Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 40 ~
INKLYUZIV
TA’LIMDA
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING
RIVOJLANTIRISH OMILLARI
Madatova Dilnura
Andijon davlat pedagogika instituti Maktabgacha
ta’lim
y
o‘
nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inklyuziv
ta’lim
sharoitida maktabgacha yoshdagi
bolalarning rivojlanishiga
ta’sir
qiluvchi asosiy omillar tahlil qilinadi. Inklyuziv
muhitda tarbiyalanayotgan bolalarning individual xususiyatlari, ularning psixologik va
ijtimoiy moslashuvi, pedagogik yondashuvlar va ota-onalar hamkorligining ahamiyati
ochib beriladi. Shuningdek, maxsus ehtiyojli bolalarni erta yoshdan
qo‘llab
-quvvatlash
va ularning teng imkoniyatlarda
ta’lim
olishini
ta’minlashga
qaratilgan samarali
metodlar
ko‘rib
chiqiladi
Abstract:
This article analyzes the main factors affecting the development of
preschool children in inclusive education. The individual characteristics of children
raised in an inclusive environment, their psychological and social adaptation,
pedagogical approaches and the importance of parental cooperation are revealed.
Effective methods are also considered to support children with special needs from an
early age and ensure their equal education opportunities.
Аннотация:
В
статье
анализируются
основные
факторы,
влияющие
на
развитие
детей
дошкольного
возраста
в
условиях
инклюзивного
образования.
Раскрываются
индивидуальные
особенности
детей,
воспитывающихся
в
инклюзивной
среде,
их
психологическая
и
социальная
адаптация,
педагогические
подходы,
значимость
родительского
сотрудничества.
Будут
также
рассмотрены
эффективные
методы
поддержки
детей
с
особыми
потребностями
с
раннего
возраста
и
обеспечения
им
равных
образовательных
возможностей
Kalit
so‘zlar:
Inklyuziv
ta’lim,
maktabgacha yosh, rivojlanish omillari, jismoniy
rivojlanish, psixologik moslashuv, intellektual rivojlanish, maxsus ehtiyojli bolalar,
individual yondashuv.
Keywords:
Inclusive education, preschool age, developmental factors, physical
development, psychological adaptation, intellectual development, children with special
needs, individual approach
Ключевые
слова:
Инклюзивное
образование,
дошкольный
возраст,
факторы
развития,
физическое
развитие,
психологическая
адаптация,
интеллектуальное
развитие,
дети
с
особыми
потребностями,
индивидуальный
подход.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 41 ~
Hozirgi kunda ta
’
lim tizimida insonparvarlik tamoyillariga asoslangan inklyuziv
yondashuv keng qo
‘
llanilmoqda. Inklyuziv ta
’
lim barcha bolalarning, jumladan,
jismoniy, aqliy yoki hissiy rivojlanishda muayyan cheklovlarga ega bo
‘
lgan
maktabgacha yoshdagi bolalarning ham umumiy ta
’
lim tizimida qatnashishini
ta
’
minlashga qaratilgan. Inklyuziv ta
’
lim
—
alohida ta
’
lim ehtiyojlari va individual
imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta
’
lim oluvchilar uchun
ta
’
lim tashkilotlarida ta
’
lim olishga bo
‘
lgan teng imkoniyatlarni ta
’
minlagan holda
beriladigan ta
’
lim Bu jarayon nafaqat ta
’
lim-tarbiyaning mazmuni va metodikasini
qayta ko
‘
rib chiqishni, balki pedagog, ota-ona hamda jamiyatning hamkorlikda
ishlashini talab etadi. Maktabgacha yosh
—
bu bolaning shaxs sifatida shakllanishida
eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Shu bois, ushbu maqolada aynan inklyuziv
ta’lim
muhitida bolalarning har tomonlama rivojlanishiga
ta’sir
etuvchi omillar chuqur
tahlil qilinadi.
1. Jismoniy rivojlanish
ko‘rsatkichlari
- Inklyuziv
ta’limda
bolalarning jismoniy
rivojlanishi muhim
o‘rin
tutadi, chunki
sog‘lom
tana
—
sog‘lom
aqlning asosi
hisoblanadi. Maktabgacha yosh davrida bolaning harakat faolligi, muvofiqlashtiruvchi
qobiliyatlari, mayda va yirik motorikasi rivojlanadi. Maxsus ehtiyojli bolalarda bu
ko‘rsatkichlar
turlicha darajada
bo‘lishi
mumkin. Shu sababli har bir bolaning
individual jismoniy holatiga mos holda jismoniy mashqlar, harakatli
o‘yinlar,
fizioterapevtik
mashg‘ulotlar
tashkil etilishi lozim. Bunday yondashuv bolaning
umumiy rivojlanishiga ijobiy
ta’sir
ko‘rsatadi
va ularni tengdoshlar bilan bir xil
sharoitda rivojlanishiga imkon yaratadi.
2. Shaxsiy-psixologik rivojlanish
ko‘rsatkichlarIi
- Bolalarning shaxsiy-
psixologik rivojlanishi ularning ijtimoiy hayotga moslashuvi,
o‘zini
anglash darajasi,
his-
tuyg‘ularini
ifodalashi va boshqarishi bilan
bog‘liq.
Inklyuziv muhitda bu omillar
ayniqsa muhim sanaladi, chunki bolalar
ko‘p
hollarda
o‘zini
boshqalardan farqli his
qilishi mumkin. Psixologik barqarorlikni
ta’minlash
uchun ijobiy ijtimoiy muhit
yaratish, empatiya va mehribonlikka asoslangan yondashuvlarni
qo‘llash
lozim.
Tarbiyachi va psixologlarning hamkorligi orqali bolaga individual yondashuv asosida
emotsional
qo‘llab
-quvvatlash
ko‘rsatiladi.
Bu esa bolaning
o‘ziga
bo‘lgan
ishonchini
oshiradi va ijtimoiylashuv jarayonini tezlashtiradi.
3. Intellektual (aqliy) rivojlanish omillari - Maktabgacha yoshdagi bolalarda
intellektual rivojlanish tafakkur, xotira, diqqat, nutq va muammo yechish
qobiliyatlarining shakllanishi orqali namoyon
bo‘ladi.
Inklyuziv
ta’limda
bu jarayon
yanada murakkab kechadi, chunki har bir bolaning aqliy salohiyati turlicha
bo‘ladi.
Shuning uchun
mashg‘ulotlar
mazmuni va shakli moslashtirilgan
bo‘lishi,
ko‘rgazmali
materiallar, interaktiv usullar, didaktik
o‘yinlar
orqali bolaning fikrlash faoliyatini
faollashtirish zarur. Shuningdek, logopedik yordam va nutq rivojlantiruvchi texnikalar
ham intellektual salohiyatni oshirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 42 ~
Inklyuziv
ta’lim
maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama rivojlanishini
ta’minlashda
zamonaviy
ta’lim
tizimining muhim
yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi.
Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki,
bolalarning jismoniy, shaxsiy-psixologik va
intellektual rivojlanishini
qo‘llab
-quvvatlash inklyuziv muhitda individual
yondashuvni, moslashtirilgan pedagogik metodlarni va ijtimoiy-psixologik yordamni
talab qiladi.
Ta’lim
-tarbiya jarayonida ota-onalar, pedagoglar va psixologlar
o‘rtasidagi
samarali hamkorlik bolalarning rivojlanishini jadallashtirishga xizmat
qiladi. Shuningdek, maxsus ehtiyojli bolalar uchun qulay muhit yaratish, zaruriy
moddiy-texnik vositalar bilan
ta’minlash,
ularning ijtimoiy moslashuvi va
ta’limda
teng imkoniyatlarini
ta’minlashga
yo‘naltirilgan
bo‘lishi
lozim. Inklyuziv
ta’limni
izchil rivojlantirish orqali barcha bolalarning jamiyatda faol ishtirokini
ta’minlash
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yхati:
1.Abdullaeva, M. (2021). Inklyuziv
ta’lim
asoslari. Toshkent:
O‘zbekiston
pedagogika nashriyoti.
2.Jo‘rayev,
A., & Tursunova, S. (2020). Maxsus pedagogika va psixologiya.
Toshkent: Ilm Ziyo.
3
.Azizxo‘jaeva,
N.N. (2019). Pedagogik texnologiyalar va pedagog mahorati.
Toshkent: Fan.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“O‘zbekiston
Respublikasi
Xalq
ta’limi
tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”
2019-yil 29-apreldagi PF5712-son Farmoni.
6.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“Alohida
ta’lim
ehtiyojlari
bo‘lgan
bolalarga
ta’limtarbiya
berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”
2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son qarori.
7.
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabr
“Alohida
ta'lim ehtiyojlari
bo‘lgan
bolalarga
ta’lim
berishga oid normativ-huquqiy
hujjatlarni tasdiqlash
to‘g‘risida”gi
№
-638-sonli Qarori.
