JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
X. Abduraimov
Andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dotsent v.b., kimyo
fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
D.D. Olimova
Andijon davlat universiteti kimyo ta’lim yo‘nalishi talabasi
BO‘LAKLI ITUZUMNING YERUSTKI QISMI VA SHIFOBAXSH XUSUSIYATLAR
Annotatsiya:
mazkur tezisda ituzumdoshlar oilasiga mansub bo‘lgan bo‘lakli ituzumning
botanik tavsifi, geografik tarqalishi, kimyoviy tarkibi shuningdek, shifobaxsh xususiyatlari va
xalq tabobatida qo‘llanilishi haqida bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
Solasodin progesteron, lansetsimon, solosolin alkaloidi, Addisson kasalligi,
pankreatit, solasodin aglikonini.
Аннотация:
в данной диссертации даны ботаническое описание, географическое
распространение, химический состав, лечебные свойства и применение итузума в
народной медицине.
Ключевые слова:
соласодин прогестерон, ланцетник, алкалоид солозолин, болезнь
Аддисона, панкреатит, соласодин агликонин.
Abstract:
This thesis describes the botanical description, geographical distribution, chemical
composition, as well as medicinal properties and use in folk medicine of the sedge family, which
belongs to the sedge family.
Keywords:
Solasodine progesterone, lanceolate, solasoline alkaloid, Addison's disease,
pancreatitis, solasodine aglycone.
Dunyo yaralibdiki turli tuman kasallik, xastaliklar inson bilan yonma-yon yashaydi. Shuning
uchun xam tabobat eng qadim rivojlangan ilmlardan bo‘lib, qadimgi dunyo olimlari uni tabobat
san’ati deb ataganlar.
Mamlakatimizda aholi salomatligini mustahkamlash, sog‘lom turmush qoidalarini keng joriy
qilish davlatning muhim vazifalaridan hisoblanadi. Shuning uchun ham Prezidentimiz
“O‘zbekiston Respublikasida xalq tabobatini rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida” gi qarorga asosan, 2021-2025 yillrga mo‘ljallangan O‘zbekistonda xalq tabobatini
rivojlantirish konsepsiyasi ishlab chiqildi. Aholi salomatligini ta’minlash, turli xil surunkali
kasallilar profilaktikasida va ularni davolashda sifat, xavfsizlik va samaradorlik jihatidan amalda
sinalgan xalq tabobati muhim o‘rin tutadi. Bronxial astma, bod, revmatoidli artrit, tez o‘tadigan
limfoblastli va miyeloblastli leykoz kabi bir necha xil kasalliklarni ananaviy va samarador xalq
tabobati usulida davolashda ituzimni ahamiyati katta hisoblanadi.
Bo‘lakli ituzum — Solanum laciniatum Ait., ituzumdoshlar — Solanaceae oilasiga kiradi.
Ko‘p yillik, bo‘yi 2—2,5 m ga yetadigan o‘t o‘simlik. Plantatsiyada 1 m li, bir yillik o‘t o‘simlik
sifatida o‘stiriladi. Poyasi tik o‘suvchi, biroz qirrali, asos qismi yog‘ochlangan, yuqori qismi
ayrisimon shoxlangan. Poyaning pastki qismidagilari bandli, toq patsimon ajralgan, uzunligi 35
sm, poyaning eng ustki qismidagilari esa butun, lansetsimon shaklga ega. Bargi tuksiz, yuqori
tomoni to‘q yashil, pastki tomoni och yashil, poyada ketma-ket joylashgan. Gullari shingilga
to‘plangan. Kosachabargi yashil, 5 ta, gultojisi g‘ildiraksimon, to‘q binafsha-rangli, tojbargi 5 ta,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
otaligi 5 ta, onalik tuguni yuqoriga joylashgan. Mevasi tuxumsimon, ikki xonali, ko‘p urug‘li,
pishganida sariq rangga kiradigan ho‘l meva.
Kimyoviy tarkibi: Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bo‘lakli ituzum tarkibida
flavonoidlar, alkaloidlar, karotinoidlar va C vitamini kabi muhim bioaktiv moddalarga boy.
Ushbu moddalar antioksidant, yallig‘lanishga qarshi va immunitetni mustahkamlovchi
xususiyatlarga ega. Ayniqsa, fenolik birikmalar va fitosterollar yurak-qon tomir kasalliklarining
oldini olish va saraton xavfini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlangan.
Moskva viloyatida o‘stirilgan bo‘lakli ituzum tarkibida (bargida 2,48–3,87%, poyasida 0,26–
0,32%, ildizida 0,81%, xom mevasida 6,16%) 2 ta bir-biriga yaqin bo‘lgan solasonin va
solamargin glikoalkaloidlar bo‘lib, ular parchalanganda (har ikkalasi ham) solasodin aglikonini
hosil qiladi.
Ishlatilishi. Solasodin progesteron (kortizon sintezida muhim oraliq modda) va kartizonni sintez
qilib olish uchun mahsulot sifatida ishlatiladi. Kortizon asetat preparatlari bronxial astma, bod,
revmatoidli artrit, tez o‘tadigan limfoblastli va miyeloblastli leykoz, yuqumli mononukleoz,
neyrodermitlar, ekzema va boshqa teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Kortizon asetat yana
Addison kasalligi, gemolitik anemiya, glomerulonefrit, virusli gepatit (sariq kasal), tez o‘tadigan
pankreatit, buyrakusti bezlarida gormonlarning yetishmaslik hollari va boshqa kasalliklarni
davolashda ham qo‘llaniladi.
Xulosa: Tibbiyot va farmatsevtikadagi ahamiyati jihatidan, bo‘lakli ituzum qadimdan xalq
tabobatida turli kasalliklarni davolashda ishlatilgan. Bo‘lakli ituzumni kimyoviy tarkibini
zamonaviy fizikaviy tadqiqot usullari yordamida o‘rganish va tahlil qilish,
dorivorlik
xususiyatiga asoslangan tabiiy mahsulotlar, shifobaxsh oziq ovqat qo‘shilmalarini ishlab chiqish
hamda ularni in-Vitro, in-Vivo shoroitlarida o‘rganish va amaliyotga joriy etish
Prezidentimizning xalq tabobatini rivojlantirish bo‘yicha qaror va farmonlaridagi belgilangan
vazifalarni amalga oshirishda muayyan darajada xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida xalq tabobatini
rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2020-yil 10-apreldagi PQ-4668-
son qarori. Toshkent shaxri., 2020-yil 10-aprel.
Mavlayanova Z.F., Usmonxodjayeva A.A., Burxanova G.L., Ravshanova M.Z., Butaboyeva M.T.
– “Xalq tabobati falsafasi asoslari” o‘quv qo‘llanma 174-bet. Samarqand “Tibbiyot ko‘zgusi”
2021-yil.
H.X. Xolmatov, O‘.A. Ahmedov, N.A. Musayeva –“ Farmakognaziya va botanika asoslari” –
Toshkent – 2017.
O‘. Ahmedov, A. Ergashev, A. Abzalov, M. Yulchiyeva, D. Mustafakulov – “Dorivor
o’simliklar yetishtirish texnologiyasi va ekologiyasi” darslik – Toshkent: Shafoat Nur Fayz, 2020.
-232 b.
