JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Nazarov Mirjalol Rustam o`g`li
Buxoro Davlat Tibbiyot Universeteti tibbiyot fakulteti
Stomatologiya yo`nalishi 3 bosqich talabasi
[ Xat yozish uchun:
]
Soliyev Abbosjon Alisher oʻgʻli
Buxoro davlat tibbiyot instituti. Anatomiya, Klinik anatomiya kafedrasi assistenti
YUZ-JAG‘ TOPOGRAFIK ANATOMIYASI
Anotatsiya:
Mazkur maqolada inson tanasining murakkab va ahamiyatli sohasi bo‘lgan yuz-
jag‘ sohasining topografik anatomiyasi yoritilgan. Ushbu sohaning chegaralari, asosiy anatomik
bo‘limlari, qon ta’minoti, innervatsiyasi va klinik ahamiyati haqida tushuncha berilgan. Yuz-
jag‘ sohasi stomatologiya, jarrohlik va boshqa tibbiy yo‘nalishlarda katta amaliy ahamiyatga ega
bo‘lib, u yerda joylashgan tuzilmalarni chuqur bilish turli kasalliklar diagnostikasi va davolashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
Yuz sohasi, jag‘ sohasi, topografik anatomiya, yuz mushaklari, qon tomirlari,
asablar, stomatologiya, mandibula, maxilla.
Maqola matni:
Yuz-jag‘ sohasi inson tanasining eng murakkab va muhim anatomik qismlaridan biri bo‘lib, unda
ko‘plab hayotiy tuzilmalar – qon tomirlari, asablar, mushaklar, suyaklar va yumshoq to‘qimalar
joylashgan. Ushbu sohaning topografik anatomiyasi, ayniqsa, stomatologiya, jarrohlik va
anesteziologiya amaliyotida katta ahamiyat kasb etadi. Yuz-jag‘ sohasi inson tanasining eng
harakatchan va tashqi muhit bilan doimiy aloqada bo‘ladigan qismi bo‘lib, anatomiya va klinik
tibbiyotda alohida o‘ringa ega. Bu sohada joylashgan tuzilmalar nutq, mimika, ovqat chaynash,
nafas olish va hid bilish kabi muhim funksiyalarni bajaradi. Shu sababli, ushbu sohaga oid
topografik anatomiyani chuqur bilish har qanday tibbiy mutaxassis uchun zarurdir.
Yuz sohasining chegaralari shunday aniqlanadi: yuqoridan – peshona chizig‘i bilan, pastdan –
jag‘ osti chegarasi bilan, yon tomondan – quloq oldi va chakka sohalari bilan chegaralangan.
Jag‘ sohasi esa, pastki jag‘ suyagi atrofidagi tuzilmalarni o‘z ichiga oladi.
Yuz-jag‘ sohasi bir nechta topografik bo‘limlarga bo‘linadi: peshona sohasi, chakka sohasi, ko‘z
so‘qchasi sohasi, burun sohasi, lablar sohasi, yanoq sohasi, jag‘ osti va jag‘ burchagi sohalari.
Har bir sohaning o‘ziga xos anatomik tuzilmalari, qon ta’minoti va innervatsiyasi mavjud.
Topografik jihatdan yuz-jag‘ sohasi quyidagi asosiy sohalarga bo‘linadi:
Peshona sohasi (regio frontalis)
Chakka sohasi (regio temporalis)
Yanoq sohasi (regio buccalis)
Ko‘z so‘qchasi sohasi (regio orbitalis)
Burun sohasi (regio nasalis)
Lab sohasi (regio oralis)
Jag‘ burchagi sohasi (regio anguli oris)
Jag‘ osti sohasi (regio submandibularis)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bu sohalarda mushaklar, asablar, qon tomirlari, limfa tugunlari va so‘rg‘ichlar, soch ildizlari va
teri bezlari joylashgan bo‘lib, ularning joylashuvi va funksiyasi bir-biridan farqlanadi.
Anatomik jihatdan eng muhim suyaklar quyidagilar: yuqori jag‘ (maxilla), pastki
jag‘ (mandibula), yonoq suyak (os zygomaticum), chakka suyak (os temporale), burun suyaklari
va peshona suyak (os frontale). Bu suyaklar orasidagi bog‘lanishlar va bo‘g‘imlar yuz-
jag‘ sohasining harakatchanligini ta’minlaydi. Ayniqsa, temporomandibulyar bo‘g‘im (articulatio
temporomandibularis) jag‘ harakatlarining asosiy markazi hisoblanadi.
Mushaklar jihatidan esa m. masseter, m. temporalis, m. buccinator, m. orbicularis oris va m.
orbicularis oculi kabi chaynash va mimika mushaklari muhim rol o‘ynaydi. Bu mushaklarning
joylashuvi, funksiyasi va innervatsiyasi stomatologik amaliyotda tish protezlari, operatsiyalar va
anesteziya rejalashtirilganda hisobga olinadi.
Yuz-jag‘ sohasi asosan uch shoxli asab (nervus trigeminus) tarmoqlari bilan innervatsiyalanadi.
V1 (n. ophthalmicus) ko‘z sohasiga, V2 (n. maxillaris) yonoq va yuqori jag‘ga, V3 (n.
mandibularis) esa pastki jag‘ va chaynash mushaklariga xizmat qiladi. Shuningdek, m. facialis
tomonidan mimik mushaklar boshqariladi.
Qon ta’minoti asosan a. facialis, a. maxillaris, a. temporalis superficialis, a. infraorbitalis va
ularning tarmoqlari orqali ta’minlanadi. Venoz oqim v. facialis va v. retromandibularis orqali
amalga oshadi. Bu tomirlar chuqur va yuzaki qatlamlarda joylashgan bo‘lib, infeksiyaning
tarqalish yo‘li sifatida klinik ahamiyatga ega.
Yuz-jag‘ sohasida joylashgan tuzilmalarning aniq topografiyasini bilish quyidagi klinik
holatlarda muhim: tish ildizi atrofida paydo bo‘lgan yiringli jarayonlarda absess va
flegmonalarni to‘g‘ri ochish, lokal anesteziya punktlarini aniqlash, yuz asablarining
shikastlanishini baholash, ortognatik operatsiyalarni rejalashtirish.
Masalan, yanoq sohasi yuqori jag‘ suyagiga tayanadi va bu yerda n. infraorbitalis, a.
infraorbitalis, va m. buccinator joylashgan. Bu soha tish davolash va plastik jarrohlikda muhim
ahamiyatga ega. Jag‘ osti sohasi esa n. mandibularis va uning tarmoqlari, shuningdek, a. facialis
bilan boyitilgan bo‘lib, til osti va til nervlari bilan chambarchas bog‘liq.
Yuz-jag‘ sohasida joylashgan asosiy suyaklar – yuqori jag‘ (maxilla), pastki jag‘ (mandibula),
zygomatic suyak, burun va chakka suyaklaridir. Bu suyaklar yuz skeletini tashkil etib, mushaklar
va boshqa tuzilmalar uchun tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Yuz-jag‘ sohasi topografik anatomiyasini bilish shifokorga turli tibbiy manipulyatsiyalarni,
masalan, anesteziya qo‘llash, yiringli yallig‘lanish o‘choqlarini ochish, travmalarni davolashda
muhim yo‘naltiruvchi bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, asablar (n. trigeminus tarmoqlari) va qon
tomirlari (a. facialis, v. facialis) joylashuvi amaliy ahamiyatga ega.
Shunday qilib, yuz-jag‘ topografik anatomiyasi tibbiyotning ko‘plab sohalarida muhim nazariy
va amaliy asos bo‘lib, bu sohaga oid chuqur bilimlar shifokorning to‘g‘ri tashxis qo‘yishi va
samarali davolash chora-tadbirlarini amalga oshirishida muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa
Yuz-jag‘ sohasining topografik anatomiyasi tibbiyotning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u
nafaqat jarrohlik amaliyotlari, balki diagnostika va boshqa davolash usullarining muvaffaqiyatli
amalga oshirilishida katta ahamiyatga ega. Ushbu sohaning murakkab tuzilishi – mushaklar, qon
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tomirlari, nervlar va suyak tuzilmalarining o‘zaro joylashuvi har bir tibbiy xodimdan aniq va
chuqur bilimlarni talab etadi. Ayniqsa, stomatologiya, otorinolaringologiya va neyroxirurgiya
sohalarida bu bilimlar amaliyotda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Yuz-jag‘ sohasidagi anatomik
zonalarni chuqur o‘rganish, klinik amaliyotda yuzaga keladigan xatoliklarning oldini olishga
xizmat qiladi. Shuningdek, zamonaviy vizualizatsiya texnologiyalari bilan birgalikda bu bilimlar
diagnostika jarayonini yanada samarali qiladi. Xulosa qilib aytganda, yuz-jag‘ topografik
anatomiyasini puxta bilish – zamonaviy tibbiyot amaliyotining poydevoridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Сапин М.Р., Брыксина З.Г. ―Анатомия человека‖. Москва: Медицина, 2017. – 640 б.
2. Ромоданов А.П. ―Топографическая анатомия и оперативная хирургия‖. Киев:
Здоровья, 2016. – 520 б.
3. Мўминов А.Ғ., Атаев А.Қ. ―Топографик анатомия ва амалиётда унинг аҳамияти‖.
Тошкент: Илм-зиё, 2020. – 288 б.
4. Жураев Б.Ж., Эргашев Э.М. ―Инсон анатомияси‖. Тошкент: Меҳнат, 2018. – 350 б.
5. Snell R.S. ―Clinical Anatomy by Regions‖. 10th edition. Lippincott Williams & Wilkins,
2018.
6. Moore K.L., Dalley A.F., Agur A.M.R. ―Clinically Oriented Anatomy‖. 8th Edition.
Wolters Kluwer, 2017.
7. Gray’s Anatomy for Students. 4th Edition. Elsevier, 2020.
8. Netter F.H. ―Atlas of Human Anatomy‖. 7th Edition. Elsevier, 2018.
9. Тўраев М. ―Одам анатомиясида топографик таҳлил усуллари‖. Самарқанд: СамДУ
нашриёти, 2019.
10. Goss C.M. ―Gray's Anatomy of the Human Body‖. Lea & Febiger, 2016.
