab chiqaruvchining aybi shart emas
–
agar
mahsulot nuqsonli
boʻlsa
va zarar yetgan
boʻlsa,
javobgarlik
boʻladi.
Qonunda faqat
bitta istisno berilgan: agar sotuvchi (ishlab chiqaruvchi) zarar
isteʼmolchining
mahsulotdan
notoʻgʻri
foydalanishi yoki saqlash qoidalarini buzishi oqibatida kelib
chiqqanini yoki yengib
boʻlmas
kuch (fors-major) tufayli sodir
boʻlganini
isbotlasa, u
javobgarlikdan ozod etiladi. Demak,
isteʼmolchi
sifatsiz mahsulot tufayli zarar
koʻrsa,
odatda ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi bunga javobgar
boʻladi,
va ulardan zarar
undirib beriladi (shartnoma munosabatidan
qatʼi
nazar
–
yaʼni
xaridor bevosita ulardan
sotib olmagan
boʻlsa
ham,
masʼuliyat
yuklanadi).
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 15 ~
Zararlarning huquqiy tasnifi va javobgarlik masalalarida nazariyotchilar turli
konseptual yondashuvlarni ilgari surishgan. Jumladan, ingliz huquqshunosi P. Uinfield
tort huquqining asosiy vazifasi fuqarolik javobgarligini jinoyat javobgarligidan iloji
boricha ajratib
koʻrsatish,
yaʼni
tortdagi
“jazolovchi”
unsurlarni ham fuqaroviy
xarakterga ega deb bilish lozimligini
taʼkidlagan.
Uinfieldning qayd etishicha, tort
qonunida zarar uchun tovon puli
baʼzan
“exemplary
yoki
punitive”
xususiyatga ega
boʻlsa
-da, bu baribir jinoyat jazosi doirasiga kirmaydi; jinoyatda jazo davlat nomidan
berilsa, tortda esa jazo elementi mavjud
boʻlsa
ham, u xususiy tartibda, jabrlanuvchiga
toʻlanadi
va shu bilan farqlanadi [6; B. 350]. Ingliz sud amaliyotida Lord Devlin
mashhur
“Rookes
v.
Barnard”
ishida aynan shu nuqtayi nazarni
qoʻllab,
faqat istisno
holatlardagina (masalan, davlat mansabdori tomonidan qasddan huquqbuzarlik qilish
kabi)
“exemplary
damages”
berilishi mumkinligini
koʻrsatib
oʻtgan
edi [7]. Shundan
soʻng
Angliyada jazolovchi tovonlar
qoʻllanilishi
keskin cheklangan.
Huquqni iqtisodiy tahlil qilish maktabi vakillari
–
G. Kalabresi, R. Posner va
boshqalar
–
esa zararni qoplash institutini asosan
ragʻbatlantiruvchi
va oldini oluvchi
funksiyalar nuqtayi nazaridan
oʻrganganlar.
Xususan, amerikalik olim Guido Kalabresi
oʻzining
“Baxtsiz
hodisalarning
qiymati”
asarida tort huquqining bosh maqsadi
jamiyatda baxtsiz hodisalar bilan
bogʻliq
jami xarajatlarni minimallashtirishdan iborat,
deb
taʼkidlaydi.
Uning fikricha, faqat zarar qoplanishini
taʼminlash
yetarli emas, balki
shunday huquqiy mexanizmlar
boʻlishi
kerakki, ular potensial zarar yetkazuvchilarni
ehtiyot choralari
koʻrishga
majbur etib, avariyalar yoki sifatsiz mahsulotlar sonini
kamaytiradi [8; B. 154]. Bu
maʼnoda,
Kalabresi nazarida tort huquqi tizimi shu
“avariya
xarajatlari”
(zararning
oʻzi
va oldini olish xarajatlari
yigʻindisi)ni
minimallashtirishga xizmat qilishi kerak. Uning izdoshi Richard Posner ham tort
huquqiga iqtisodiy yondashib, tortni mohiyatan
“kompensatsiya
tizimi”
emas, balki
“optimal
ehtiyot choralar
koʻrishni
ragʻbatlantiruvchi
tizim”
deb tavsiflagan [9; B.
331]. Posner
taʼlimotiga
koʻra,
fuqarolik javobgarligining vazifasi jabrlanuvchini
qondirishdan
koʻra,
potensial aybdorlarga ogohlantiruvchi signal berishdir: agar
keltirgan zararingizni
toʻliq
toʻlashingizni
bilsangiz, oldindan xavfli xatti-harakatdan
tiyilasiz. Posner shuning uchun huquqni
qoʻllash
amaliyotida
baʼzan
zarar
koʻlamidan
kelib chiqib ehtiyot choralariga sarflanishi lozim
boʻlgan
optimal xarajatlar mezonini
(masalan, Hand formulasi deb nomlanuvchi iqtisodiy test)
qoʻllashni
taklif qilgan. Bu
yondashuv AQSh sudlarida mahsulot nuqsoni ishlarida va
baʼzi
beparvolik ishlarida
oʻz
ifodasini topgan
–
kompaniyalar xavfsizlik choralarini
koʻrmaslik
natijasida tovon
toʻlash
xarajatlari xavfini tortishi ularga profilaktik choralarni qimmatga olsa ham
koʻrishga
undaydi. Shu bilan birga, zamonaviy nazariyotchilar tort huquqini faqat
iqtisodiy mantiq bilan cheklab
boʻlmasligini
ham tan oladilar.
Muhokama.
Yuqoridagi natijalar tahlili shuni
koʻrsatadiki,
isteʼmolchilarga
yetkaziladigan zararlarning huquqiy tasnifi va baholanishi masalasi
koʻp
qirrali va
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 16 ~
murakkabdir. Milliy qonunchilikda zarar tushunchasi keng qamrab olingan
boʻlsa
-da,
uning amaliy
qoʻllanilishida
ayrim muammo va noaniqliklar kuzatiladi. Misol uchun,
boy berilgan foydani hisoblash aksariyat fuqarolik ishlarida murakkab
boʻlgani
sababli, sudlar
koʻpincha
faqat real zararni qoplash bilan cheklanadilar.
Isteʼmolchi
nuqtayi nazaridan esa
yoʻqotilgan
foyda ham real zarar kabi qoplanishi adolatdan
boʻlar
edi [10; B. 582]
–
masalan, sifatsiz mahsulot tufayli bir muddat ish faoliyatini
toʻxtatgan
tadbirkor-
isteʼmolchi
ololmay qolgan foydasini undirishi mantiqan
toʻgʻri.
Bunda iqtisodchilar yordamida ekspertiza tayinlash va kutilgan foydani aniqlash
usullarini takomillashtirish lozim.
Maʼnaviy
zarar masalasiga kelsak, sudlar tomonidan undirilayotgan tovon
miqdorlari
koʻpincha
jabrlanuvchini qoniqtirmaydi, chunki ayrim hollarda ruhiy
azoblar mulkiy ziyondan ham
ogʻir
boʻlishi
mumkin. Shu bois,
maʼnaviy
zarar uchun
maksimal miqdorni belgilovchi qoida
yoʻqligini
inobatga olib, sudlar hal qiluv
qarorlarida yanada
jurʼatliroq
yondashishlari, alohida
ogʻir
holatlarda (masalan,
isteʼmolchini
yoppasiga aldash, uning
sogʻligʻiga
qasddan putur yetkazish kabi)
yuqoriroq summalarni undirishlari maqsadga muvofiq
boʻladi.
Bu bir tomondan
adolatni
taʼminlasa,
ikkinchi tomondan profilaktik
taʼsir
ham
koʻrsatadi
–
yirik
kompaniyalar
isteʼmolchiga
beparvo munosabatda
boʻlsa,
katta tovon
toʻlashga
majbur
boʻlishini
bilib turishsa,
oʻz
faoliyatida ehtiyotkorlikni oshiradilar.
Xalqaro tajribadan
koʻrinadiki,
AQShda
“punitive
damages”
instituti orqali shu
profilaktik maqsad kuchaytirilgan. Biroq bu yondashuvni qabul qilish
oʻziga
xos
xavflarni ham
tugʻdiradi:
juda katta miqdordagi jazolovchi tovonlar ayrim hollarda
sudlayotgan
hayʼatning
subyektiv hissiyotiga
bogʻliq
boʻlib,
huquqiy barqarorlikni
pasaytirishi mumkin. Shu sabab AQShning
oʻzida
ham
“punitive
damages”
atrofida
bahs-munozaralar mavjud,
koʻplab
huquqshunoslar bu institutdan
suiisteʼmol
qilinmasligi uchun islohotlar taklif qilishgan.
Yevropa tizimi esa konservativroq
boʻlib,
faqat kompensatsiyaga tayanishi
hammaning ham
koʻnglini
toʻldirmaydi
–
chunki
baʼzan
aybdor shaxs nomoddiy zarar
uchun nominal (ramziy) miqdor
toʻlab,
jiddiy jazodan qutilib ketishi mumkin.
Oʻzbekiston
sharoitida, fikrimizcha, ayni paytda
“punitive
damages”
kabi tub
oʻzgarishga
hojat
yoʻq,
lekin
maʼnaviy
zarar instituti
qoʻllanilishini
rivojlantirish
kerak. Sudlarimiz bu borada allaqachon ertasini
oʻylab,
masʼuliyat
bilan
yondashayotgan korxona va shaxslarni jazolash emas, balki jabrlanuvchini qondirishga
eʼtibor
qaratishmoqda. Kelgusida esa,
isteʼmolchilar
huquqlarini himoya qilish
sohasida, ayrim
qoʻpol
buzilishlar uchun (masalan, hayot uchun xavfli mahsulotni
ongli ravishda sotgan kompaniyalarga nisbatan) jarima tariqasida undiriladigan
maxsus tovon puli joriy etish masalasi ham
koʻrib
chiqilishi mumkin. Bunday tovon
puli jabrlanuvchiga emas, maxsus
jamgʻarmaga
yoʻnaltirilib,
umumiy
isteʼmolchi
manfaatlariga xizmat qiladigan
targʻibot
yoki nazorat tadbirlariga sarflanishi ham
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 17 ~
mumkin
(baʼzi
davlatlarda
“statutory
damages”
shunga
oʻxshash
shakllar mavjud).
Nazariy jihatdan qaraganda, tort huquqining iqtisodiy va axloqiy funksiyalari
oʻrtasida
muvozanatni saqlash lozim. Kalabresi va Posner
taʼkidlaganidek,
tort tizimi avariyalar
va zararlarning oldini olishga xizmat qilishi kerak.
Xulosa.
Umuman olganda aytish mumkinki,
isteʼmolchilarga
yetkaziladigan
zararlarning huquqiy tasnifi
–
real zarar (haqiqiy ziyon), boy berilgan foyda, moddiy
va
maʼnaviy
zarar
–
Oʻzbekiston
qonunchiligida
umumeʼtirof
etilgan xalqaro
standartlarga mos ravishda belgilab
qoʻyilgan.
Milliy huquqiy normalar
isteʼmolchining
buzilgan huquqlarini tiklash uchun yetkazilgan zararlarni
toʻliq
qoplash (fuqarolik kodeksi 14-modda) hamda
maʼnaviy
zarar uchun ham alohida
kompensatsiya
toʻlash
(FK 1021-1022-moddalar,
Isteʼmolchilar
huquqlari
toʻgʻrisidagi
qonunning 22-moddasi) imkoniyatini nazarda tutadi. Xalqaro tajribada
ham (EIHS amaliyoti va Yevropa qonunchiligi) jabrlanuvchiga yetkazilgan moddiy va
nomoddiy zararlarni qoplash tamoyili ustuvor ekani tasdiqlanadi. Shu bilan birga,
AQSh huquqidagi
“punitive
damages”
instituti xususiy huquq javobgarligining yanada
kuchaytirilgan, jazolovchi shakli sifatida mavjud ekani, ammo u
koʻproq
Amerika
huquqiy muhitiga xos hodisa ekani
taʼkidlanishi
lozim
–
yevropalik hamda
oʻzbek
qonunchilik buning
oʻrniga
davlatning
maʼmuriy
jarima choralarini alohida
qoʻllab,
fuqaroviy javobgarlikni faqat kompensatsiya bilan cheklash konsepsiyasiga
asoslanadi.
Tahlillar shuni
koʻrsatadiki,
milliy qonunchilik normalarini amaliyotda
toʻgʻri
qoʻllash
va talqin qilish muhim ahamiyatga ega.
Isteʼmolchilarga
zarar yetkazish bilan
bogʻliq
sud ishlarida bir yoqadan bosh chiqarilgan yondashuvlarni joriy etish taklif
qilinadi. Jumladan:
Zararni
toʻliq
qoplash tamoyilini
qatʼiy
roʻyobga
chiqarish: Sudlar real zarar bilan
bir qatorda asosli va isbotlanadigan darajada boy berilgan foydani ham qoplashga
eʼtibor
qaratishlari lozim. Fuqarolik kodeksi 14-moddasining mazmuniga oid
tushuntirishlar sudlarga yetkazilib,
“boy
berilgan
foyda”ni
aniqlashda ekspertiza va
mutaxassis xulosalaridan foydalanish amaliyoti kengaytirilishi kerak. Garchi bu 859-
985-1015-1070-moddalarida ushbu birikma ishlatilgan
boʻlsa
-da, uni alohida
tariflashga ehtiyoj mavjud.
Maʼnaviy
zarar miqdorini adolatli belgilash mezonlarini ishlab chiqish: Oliy sud
tomonidan yangi Plenum qarori qabul qilib, unda
maʼnaviy
zarar uchun tovonni
belgilashda oriyentir
boʻladigan
omillar
roʻyxati
berilishi maqsadga muvofiq (masalan,
huquqbuzarning ayb darajasi, jabrlanuvchining azob chekkan davri davomiyligi,
yetkazilgan ruhiy zararning tibbiy
tasdigʻi
va boshqalar). Bu sudlar qarorlarida bir xil
yondashuvni
taʼminlashga
xizmat qiladi. Shuningdek, shaxsiy xususiyatlari hisobga
olingan holda
maʼnaviy
zarar
toʻlash
tartibini yanada takomillashtirish bu uchun
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 18 ~
maxsus
oʻquv
kurslarida
oʻqitib,
sudyalarni yoki sud maslahatchilarini ixtisoslashtirish
kerak.
Isteʼmolchilar
uchun sud amaliyotini yengillashtirish:
Isteʼmolchilarga
zarar
yetkazilishi bilan
bogʻliq
daʼvolarni
koʻrishda
sud xarajatlaridan ozod qilish,
soddalashtirilgan ish yurituv
qoʻllash
kabi choralar davom
ettirilmogʻi
zarur. Bu
isteʼmolchilarning
oʻz
huquqlarini himoya qilishga
boʻlgan
ragʻbatini
oshiradi va zarar
yetkazgan subyektlarga profilaktik
taʼsir
koʻrsatadi.
Yuqoridagi taklif va choralarning hayotga tatbiq etilishi natijasida,
isteʼmolchilarga
yetkaziladigan zararlarning
oʻz
vaqtida va
toʻliq
qoplanishi
taʼminlanadi,
isteʼmolchilar
huquqlarining real himoyasi kuchayadi. Bu esa,
oʻz
navbatida, jamiyatda halol tadbirkorlik muhitini shakllantirishga, sifatsiz mahsulot
chiqaruvchi va xizmat
koʻrsatuvchilarning
masʼuliyatini
oshirishga xizmat qiladi.
Izlanishlar
koʻrsatadiki,
isteʼmolchilar
huquqlarini himoya qilish tizimini
takomillashtirish doimiy
eʼtiborda
boʻlishi
zarur
–
chunki har bir
isteʼmolchining
manfaatlari himoyalangan jamiyatdagina adolat va farovonlikka erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi. https://lex.uz/docs/-6445145
2.
Oʻzbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi. https://lex.uz/docs/-111189
3. European Court of Human Rights, Guide on Article 41 of the Convention (Just
Satisfaction). https://www.coe.int/en/web/execution/article-41
4.
“Maʼnaviy
zararni qoplash haqidagi qonunlarni
qoʻllashning
ayrim masalalari
toʻgʻrisida”gi
Oliy sud qarori. https://lex.uz/docs/-1449509
5.
“Isteʼmolchilarning
huquqlarini himoya qilish
toʻgʻrisida”gi
qonun.
https://lex.uz/docs/-4704
6. Winfield, P.H. A Textbook of the Law of Tort. London: Sweet & Maxwell,
1937.
—
742 b.
7. Rookes v. Barnard [1964] AC 1129 (HL) // Appeal Cases
—
London: House
of Lords, 1964. https://www.lawteacher.net/cases/rookes-v-barnard.php
8. Calabresi, G. The Costs of Accidents: A Legal and Economic Analysis. New
Haven: Yale University Press, 1970.
—
340 b
9. Posner, R.A. Economic Analysis of Law. 7th ed. New York: Aspen Publishers,
2007.
—
960 b.
10. Oqyulov O. Fuqarolik huquqi: II qism [Matn]: darslik / O. Oqyulov va
boshqalar.
–
Toshkent : TDYU, 2023.
–
896 b.
