JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Samadov Muxiddin Axadovich
Qarshi davlat texnika universiteti xorijiy tillar kafedrasi katta o`qituvchisi
Xusanov Abror
1 kurs talabasi
QISHLOQ XO`JALIGINI MEXANIZATSIYALASHDAGI MUAMMОLAR
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi agrar sohasida mexanizatsiyalashtirish
jarayonining hozirgi holati, yuzaga kelayotgan tizimli va texnologik muammolar tahlil qilinadi.
Qishloq xo‘jaligida ishlatilayotgan texnik vositalarning eskirganligi, kadrlar yetishmovchiligi,
moliyaviy resurslarning cheklangani hamda ilmiy yondashuvlar yetarli darajada
qo‘llanilmayotgani kabi muammolar yoritiladi. Shu bilan birga, maqolada mavjud
muammolarning yechimiga oid takliflar ham ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
Qishloq xo‘jaligi, mexanizatsiya, texnika parki, texnik xizmat, qishloq texnikasi,
kadrlar salohiyati, agrotexnika, O‘zbekiston, innovatsion texnologiyalar.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti uchun qishloq xo‘jaligi strategik tarmoq hisoblanadi.
Ushbu sohaning samaradorligini ta’minlash, hosildorlikni oshirish va agro-ishlab chiqarishni
modernizatsiyalashda mexanizatsiya darajasining oshishi muhim rol o‘ynaydi. Biroq, mavjud
sharoitda qishloq xo‘jaligini to‘liq mexanizatsiyalashtirishda qator muammolar mavjud bo‘lib,
ular sohaning barqaror rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda.
So‘nggi yillarda respublika miqyosida bu borada islohotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, texnik
parklarning yangilanish darajasi past, servis xizmatlari yetarli emas, texnikaning agrotexnik
tadbirlarga mosligi hamon sust. Ushbu maqolada aynan mana shu real holatlar asosida
muammolar tahlil qilinadi va ilmiy yondashuvlar asosida ularning yechim yo‘llari ko‘rib
chiqiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilga kelib
ishlatilayotgan qishloq xo‘jalik texnikasining 60 foizdan ortig‘i eskirgan, texnik jihatdan
yaroqsiz holatga yaqinlashgan. Traktorlar, kombaynlar, urug‘ sepish, o‘g‘itlash va hosil yig‘ish
agregatlari orasida 15–20 yil avval ishlab chiqarilgan uskunalar hanuzgacha faoliyatda.
Buning asosiy sababi sifatida yangi texnikalarning yuqori narxlari va yetarli darajadagi kredit
mexanizmlarining yo‘qligi ko‘rsatilmoqda. Ko‘pgina fermer xo‘jaliklari texnika yangilashni
moliyalashtira olmayapti, bu esa agroishlar vaqtida va sifatli bajarilmasligiga olib kelmoqda [1].
Mexanizatsiyalashgan qishloq xo‘jaligi tizimining barqaror ishlashi uchun nafaqat texnikaning
mavjudligi, balki texnik xizmat ko‘rsatish tizimining samaradorligi ham muhimdir.
O‘zbekistonda ko‘plab hududlarda servis markazlari yetarli emas, mavjudlarining esa texnik va
insoniy salohiyati past.
Shuningdek, ehtiyot qismlar bilan ta’minlashda uzilishlar kuzatiladi. Ko‘plab texnikalar xorijdan
keltirilgan bo‘lib, ularning original ehtiyot qismlarini olish qimmatga tushadi yoki yetkazib
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
berish muddati uzoq. Bu holat mexanizatorlar va fermerlar orasida “norasmiy” qismlarni
o‘rnatishga olib kelmoqda, bu esa texnika ishonchliligiga salbiy ta’sir qiladi.
Mexanizatsiya sohasining yana bir muhim muammosi – malakali mutaxassislar yetishmovchiligi.
So‘nggi yillarda professional ta’lim muassasalarida agrotexnika va mexanizatsiyaga oid
yo‘nalishlarga bo‘lgan qiziqish kamaygan. Ko‘plab yoshlar zamonaviy kasblarni tanlamoqda, bu
esa mexanik, agronom-mexanizator, diagnostik mutaxassislar kabi an’anaviy kasblarning
tanazzuliga olib kelmoqda.
Qolaversa,
mavjud
mutaxassislarning
ham
ko‘pchiligi
zamonaviy
raqamli
va
kompyuterlashtirilgan texnikani boshqarish bo‘yicha yetarli malakaga ega emas. Shu bois, texnik
bazani yangilash bilan birga, kadrlar tayyorlash tizimi ham tubdan isloh etilishi talab qilinmoqda
[1].
Bugungi global tendensiyalarda qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalar, aqlli texnika, GPS
asosida avtomatlashtirilgan boshqaruv va dron texnologiyalari tobora keng qo‘llanilmoqda.
Biroq, O‘zbekistonda bu texnologiyalar faqat ayrim yirik xo‘jaliklar tomonidan foydalanilmoqda.
Sababi – yuqori xarajatlar, texnologik savodxonlikning pastligi va o‘quv-metodik qo‘llanmalar
yetishmasligidir.
Shuningdek, ushbu zamonaviy texnologiyalarni texnik xizmat bilan ta’minlaydigan
mutaxassislar soni yetarli emas. Natijada, qishloq xo‘jaligida ilg‘or texnologiyalar faqat loyiha
doirasidagina qo‘llanilib, real sektorga yetib bormayapti.
NATIJALAR
Qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalashtirishdagi eng muhim muammolardan biri bu — fermer
xo‘jaliklarining texnika xarid qilish imkoniyatlarining cheklanganligidir. Amaldagi
moliyalashtirish tizimi, ya’ni tijorat banklari tomonidan berilayotgan kreditlar, ko‘pincha yuqori
foiz stavkalari va qisqa muddatli bo‘lishi bilan ajralib turadi. Natijada, fermerlar zamonaviy va
qimmat texnikani sotib olish uchun moliyaviy xavfni o‘z zimmasiga olishdan tiyilmoqda.
Ayrim hollarda, davlat tomonidan subsidiya ajratilishi yoki texnikalarni lizing asosida xarid
qilish imkoniyati mavjud bo‘lsa-da, ushbu dasturlar barcha hududlarga teng taqsimlanmaydi,
ularning ijrosi byurokratik murakkabliklar bilan kechadi. Bu holat kichik va o‘rta fermer
xo‘jaliklarining texnik jihatdan raqobatbardosh bo‘lishiga to‘sqinlik qilmoqda [2].
Shu bois, mexanizatsiyani rivojlantirishda imtiyozli kredit liniyalari, agrobank tizimi orqali
maxsus investitsiya fondlari, va xalqaro moliyaviy institutlar bilan birgalikdagi kooperativ
moliyalashtirish modellarini joriy etish zaruratga aylangan.
O‘zbekistonning geografik va iqlimiy sharoitlari hududlarga ko‘ra farq qilganidek,
mexanizatsiya darajasi ham mintaqaviy kesimda nomutanosibdir. Masalan, Toshkent, Farg‘ona,
Samarqand kabi viloyatlarda texnika parki nisbatan yangilangan, texnik xizmatlar mavjud va
kadrlar salohiyati yuqori bo‘lsa, Qoraqalpog‘iston, Surxondaryo, Navoiy kabi chekka hududlarda
bu ko‘rsatkichlar ancha past.
Bu nomutanosiblik qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishda hududlararo samaradorlik
tafovutiga olib kelmoqda. Ayniqsa, infratuzilmasi sust, texnika yetkazib berish logistikasi qiyin
bo‘lgan hududlarda ishlab chiqarish hajmi va sifati ham o‘zgaruvchan bo‘lib qolmoqda. Bu esa
butun milliy agroiqtisodiy barqarorlikka xavf tug‘diradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘zbekistonning texnika parkini yangilashdagi yana bir muhim muammo — bu mahalliy ishlab
chiqaruvchilarning bozor talabiga to‘liq javob bera olmasligidir. Ayni paytda respublikada bir
nechta texnika ishlab chiqaruvchi korxonalar faoliyat yuritmoqda (masalan, “Texnolog”,
“UzAuto Trailer”, “AgroTechMash”), ammo ular ishlab chiqarayotgan mahsulotlar soni va sifati
xalqaro darajadagi talabga yetmaydi.
Ko‘plab texnikalar hali ham xorijdan import qilinmoqda — bu esa nafaqat valyuta oqimini
oshiradi, balki xizmat ko‘rsatish, ehtiyot qismlar va texnik moslashuv bo‘yicha muammolarni
yuzaga keltiradi. Bundan tashqari, xorijiy texnika mahalliy agroiqlim sharoitlariga to‘liq mos
kelmasligi mumkin, bu esa ishlab chiqarish jarayonida samaradorlikni pasaytiradi [3].
Mahalliy texnika sanoatini rivojlantirish uchun davlat tomonidan innovatsion grantlar,
texnologik transferlar, xorijiy investorlar bilan qo‘shma korxonalar tashkil etish, va texnika
ishlab chiqaruvchilarni standartlashtirish va sertifikatlash orqali rag‘batlantirish mexanizmlarini
yo‘lga qo‘yish lozim.
O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini tizimli rivojlantirish maqsadida so‘nggi yillarda klaster va
kooperatsiya asosidagi agrobirliklar tashkil etilmoqda. Ushbu tuzilmalar fermer xo‘jaliklari,
texnologik xizmat ko‘rsatuvchilar, qayta ishlovchilar va eksportyorlarni yagona ishlab chiqarish
zanjiriga birlashtirish orqali samaradorlikni oshirishni ko‘zlaydi. Biroq, amaliyotda ko‘plab
klasterlar va kooperativlar mexanizatsiyalashtirish bo‘yicha muammolarga duch kelmoqda.
Avvalo, kooperatsion birliklar doirasida umumiy texnik park mavjud bo‘lishiga qaramay, uning
boshqaruvi va taqsimoti markazlashmagan, ya’ni texnikadan foydalanish navbat asosida emas,
balki subyektiv yondashuvlar bilan belgilanmoqda. Bu esa kichik fermer xo‘jaliklarining
texnikalardan foydalanish imkonini cheklaydi, ayniqsa hosil yetishtirishda vaqt muhim omil
bo‘lgan sharoitda.
Bundan tashqari, kooperatsiya ichidagi texnik xizmatlar, ehtiyot qismlar ta’minoti, yonilg‘i-
logistika infratuzilmasi va malakali mexanizatorlar salohiyati ko‘p hollarda yetarli emas.
Klasterlar orasida yagona texnik me’yorlar va xizmat ko‘rsatish standartlari ishlab chiqilmagan,
bu esa tizimning uzviyligini buzmoqda. Demak, mexanizatsiyani muvaffaqiyatli joriy qilish
uchun kooperativ va klaster tuzilmalarida texnik boshqaruv bo‘g‘inini mustahkamlash, ularni
raqamli boshqaruv platformalari bilan ta’minlash va texnik resurslar ustidan adolatli nazorat
mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish zarur [4].
Global miqyosda kuzatilayotgan iqlim o‘zgarishi O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi texnologiyalariga
ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. So‘nggi yillarda yozgi haroratning oshishi, qurg‘oqchilik
chastotasining ko‘payishi, vegetatsiya davrlarining o‘zgarishi va tuproq sho‘rlanishining
kuchayishi natijasida an’anaviy texnikalar ko‘plab agroiqlim sharoitlariga mos kelmay qoldi.
Masalan, yerga bosim kuchi yuqori bo‘lgan traktorlar yengil tuproqli hududlarda tuproqning
zichlanishiga, eroziyaga va hosildorlik pasayishiga olib kelmoqda. Yoki an’anaviy kombaynlar
harorati 40°C dan yuqori bo‘lgan sharoitda tez qizib ketmoqda, bu esa yong‘in xavfini oshiradi.
Shuningdek, iqlim ta’sirida o‘simliklarning fenologik davrlari o‘zgarayotgan bir paytda,
texnikadagi sozlanmalar va boshqaruv dasturlari bu o‘zgarishlarga moslashtirilmagan. Buning
natijasida, texnika ishlari kechikadi yoki sifatli bajarilmaydi. Bunday muammolarni hal qilish
uchun O‘zbekistonda ishlab chiqarilayotgan va import qilinayotgan qishloq xo‘jalik texnikalari
iqlim moslashuvchanligi (climate-resilient) tamoyiliga javob berishi zarur [5].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bu esa, ishlab chiqaruvchilar va importyorlar uchun sertifikatlashda yangi texnik reglamentlar,
shuningdek, agrotexnik tadqiqot institutlari bilan uzviy hamkorlikni talab qiladi. Ayniqsa,
chorvachilikka mo‘ljallangan texnikalar, tomchilatib sug‘orish tizimlari bilan uyg‘un ishlovchi
agregatlar va yuqori haroratga chidamli texnologiyalarni rivojlantirish dolzarb bo‘lib bormoqda.
XULOSA VA MUNOZARA
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalashtirishda mavjud muammolar tizimli yondashuv
orqali hal qilinishi zarur. Eskirgan texnika parkini yangilash, servis xizmatlarini takomillashtirish,
malakali kadrlar tayyorlash va texnologik innovatsiyalarni keng joriy etish orqali ushbu sohani
zamonaviy, barqaror va samarali tizimga aylantirish mumkin. Buning uchun davlat tomonidan
subsidiyalar, imtiyozli kreditlar, xalqaro texnologiyalarni transfer qilishga oid dasturlar, hamda
texnik ta’limni kuchaytirish choralari tizimli ravishda olib borilishi lozim.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash: metodik qo‘llanma / B.S. Islomov, Sh.B. Po‘latov. –
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. – 192 b.
2. Ministry of Agriculture of the Republic of Uzbekistan. Annual Report on Agricultural
Mechanization. – Tashkent, 2023. – 76 p.
3. Касымов, Ш.Ф. Механизация сельского хозяйства Узбекистана: проблемы и
перспективы. // Агроэкономика. – 2022. – №2. – С. 34–41.
4. FAO. Mechanization for Rural Development: A review of patterns and progress from
around the world. – Rome: FAO, 2016. – 380 p.
5. EBRD. Digital Transformation and Precision Agriculture in Central Asia. – London:
European Bank for Reconstruction and Development, 2021. – 55 p.
