Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 4(62)
~ 8 ~
O‘ZBEK ADABIYOTIDA JALOLIDDIN RUMIY AN’ANALARI
Yoqubov Jamoliddin Madaminjon o‘g‘li
Andijon davlat universiteti doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola Jaloliddin Rumiy (1207–1273) va uning tasavvuf
falsafasi hamda adabiy merosining O‘zbek adabiyotiga ta’sirini yoritishga
bag‘ishlangan. Rumiyning asarlari, xususan, "Masnaviy" asari orqali tasavvufiy
g‘oyalar O‘zbekistonning mashhur adib va shoirlariga, jumladan, Alisher Navoiy,
Ahmad Yassaviy, Boborahim Mashrab va Furqat kabi shaxslarga chuqur ta’sir
ko‘rsatgan. Maqolada Rumiy an’analarining Sovet davridan mustaqillik davrigacha
davom etganligi va zamonaviy O‘zbek adabiyotida qanday namoyon bo‘lgani
yoritilgan. Shu bilan birga, Rumiyning asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilinishi va uning
tasavvufiy merosining o‘zbek musiqasida aks etishi ham tadqiq qilingan. Maqola
O‘zbek adabiyotidagi Rumiy an’analarining uzluksiz davom etayotganligini ko‘rsatib
beradi.
Аннотация:
Данная статья посвящена освещению жизни Джалалуддина
Руми (1207-1273) и влиянию его мистической философии и литературного
наследия на узбекскую литературу. Суфийские идеи через произведения Руми,
особенно «Маснави», оказали глубокое влияние на известных писателей и
поэтов Узбекистана, в том числе на Алишера Навои, Ахмеда Яссави,
Боборахима Машраба и Фурката. В статье описывается продолжение традиций
Руми от советского периода до периода независимости и как это проявилось в
современной узбекской литературе. Одновременно изучались также перевод
произведений Руми на узбекский язык и отражение его мистического наследия
в узбекской музыке. В статье показана преемственность традиций Руми в
узбекской литературе.
Abstract:
This article is devoted to highlighting the influence of Jalaluddin
Rumi (1207–1273) and his mystical philosophy and literary legacy on Uzbek
literature. Rumi's works, in particular, through his work "Masnavi", mystical ideas
had a profound impact on famous writers and poets of Uzbekistan, including Alisher
Navoi, Ahmad Yassavi, Boborahim Mashrab, and Furqat. The article highlights the
continuation of Rumi's traditions from the Soviet era to the period of independence
and how they are reflected in modern Uzbek literature. At the same time, the
translation of Rumi's works into the Uzbek language and the reflection of his
mystical legacy in Uzbek music are also studied. The article demonstrates the
continuous continuation of Rumi's traditions in Uzbek literature.
Kalit so‘zlar:
Jaloliddin Rumiy, O‘zbek adabiyoti, Tasavvuf falsafasi, Alisher
Navoiy, Ahmad Yassaviy, Boborahim Mashrab, Furqat, Masnaviy, Ilohiy muhabbat,
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 4(62)
~ 9 ~
Ruhiy kamolot, Sufi an’analar, Sovet davri, Mustaqillik davri, O‘zbek tarjimalari,
Maqom san’ati, Rumiyning ta’siri.
Keywords:
Jalaluddin Rumi, Uzbek literature, Sufi philosophy, Alisher Navoi,
Ahmad Yassavi, Boborahim Mashrab, Furqat, Masnavi, Divine love, Spiritual
perfection, Sufi traditions, Soviet era, Independence era, Uzbek translations, Maqom
art, Rumi's influence.
Ключевые слова:
Джалалуддин Руми, узбекская литература, философия
суфизма, Алишер Навои, Ахмед Яссави, Боборахим Машраб, Фуркат, Маснави,
Божественная любовь, Духовное совершенство, Суфийские традиции,
Советская эпоха, Эпоха независимости, узбекские переводы, Статусное
искусство, влияние Руми.
Jaloliddin Rumiy (1207–1273) O‘rta asr islom va Sharq adabiyotining ulkan
siymolaridan biri hisoblanadi. U nafaqat tasavvuf falsafasini chuqur ifodalagan shoir,
balki o‘ziga xos poetik uslub va falsafiy maktab yaratgan buyuk mutafakkir edi.
O‘zbekiston hududida uning adabiy va falsafiy merosi katta ta'sirga ega bo‘lgan.
Rumiyning an’analari o‘zbek adabiyotiga chuqur singib ketgan va bu ta'sir davom
etib kelmoqda. Quyida O‘zbek adabiyotida Rumiy an’analari haqida tarixiy va
konkret ma'lumotlar beriladi:
1. Tarixiy fon: Jaloliddin Rumiy va uning davri
Jaloliddin Rumiy, 13-asrda yashagan tasavvufiy shoir va mutafakkir, asli Balx
(hozirgi Afg‘oniston) shahridan bo‘lib, u yerda tug‘ilgan. Uning otasi Bahoiddin
Valad ham mashhur islom olimi bo‘lgan. Oila Mongollar bosqinidan qochib, avval
Iroq, keyin esa Kichik Osiyoga ko‘chib o‘tgan. Rumiyning ilmiy va diniy bilim
olishida otasi va keyinchalik tasavvufiy ustozi Shams Tabriziyning ta’siri juda katta
bo‘lgan. Uning eng mashhur asari "Masnaviy ma’naviy" bo‘lib, tasavvufni chuqur
falsafiy va badiiy ifoda qilgan.
2. Rumiyning tasavvuf falsafasi va uning O‘zbek adabiyotiga ta’siri
Rumiy tasavvufiy yo‘lni insonning ruhiy takomili, Allohga bo‘lgan muhabbat va
ilohiy haqiqatni kashf qilish yo‘li deb ta’riflaydi. Bu tasavvufiy g‘oyalar o‘zbek
adabiyotida ham muhim o‘rin tutgan. Xususan, Alisher Navoiy va Ahmad Yassaviy
kabi shoirlarning asarlarida Rumiy ta’sirini ko‘rish mumkin.
Alisher Navoiy
: Navoiy o‘zining "Xamsa" dostonida va boshqa asarlarida
tasavvuf g‘oyalarini chuqur talqin qiladi. Uning asarlarida Rumiyga xos bo‘lgan
ilohiy muhabbat va insonning Alloh bilan yaqinligi tushunchalari o‘z ifodasini
topgan. Navoiyning masnaviylari va Ruboiylarida Rumiy an’analarining ta’siri
yaqqol seziladi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 4(62)
~ 10 ~
Ahmad Yassaviy
: Tasavvufning markaziy shaxslaridan biri bo‘lgan Yassaviy
ham Rumiyning falsafiy va tasavvufiy g‘oyalarini davom ettirgan. Uning "Hikmatlar"
asari tasavvufiy doston sifatida Rumiyning "Masnaviy" asariga o‘xshashliklarga ega.
3. Rumiy an’analari: o‘zbek adabiyotida davom ettirilishi
O‘zbek adabiyotida Rumiyning an’anaviy tasavvufiy yo‘li qator shoirlar va
mutafakkirlar tomonidan davom ettirilgan:
Boborahim Mashrab
: Mashrabning tasavvufiy lirikasi Rumiyning ruhiy
izlanishlariga yaqin. Uning asarlarida Allohga bo‘lgan muhabbat, ruhiy yuksalish va
insonning bu dunyodagi vazifasi haqidagi fikrlar Rumiyga monand tarzda ifoda
etilgan.
Furqat
: 19-asrning oxirida yashagan shoir Furqat ham Rumiyga oid g‘oyalarni
o‘z asarlarida talqin etgan. Uning tasavvufiy asarlarida ham Rumiy an’analari bilan
bog‘liq falsafiy motivlar bor.
4. Sovet davrida Rumiy merosining qayta tiklanishi
Sovet davri o‘zbek adabiyotida tasavvufiy asarlarni chop etish cheklangan
bo‘lsa-da, Rumiyning adabiy merosi katta e’tibor qozongan. Shoir va adiblar o‘z
asarlarida unga murojaat qilgan. 20-asrning ikkinchi yarmida Jaloliddin Rumiyning
asarlari qayta tarjima qilinib, o‘zbek tilida nashr etilgan va ommalashgan.
5. Zamonaviy O‘zbek adabiyotida Rumiy an’analari
Mustaqillik davrida O‘zbekistonda tasavvuf adabiyotiga, xususan, Rumiyning
merosiga qiziqish yana ortdi. O‘zbek shoirlari va yozuvchilari uning falsafasini
chuqur o‘rganib, o‘z ijodlarida bu an’analarni davom ettirishmoqda. Xususan,
Abdulla Oripov va Erkin Vohidov kabi zamonaviy o‘zbek shoirlarining ba'zi
she’rlarida Rumiyga o‘xshash falsafiy ohanglar seziladi.
6. Rumiyning O‘zbek tiliga tarjima qilinishi
Jaloliddin Rumiy asarlarining o‘zbek tiliga tarjima qilinishi uning O‘zbek
adabiyotida chuqur ildiz otganligini ko‘rsatadi. 20-asrda Rumiyning "Masnaviy"
asarining qismlari, ruboiylari va boshqa asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilindi. Bu
tarjimalar tasavvufiy g‘oyalarning kengroq auditoriyaga yetib borishini ta’minladi.
7. Rumiy an’analari va musiqiy meros
O‘zbek xalq musiqasida ham Rumiy tasavvufiy g‘oyalarining ta’siri seziladi.
Ayniqsa, maqom san’atida tasavvufiy ohang va ruhiy uyg‘unlikni ifodalovchi kuylar
Rumiyning tasavvufiy falsafasini eslatadi.
Xulosa
Jaloliddin Rumiy o‘z asarlari va tasavvuf falsafasi bilan O‘zbekiston adabiyotida
chuqur iz qoldirgan. Uning adabiy merosi Navoiydan boshlab, zamonaviy
adiblargacha bo‘lgan ijodkorlarning asarlarida davom etib kelmoqda. Rumiy
tasavvufiy g‘oyalari, ilohiy muhabbat va insoniy kamolot haqidagi fikrlari o‘zbek
adabiyotining ajralmas qismiga aylangan.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 4(62)
~ 11 ~
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. Erkin A’zam “Olma yam-yashil”. Toshkent. G‘ofur G‘ulom nomidagi fan va
adabiyot nashriyoti.
2.Sotvoldiyev Davronbek Xasanboy O‘G‘Li, M.Tojiboyeva OJIZ IJODIDA
TASAVVUFNING TUTGAN O‘RNI // Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali.
2022. №5.
3. Maxmudov Sardorbek. (2023). XURSHID DAVRON SHE’RIYATIDA
“SAN’AT” MAVZUSINING IFODALANISHI. Research Focus International
Scientific
Journal,
2(4),
98–101.
Retrieved
from
https://refocus.uz/index.php/1/article/view/112
4. Sardorbek, M. (2023). XURSHID DAVRON SHE’RIYATIDA “SAN’AT”
MAVZUSINING IFODALANISHI. Research Focus International Scientific Journal,
2(4), 98-101
5.
Sherboyeva,
G.,
&
Ikromov,
M.
(2023).
O
‘ZBEK TILI
FRAZEMALARINING LINGVOKULTROLOGIK XUSUSIYATLARI. Talqin va
tadqiqotlar, 1(30)
6. Qobulov N., Dolimov U. Erk va ma'rifat kuychilari. - T.: 1979. B-10-13
7. Is'hoqov M. Andijon adabiy gurungi. - T.: Mumtoz so‘z. 2013
8. Qur'onov D. Ustozlar guldastasi. - T.:2019
9. Madg‘oziyev. Ko‘hna Sadolar. - T.: Akademnashr, 2020
10. Shohista Kamol qizi. "Muhammad alayhissalomning bolaligi va yoshliklari"
- T.: "Movarounnahr", 2005
11. Usmanov F.F. Linguocultural competence as the means of identifying
images in fixed similes // Theoretical & Applied Science. №5 (73). 2019. p. 17-20.
URL: http://www.t-science.org/arxivDOI/2019/05-73/05-73-4.htm
12. Nabiyeva D.A., Nurmonova S.D. СОВРЕМЕННОЕ ЖАНРОВЕДЕНИЕ
ИЛИ ГЕНРИСТИКА: ТЕОРИИ, МЕТОДЫ, ПЕРСПЕКТИВЫ // Theoretical &
Applied
Science.
2020/4.
-C.
824-827.
URL:
https:
//www.elibrary.ru/item.asp?id=44843224
17. Toʻlanova, M., & Sotvoldiyev, D. (2023). “BOBURNOMA”DA O‘SIMLIK
VA HAYVONOT OLAMI TASVIRI. Talqin Va Tadqiqotlar, 1(31
18. Urayimova, M., & Sotvoldiyev, D. (2023). QO‘RQOQ VA JOHILLARGA
KO‘ZGU BO‘LGAN HIKOYA. Ilm-Fan Va ta’lim, 1(12).
19. Urayimova, Z., & Sotvoldiyev, D. (2023). “BOBURNOMA” ASARIDA
FOYDALANILGAN TOPONIMLAR. Ilm-Fan Va ta’lim, 1(12).
20. Baxridinova, Z., & Sotvoldiyev, D. (2023). “BOBURNOMA”DA TARIXIY
SHAXSLAR VA OLIM-U SHOIRLAR TA’RIFI. Ilm-Fan Va ta’lim, 1(12).
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 4(62)
~ 12 ~
21. Egamberdiyeva, Z., & Sotvoldiyev, D. (2023). “BOBURNOMA”DA
ADABIYOT VA SAN’AT AHLIGA EHTIROM. Ilm-Fan Va ta’lim, 1(12).
22. Mahmudova, M., & Sotvoldiyev, D. (2023). “BOBURNOMA” ASARIDA
QOʻLLANILGAN OʻLCHOV BIRLIKLARI. Ilm-Fan Va ta’lim, 1(12).
23. J. Yokubov, D. Sotvoldiev POETICS OF OJIZ’S GHAZALS // SAI. 2023.
№C11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/poetics-of-ojiz-s-ghazals
24. Усманов Ф. Характеристика действия/бездействия в устойчивых
сравнениях узбекского языка / «Теоретические, методологические и
прикладные вопросы науки и образования» (Самара, июнь 2019 г.) стр. 114-119.
URL:
https://naucorp.ru/upload/iblock/dd6/SBORNIK-NK_MT_06_19-ot-
25. Ф.Усманов. Ўзбек тилидаги ўхшатишларнинг лингвомаданий тадқиқи.
URL:
http://library.ziyonet.uz/static/lib/readerpdf/web/viewer.html?file=http://library.
ziyonet.uz/uploads/books/251467/5e1c61965017c.pdf
26. Usmanov F.F. Mythological and folklore characters in the linguistic picture
of the world: through uzbek similes // European science review. 2018.1/11-12. -P. 54-
58. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/mythological-and-folklore-characters-in-
the-linguistic-picture-of-the-world-through-uzbek-similes
