JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Allanazarov Miralim Yesbergenovich
Osiyo xalqaro universiteti magistri
YOSH YUGURUVCHILARNI TANLAB OLISH VA SARALASH TIZIMINI
TAKOMILLASHTIRISH
Annotatsiya:
Maqolada yosh sportchilarning, xususan, yuguruvchilarning jismoniy salohiyati,
psixologik holati va sportga layoqatini aniqlash orqali ularni tanlab olish va saralash tizimini
takomillashtirishning zaruriyati yoritilgan. Bugungi kunda sportchilarni aniqlash faqatgina
jismoniy sinovlarga asoslangan bo‘lib, bu esa iqtidorli bolalarni erta bosqichda yo‘qotish xavfini
tug‘diradi. Mazkur maqolada kompleks yondashuv — jismoniy, psixologik, fiziologik va
motivatsion mezonlar asosida tanlash tizimini shakllantirish bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
sport selektsiyasi, yosh sportchilar, yugurish, saralash tizimi, iqtidor, jismoniy
rivojlanish, sport psixologiyasi.
Kirish
:
Jahon miqyosida sportning yuksalishi bilan bir qatorda, yosh sportchilarni erta aniqlash va ularga
mos tarbiyaviy va mashg‘ulot dasturlarini taqdim etish muhim masalaga aylangan. Xususan,
yengil atletika, yugurish kabi sport turlari uchun sportchining tabiiy salohiyati, chidamliligi va
tezkorligining erta aniqlanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo mavjud tanlab olish tizimi
ko‘pincha faqatgina ko‘zga ko‘ringan jismoniy ko‘rsatkichlarga tayanadi. Bu esa iqtidorli, ammo
o‘z imkoniyatlarini hali to‘liq namoyon eta olmagan bolalarning e’tibordan chetda qolishiga olib
keladi. Shuningdek, saralash jarayonlarida psixologik holat, motivatsion tayyorgarlik, oilaviy va
ijtimoiy omillar inobatga olinmaydi. Shuning uchun bugungi kunda sport selektsiyasini
kompleks baholash tamoyillari asosida takomillashtirish dolzarb vazifalardan biridir.
Asosiy qism:
Yosh yuguruvchilarni tanlab olishda eng avvalo ularning jismoniy ko‘rsatkichlari – yurak urish
tezligi, mushak kuchi, o‘pka hajmi, chidamlilik darajasi o‘rganiladi. Bu mezonlar asosida
dastlabki saralash amalga oshiriladi. Ammo so‘nggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, har bir bolaning sportga qiziqishi va muvaffaqiyati nafaqat jismoniy holat, balki
psixologik xususiyatlar – stressga chidamlilik, o‘ziga bo‘lgan ishonch, raqobatga munosabat kabi
omillarga ham bog‘liqdir. Yosh sportchilarni tanlab olishda ularning biologik yoshini aniqlash
masalasi ham dolzarb hisoblanadi. Chunki ko‘plab hollarda bolalarning pasportdagi yoshi
ularning jismoniy rivojlanishiga to‘g‘ri kelmaydi. Bu esa selektsiya vaqtida noto‘g‘ri xulosa
chiqarishga sabab bo‘ladi. Shu bois, sport maktablarida biologik yoshni baholovchi usullardan –
skelet yoshini rentgen asosida aniqlash, ikkinchi jinsiy belgilarni baholash kabi tibbiy asoslangan
metodlardan foydalanish lozim.
Yana bir muhim jihat – selektsiyada teng imkoniyatlar yaratish. Ko‘pincha shahar
markazlaridagi sport maktablariga kirish imkoniyatlari yuqori bo‘lsa, chekka hududlarda iqtidorli
bolalar aniqlanmasdan qolmoqda. Bu muammoni hal qilish uchun mobil selektsiya guruhlari
tashkil etilishi, ular maktablarga borib testlar o‘tkazishi, sportchilar haqidagi ma’lumotlarni
yagona elektron platformaga joylashtirishi zarur.
Shuningdek, tanlov tizimini takomillashtirishda raqamli texnologiyalar – sun’iy intellekt
asosidagi saralash dasturlari, onlayn testlar, statistik tahlil platformalari joriy etilishi dolzarbdir.
Masalan, har bir yosh sportchining yugurish natijalari, yurak urish tezligi, mushak faolligi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
haqidagi ma’lumotlar tizimli ravishda bazaga yozilib boriladi va bu asosda iqtidorli bolalar
aniqlanadi. Bu yondashuv insoniy omillar – subyektiv baholash va favoritizm xavfini
kamaytiradi.
Murabbiylar va selektsionerlar uchun ham muntazam seminar-treninglar tashkil etilishi, ularning
selektsion qarorlar qabul qilishdagi zamonaviy metodikalarni egallashi muhim. Ular nafaqat
jismoniy imkoniyatlarni, balki bolaning psixotipi, yetakchilik qobiliyati, jamoada ishlash
ko‘nikmalarini ham inobatga olishni o‘rganishlari kerak.
Bundan tashqari, yuguruvchilarni ixtisoslashtirish masalasi ham selektsiyaning muhim qismidir.
Har bir bola qisqa masofa (sprint), o‘rta masofa yoki marafon yugurishlariga turlicha mos keladi.
Buning uchun mashg‘ulotlar davomida bola qaysi yo‘nalishda o‘zini erkinroq his qilayotgani
kuzatilishi, yondashuv shunga mos tanlanishi lozim. Bu esa sportchining jarohatlanish xavfini
kamaytiradi, natijadorligini oshiradi.
Alohida e’tiborni motivatsiya va sport etikasiga qaratish kerak. Iqtidorli yosh sportchilarni
saralashda ularning sportga munosabati, mehnatsevarligi, intizomi, jamoaviy ruhga moslashuvi
kabi xususiyatlar ham mezon sifatida olinishi zarur. Buning uchun psixologik testlar, trenerlar
bilan suhbat, ota-onalarning fikri kabi omillar asosida umumiy baholash tizimi yaratilishi
mumkin.
Yuqoridagilar asosida tanlab olish tizimini quyidagi yo‘nalishlarda takomillashtirish zarur:
Birinchidan, sport maktablari va seksiyalariga qabul qilinayotgan bolalarning dastlabki baholash
jarayoniga sport psixologlari jalb etilishi lozim. Ular bolaning psixologik moslashuvi, ichki
motivatsiyasi, ruhiy barqarorligini aniqlashga yordam beradi.
Ikkinchidan, tanlab olish jarayonida oila bilan muloqot qilish, bolaning sportga bo‘lgan
qiziqishini rag‘batlantirish borasida ota-onalarga tavsiyalar berish muhim. Ko‘plab holatlarda
bola iqtidorli bo‘lsa-da, atrof-muhit yoki oilaviy bosim sabab sportdan uzoqlashadi.
Uchinchidan, jismoniy ko‘rsatkichlarni baholashda zamonaviy texnologiyalar – kardio-
monitoring, harakat tahlili, mushak kuchi sensori kabi vositalardan foydalanish orqali aniq va
individual yondashuvga erishish mumkin.
To‘rtinchidan, yosh yuguruvchilarning musobaqalarda qatnashish statistikasi, jarohatlar tarixi,
tayyorgarlik jarayonidagi barqarorligi doimiy kuzatib borilishi va natijalar asosida individual
rivojlanish yo‘li tuzilishi kerak.
Beshinchidan, yugurish bo‘yicha maxsus selektsion testlar ishlab chiqilishi kerak. Masalan, qisqa
va uzoq masofaga yugurish sinovlari, start tezligi, davomiy yugurishdagi yurak ritmi o‘zgarishi
kabi ko‘rsatkichlar asosida sportchining qaysi masofa uchun yaroqliligi aniqlanadi.
Shuningdek, saralash tizimini isloh qilishda trenerlarning tajribasi va qarashlari ham muhim omil
sanaladi. Ko‘plab hollarda tajribali murabbiy bolaning jismoniy imkoniyatlarini erta aniqlab,
unga individual mashg‘ulot dasturlarini tuzishi mumkin. Shu sababli, selektsiya bosqichida
trenerlarning fikri, kuzatishlari va xulosalari alohida ro‘yxat asosida qayd etilishi kerak.
Xorijiy tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, G‘arb davlatlarida sport selektsiyasi faqat musobaqa
natijalariga emas, balki bolaning shaxsiy rivojlanish sur’atlariga, sportga bo‘lgan sadoqatiga
asoslanadi. Masalan, Germaniyada sport akademiyalariga qabul jarayonida bola bilan chuqur
suhbatlar, maxsus diagnostik testlar, sport kundaligi yuritish kabi yondashuvlar mavjud. Shu
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
jihatdan O‘zbekistonda ham selektsiya tizimini modernizatsiya qilish orqali yugurish bo‘yicha
istiqbolli sportchilarni erta bosqichda aniqlash mumkin.
Xulosa:
Yosh yuguruvchilarni tanlab olish va saralash tizimini takomillashtirish nafaqat sportda
natijalarni yaxshilash, balki sog‘lom va maqsadga intilgan avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Bugungi global sport maydonida muvaffaqiyatga erishish uchun selektsiya jarayoni puxta
o‘ylangan, ilmiy asoslangan va ko‘p qirrali bo‘lishi lozim. Jismoniy ko‘rsatkichlar bilan bir
qatorda, psixologik, ijtimoiy va motivatsion omillarni inobatga olish orqali har bir sportchining
imkoniyatlari to‘liq ochiladi. Maqolada taklif etilgan yondashuvlar amaliyotga joriy etilsa,
yugurish bo‘yicha yuqori salohiyatga ega yoshlarni aniqlash va rivojlantirish yo‘lida yangi
bosqichga ko‘tarilish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Husniddin, I. (2025). YENGIL ATLETIKA MASHQLARINING UMUMIY
HARAKTERISTIKASI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 735-739.
2.
Husniddin, I. (2025). YENGIL ATLETIKA MASHQLARINI О ‘RGATISH
METODIKASI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 760-767.
3.
Husniddin, I. (2025). YENGIL ATLETIKANING METODOLOGIYASI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 755-759.
4.
Husniddin, I. (2025). MUSOBAQA DAVRIDA YENGIL ATLETIKACHILARNING
PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGINI YAXSHILASH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR
JURNALI
,
3
(1), 740-744.
5.
Sayfiyev, H., & Saidova, M. (2023). EFFECTS OF GYMNASTICS ON FUNDAMENTAL
MOTOR SKILLS (FMS).
POSTURAL (BALANCE) CONTROL, AND SELF-PERCEPTION
DURING gymnastics. International scientificeducational electronic magazine" OBRAZOVANIE
I NAUKA
,
21
.
6.
Ayubovna, S. M. (2024). Gimnаstikаning-tа’limni rivojlаntiruvchi turlаri.".
XXI ASRDA
INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TAʼLIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB
MUAMMOLAR" Nomli Respublika Ilmiy-Amaliy Konferensiyasi
,
2
(1), 100-107.
7.
Xayrullayevich, S. H. (2023). Norms of gymnasiums and activities of
gymnasiums.
TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN
,
1
(5), 428-434.
8.
Xayrullayevich,
S.
H.
(2023).
AEROBIK
GIMNASTIKANING
XUSUSIYATLARI.
TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN
,
1
(5), 442-448.
