JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Исламова Наргиза Мирзахидовна
Юнусобод тумани ИИО ФМБ 5-сон
ИИБ ХПБ ХКМБ инспектори, лейтенант
ИЧКИ НАЗОРАТ МЕХАНИЗМЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
СТРАТЕГИЯСИНИНГ АҲАМИЯТИ
Ички назорат механизмлари ташкилотлар ва муассасаларнинг самарали ишлаши ва
барқарорлигини таъминлашда муҳим роль ўйнайди. Хусусан, молия тизимидаги
банкирлик ислоҳотлари ва молиявий хавфсизликка бўлган талаблар ушбу
механизмларнинг самарадорлигини янада оширишни тақозо этмоқда. Шу боис, ички
назорат механизмларини такомиллаштириш стратегияси молиявий муассасалар ва
банклар учун фақат ўзаро ишончни ошириш эмас, балки уларнинг барқарорлигини
сақлашга ҳам хизмат қилади.
Ички назорат - бу ташкилотларда мавжуд қонунлар, қоидалар, ва стандартларга амал
қилиш, шунингдек, молиявий ва бошқа хавфларнинг олдини олишга қаратилган
механизимлар тўпламидир. Ички назорат механизмлари ташкилотнинг барқарорлигини,
шаффофлигини, ва ҳисобдорлигини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.
Ички назорат механизмларини такомиллаштиришнинг стратегик аҳамияти:
Молиявий хавфларни бошқариш:
Ички назорат механизмлари банклар ва
молиявий муассасалар учун молиявий хавфларни тизимли равишда баҳолаш ва уларга
қарши чоралар кўриш имконини беради. Бу ҳам ички назоратни, ҳам молиявий
хавфсизликни такомиллаштиришга йўналтирилган.
Шаффофлик ва ҳисобдорлик:
Ички назоратнинг самарали фаолияти шаффофлик ва
ҳисобдорликни таъминлайди. Бу банкларнинг молиявий ҳисоботларини аниқ ва тўғри
тақдим этишга, ҳамда жамоатчиликнинг ишончини оширишга ёрдам беради.
Сифатли хизматларнинг таъминланиши:
Ички назорат механизмлари ёрдамида
хизматлар сифати ва мижозларга кўрсатилаётган ёрдамнинг даражасини баҳолаш мумкин.
Бу банкнинг ижобий имиджини ва рақобатдошлигини сақлашга хизмат қилади.
4.3. Банк бошқаруви органлари ваколати доирасига қуйидагилар киради:
а) қўйилган мақсадларга эришишга таъсир этадиган таваккалчиликларни баҳолайди ва
банк таваккалчиликларини баҳолаш самарадорлигини таъминлаш мақсадида ўзгараётган
вазиятлар ва шароитларга мослашишини таъминловчи чораларни кўради. Янги ва илгари
кузатилмаган банк таваккалчиликларини аниқлаш ва кузатиш учун ички назорат тизимини
ташкил этиш банк томонидан ўз вақтида қайта кўриб чиқилиши керак;
б) барча банк ходимларининг ўз лавозими мажбуриятларига биноан ички назоратда
иштирокини таъминлайди;
в) ходимлар профессионал этика меъёрларига риоя этмаслик, суистеъмоллар рўй берган
ҳолатларда, амалдаги қонунчилик, таъсис ва ички ҳужжатлар бузилган вазиятларда
бошқарув органлари ва тузилмавий бўлинмалар раҳбарларига маълумот етказиши
тартибини ўрнатадилар;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
г) Ички аудит бошқармасининг банк бўлинмалари ва ходимларининг ўзаро ҳамкорлиги
масалалари бўйича ҳужжатларни қабул қилади ва уларга риоя қилинишини назорат
қилади;
д) амалдаги қонунчилик ва ички назорат мақсадларига зид ҳаракатларни келтириб
чиқарувчи тартибларни қабул қилиш ва ишларни амалга оширишни истисно қилади.
Замонавий рақамли технологиялар, аниқлаштирилган алгоритмлар ва маълумотлар
таҳлили (big data) асосида ички назоратни янада самарали қилиш имконини беради. Бу
банкларга хавфларни тез аниқлаш ва уларни бартараф этишда ёрдам беради. Ички назорат
стратегиясини мукаммаллаштириш, айниқса, риск-менежмент тизимини янада
мустаҳкамлашга қаратилган бўлиши керак. Банклар ва молиявий ташкилотлар учун
хавфларни баҳолаш ва унга мос чоралар кўриш муҳимдир. Ички назорат
механизмларининг самарадорлигини ошириш учун кадрлар малакасини ошириш
стратегияси муҳим аҳамиятга эга. Бу, айниқса, ташкилотларда хавфларни аниқлаш ва
уларга амал қилишда фаолият юритадиган мутахассислар учун зарур.
Хавфларни бошқаришда ички назорат механизмларининг аҳамияти
Молиявий муассасаларда хавфларни бошқаришда ички назорат механизмлари ҳал
қилувчи рол ўйнайди. Хавфлар, масалан, кредит хавфи, ликвидлик хавфи ва бозор хавфи,
ички назорат орқали аниқланади ва уларга қарши самарали чоралар кўрилади. Бу, ўз
навбатида, банкларнинг барқарорлигини таъминлайди.
Ички назорат хизмати тижорат банкининг бошқа тегишли бўлинмалари билан
ҳамкорликда ҳар йили жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришга,
терроризмни
молиялаштиришга
ва
оммавий
қирғин
қуролини
тарқатишни
молиялаштиришга қарши курашиш масалалари бўйича тижорат банки ходимларини
тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва ўқитиш дастурини (бундан буён матнда ўқув дастури деб
юритилади) ишлаб чиқади. Ушбу дастурда қуйидагилар акс эттирилиши керак:
ўқувни ўтказиш тартиби, унинг шакллари (бирламчи инструктаж, режали, режадан
ташқари ўқитиш) ва муддатлари;
ўқувни ўтказишни ташкил этишга масъул шахсларни тайинлаш;
ходимларнинг билимини текшириш тартиби.
Ўқув дастури тижорат банкининг бошқаруви томонидан тасдиқланади.
Ички назорат механизмларини такомиллаштириш стратегиясини амалга оширишда бир
қатор қисқа ва узоқ муддатли мақсадлар белгиланиши керак. Қисқа муддатли мақсадлар -
ички назорат жараёнларини аниқлаш, малака ошириш ва шахсий тажрибага эга кадрларни
жалб қилишдир. Узоқ муддатли мақсадлар эса - рақамли инновациялардан фойдаланиш,
глобал стандартларга мослашиш ва хавфларни бартараф
этишда тизимни
мустаҳкамлашдан иборат.
Хулоса
Ички назорат механизмларини такомиллаштириш стратегияси молиявий муассасалар ва
банклар учун катта аҳамиятга эга. Ушбу стратегиянинг самарали ишлаши, молиявий
хавфларни аниқлаш, барқарорликни таъминлаш ва молиявий фаолиятнинг шаффофлигини
таъминлашга хизмат қилади. Бунда, рақамли технологиялардан фойдаланиш ва кадрлар
малакасини оширишга алоҳида эътибор қаратиш муҳимдир. Ички назоратни
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
мустаҳкамлаш мамлакат молиявий тизимининг барқарорлигини таъминлашда муҳим
қадам бўлиб, иқтисодий ривожланишнинг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. 2017 yil 13 sentyabrda O'zbekiston Respublikasi prezidentining PQ-3272-sonli “Pul-kredit
siyosatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi qarori.
2. Qoraliyev - T.M. Norqobilov S.X. Pul-kredit orqali muvofiqlashtirsh: o‘quv qollanma. - Т.:
Iqtisod -moliya, 2008.
3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори, 21.04.2025 йилдаги ПҚ-147-сон
4. АнсоффИ. Стратегическое управление. – М.: Экономика, 1989. – 358 с.
5. Aloqabank “ИЧКИ НАЗОРАТ ТЎҒРИСИДА”ГИ НИЗОМ
6. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан Тижорат банкларининг ички
аудитига қўйиладиган талаблар тўғрисидаги низом, 7.05.2021 й.
