JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
M. Musurmonova,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Boshlang’ich ta’lim fakulteti katta o‘qituvchishi
Sh. O‘rinboyeva
,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Boshlang’ich ta’lim fakulteti 2-bosqich ta’labasi
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA HAJM, SIG’IM O’LCHOV BIRLIKLARI
TO’G’RISIDAGI TASAVVURLARNI SHAKLLANTIRISH
Annotatsiya:
Mаqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida hajm, sig‘im o‘lchov birliklari
to‘g‘risidagi tasavvurlarni tarkib toptirishning metodlari haqida fikr yuritilib, tavsiyalar berilgan.
Tayanch so’z va iboralar:
sig‘im, o‘lchov birliklari, hajm, tasavvur, metodika, geometrik shakllar,
o'lchash, amaliy mashg'ulotlar, o'quvchilar, matematik tafakkur, vizual materiallar, kub santimetr,
litr, metr kub.
Аннотация:
В статье рассматриваются и даются рекомендации по методам формирования у
учащихся начальной школы понимания таких единиц измерения, как объем и вместимость.
Ключевые слова и фразы:
вместимость, единицы измерения, объем, воображение,
методика, геометрические фигуры, измерение, практические занятия, студенты,
математическое мышление, наглядные материалы, кубический сантиметр, литр, кубический
метр.
Abstract:
The article examines and provides recommendations on methods for developing primary
school students' understanding of such units of measurement as volume and capacity.
Keywords and phrases:
capacity, units of measurement, volume, imagination, methodology,
geometric figures, measurement, practical classes, students, mathematical thinking, visual materials,
cubic centimeter, liter, cubic meter.
Maqola o'quvchilarda hajm haqidagi tasavvurlarini shakllantirishga qaratilgan bo'lib, ular hajm
tushunchasini anglash, o'lchov birliklari va ularni amaliyotda qo'llash ko'nikmalarini rivojlantirishni
maqsad qiladi. Darslar davomida o'quvchilarga hajmni tasavvur qilish, uning turli geometrik
shakllar orqali ifodalanishi, shuningdek, hajmni o'lchash va uning birligiga oid bilimlar beriladi.
O'quvchilarga hajmning o'lchov birliklari, masalan, kub santimetr (sm³), litr, metr kub (m³) va
boshqalar bilan tanishtiriladiUshbu metodik yondashuv o'quvchilarning geometrik va matematik
tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Hajm tushunchasi va uning ahamiyati
Hajm – uch o‘lchovli fazoviy kattalik bo‘lib, biror jism yoki moddaning egallagan joyini ifodalaydi.
Bu tushuncha geometriyada muhim o‘rin tutadi va kundalik hayotda ham keng qo‘llaniladi. Hajmni
tushunish o‘quvchilarga atrof-muhitni aniq idrok etish, muhandislik va ilmiy tadqiqotlar kabi turli
sohalarda muhim bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi.
Hajm birliklari va ularning turlari
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Hajmni o‘lchash uchun turli birliklar qo‘llaniladi. Eng keng tarqalgan birliklar quyidagilar:
Kub birliklar (m³, dm³, cm³) – uch o‘lchovli jismlarning hajmini ifodalash uchun ishlatiladi.
Suyuqliklar uchun litr, millilitr birliklar ishlatiladi.
Amaliy birliklar (barrel, gallon) – muayyan sohalarda qo‘llaniladigan maxsus birliklar hisoblanadi.
Hajmni o‘rgatish metodikasi
Hajm tushunchasini o‘quvchilarga tushuntirishda quyidagi metodlar samarali hisoblanadi:
1. Tasviriy metod – real predmetlar va modellar yordamida hajmni ko‘rsatish.
2. Eksperimental metod – hajmni amaliy o‘lchash va tajribalar orqali tushuntirish.
3. O‘yin metodlari – interfaol mashg‘ulotlar va loyihalar orqali o‘quvchilarning qiziqishini oshirish.
4. Muammoli ta’lim – hajmni o‘lchash bilan bog‘liq muammolarni hal qilish orqali o‘quvchilarning
tafakkurini rivojlantirish.
Hajm tushunchasini shakllantirish va uning o‘lchov birliklari bilan tanishtirish metodikasi bo‘yicha
yana qo‘shimcha ma’lumot beraman.
1. O‘quvchilarda hajm tushunchasini shakllantirish bosqichlari
Hajm haqida to‘liq tasavvur hosil qilish uchun quyidagi bosqichlarni bosqichma-bosqich amalga
oshirish muhim:
Bosqich 1: Hajm tushunchasini vizual tushuntirish
O‘quvchilarga har xil shakldagi real jismlarni ko‘rsatish (kublar, silindrlar, konuslar, sharcha va
boshqalar).
Hajmning uzunlik va yuzadan farqini tushuntirish.
Har xil jismlarning egallagan fazosini taqqoslash (masalan, ikkita turli kattalikdagi quti yoki idishni
solishtirish).
Bosqich 2: Hajmni o‘lchash birliklari bilan tanishtirish
Kub santimetr (cm³), kub desimetr (dm³), kub metr (m³) kabi birliklarni tushuntirish.
Kundalik hayotda ishlatiladigan litr va millilitr birliklarini joriy qilish.
Kub birliklarning hajmni o‘lchashdagi o‘rni va ularning bir-biriga bog‘liqligini tushuntirish
(masalan, 1 dm³ = 1 litr).
Bosqich 3: Amaliy mashg‘ulotlar va tajribalar o‘tkazish
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘quvchilarga hajmni turli usullarda o‘lchash imkonini berish (idishlarni suv bilan to‘ldirish,
hajmni hisoblash, o‘lchash vositalaridan foydalanish).
Hajmni hisoblash uchun matematik formulalarni o‘rgatish (masalan, kubning hajmi = a³, to‘g‘ri
burchakli parallelepipedning hajmi = a × b × h).
Guruh bilan ishlash orqali turli jismlarning hajmini o‘lchash va taqqoslash.
2. Hajmni o‘rgatishda interfaol metodlar
Hajm tushunchasini yaxshiroq o‘zlashtirish uchun quyidagi metodlarni qo‘llash tavsiya etiladi:
a) Modellashtirish va tasvirlash
3D modellar va LEGO kublardan foydalanib, hajmni tushuntirish.
Kompyuter grafikasi yoki interfaol taqdimotlar orqali hajmni ko‘rsatish.
b) Eksperiment va kuzatish
Turli shakldagi idishlarni suv bilan to‘ldirib, ularning hajmini aniqlash.
Hajm birliklarini qo‘llagan holda laboratoriya ishlarini o‘tkazish.
c) O‘yin va ijodiy topshiriqlar
“Qaysi idishda ko‘proq suv bor?” kabi o‘yinlar orqali hajm tushunchasini mustahkamlash.
O'quvchilarni o‘zlariga tegishli predmetlarning hajmini o‘lchashga jalb qilish.
3. O‘quvchilarning hajmni tushunishida uchraydigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari
Ba’zi o‘quvchilar hajmni tushunishda muammolarga duch kelishlari mumkin. Ushbu muammolarni
hal qilish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshiriladi:
1. Hajm va yuzani chalkashtirish – vizual taqqoslash va amaliy misollar yordamida tushuntirish.
2. Kub birliklarni tushunishdagi qiyinchiliklar – kub shakldagi predmetlardan foydalanish.
3. Hajm formulasini qo‘llashdagi muammolar – sodda va bosqichma-bosqich misollar yechish.
O‘quvchilarda hajm tushunchasini shakllantirish va uni o‘lchov birliklari bilan tanishtirish, ularning
matematik bilimlarini boyitish hamda amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Hajmni tushuntirishda real ob’ektlardan foydalanish, eksperimentlar va o‘yinlar orqali
o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish lozim. O‘quvchilarning mavzuni o‘zlashtirish
jarayonida duch kelishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklarni oldini olish uchun bosqichma-bosqich
o‘rgatish metodikasidan foydalanish samarali natija beradi.Shunday qilib, hajm va uning o‘lchov
birliklari mavzusini chuqur o‘zlashtirish orqali o‘quvchilar nafaqat matematik tafakkurni
rivojlantiradilar, balki turli amaliy sohalarda qo‘llash uchun mustahkam bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘ladilar. Bu esa ularning kelajakdagi ilmiy va texnik faoliyatida muhim poydevor yaratadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Matematika darsliklari” – Toshkent, 2022.
2. Vygotskiy L.S. “Bolalar tafakkurining rivojlanishi” – Moskva, 1986.
3. Polya G. “Qanday qilib masala yechish mumkin?” – Toshkent, 1990.
4. Shaxmatov M. “Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi” – Toshkent, 2015.
5. Piaget J. “Bolalar mantiqiy tafakkuri” – Nyu-York, 1952.
6. Internet manbalari va ta’lim platformalari (Khan Academy, Coursera,
7.Мaludaxon Мusurmonova, Kumush Zamidova, Boshlang’ich sinf o’quvchilarida massa, sig’im
va vaqt o’lchov birliklari to’g’risidagi tasavvurlarni
shakllantirish metodikasi
