JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
M. Musurmonova,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Boshlang’ich ta’lim fakulteti katta o‘qituvchishi
D. M. Baynishova
,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Boshlang’ich ta’lim fakulteti 2-bosqich ta’labasi
SON,SANOQ TUSHUNCHASINI SHAKILLANTIRISH BOSQICHLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada son va sanoq tushunchasining tarixiy shakllanishi, uning
insoniyat taraqqiyotidagi o‘rni, shuningdek, ta’lim jarayonida bolalarda bu tushunchalarni
rivojlantirish bosqichlari keng yoritilgan. Maqolada son tushunchasini bolalarda
shakllantirishda qo‘llaniladigan innovatsion pedagogik usullar, o‘yin asosida o‘rgatish,
muammoli ta’lim yondashuvlari va texnologiyalarni qo‘llash orqali matematik fikrlashni
rivojlantirishning samarali yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, o‘quv muhitining ahamiyati,
individual yondashuv va ota-onalarning o‘rni ham tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar va iboralar:
son tushunchasi, sanoq, raqamlar, matematik fikrlash,
innovatsion, pedagogika, ta’lim usullari, o‘yin asosida o‘rgatish, interaktiv metodlar,
individual yondashuv.
Аннотация:
В статье подробно рассматривается историческое становление понятия
числа и счета, его роль в развитии человека, а также этапы формирования этих понятий
у детей в процессе обучения. В статье рассматриваются инновационные педагогические
методы формирования у детей представлений о числе, эффективные способы развития
математического мышления с использованием игрового обучения, проблемных
подходов и технологий обучения. Также анализируется значение среды обучения,
индивидуального подхода и роли родителей.
Ключевые слова и фразы:
числовое представление, счет, числа, математическое
мышление, инновационный, педагогика, методы обучения, игровое обучение,
интерактивные методы, индивидуальный подход.
Abstract:
This article extensively covers the historical formation of the concept of number
and counting, its role in human development, as well as the stages of development of these
concepts in children in the educational process. The article considers innovative pedagogical
methods used in the formation of the concept of number in children, effective ways to develop
mathematical thinking through the use of game-based teaching, problem-based learning
approaches and technologies. The importance of the learning environment, individual
approach and the role of parents are also analyzed.
Keywords and phrases:
number concept, counting, numbers, mathematical thinking,
innovative, pedagogy, educational methods, game-based learning, interactive methods,
individual approach.
Son, sanoq tushunchasi insoniyat tarixida muhim o‘rin tutuvchi va matematik bilimlarning
asosiy elementsidir. Bu tushuncha raqamlar va ulardan foydalanish orqali odamlarning
hisoblash qobiliyatini anglatadi. Sonlar va sanoq jarayonlari, insoniyat madaniyatining
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
rivojlanishi bilan birga, o‘zgarib kelgan va turli sohalarda o‘z ahamiyatini saqlab qolgan. Eng
dastlabki matematik amallar toshlar yoki boshqa tabiiy ob'ektlarni hisoblashda ishlatilgan.
Miloddan avvalgi 3000-yillarda Misr va Mesopotamiya madaniyatlarida raqamlar tizimlari
shakllandi. Ularning paydo bo‘lishi savdo-sotiq, astronomiya va boshqa sohalarda hisoblash
jarayonlarini osonlashtirishda muhim rol o‘ynadi. Keyinchalik, Hindiston va Xitoyda sonlar
va matematik amallarni tushunish va ulardan foydalanishda yangi yondashuvlar paydo bo‘ldi.
Bu tarixiy kontekst, son va sanoq tushunchasining shakllanishi va rivojlanishidagi
o‘zgarishlarni yanada chuqurroq tushunishimizga yordam beradi.
Son tushunchasi matematikada o‘lchov, hisob va tartibni ifodalash uchun ishlatiladigan belgi
yoki belgilar to‘plamidir. Sanoq esa bu sonlarni tartiblash va hisoblash jarayonidir. Masalan, 1,
2, 3, 4 kabi raqamlar bizning kundalik hayotimizda keng qo‘llaniladi. Sanoq tushunchasi
tabiiy sonlar (1, 2, 3, ...) va butun sonlar (…, -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, …) kabi ikki turga bo‘linadi.
Ushbu asosiy tushunchalar bolalarga son va sanoqni o‘rganishda poydevor vazifasini o‘taydi.
Son va sanoq tushunchasini shakillantirish bosqichlari bir necha muhim jarayonlarni o‘z
ichiga oladi. Boshlang‘ich bosqichda bolalar raqamlar va ularning qiymatlari bilan
tanishadilar. Odatda, bu 1 dan 10 gacha bo'lgan tabiiy sonlar bilan boshlanadi. Keyingi yuqori
darajada bolalar sonlarni to‘plash, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish kabi arifmetik amallarni
o‘rganadilar, bu esa ularning matematik fikrlashini rivojlantirishga yordam beradi. Oxirgi
murakkab sanoq bosqichida esa bolalar sonlarni murakkab kontekstlarda ishlatishni, masalan,
foizlar va grafiklar yordamida ifodalashni o‘rganadilar. Hozirgi kunda, raqamli texnologiyalar
va innovatsion pedagogikalar yordamida ta'lim jarayonini yaxshilash, bolalar uchun
raqamlarni o‘rganishni qiziqarli va samarali qilishda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Shuningdek, ba'zi bolalarning matematik tushunchalarni tushunishda qiyinchiliklarga duch
kelishi, ta'lim jarayonida individual yondashuvning yetishmasligi kabi muammolar mavjud.
Ushbu tadqiqot son va sanoq tushunchasini o‘rganishdagi yangi yondashuvlarni taklif etishni,
bolalar matematik fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda innovatsion uslublarni qo‘llashni o‘z
ichiga oladi. Shuningdek, ta'lim jarayonida yangi texnologiyalarni qo‘llash va o'yin asosida
ta'lim usullarini rivojlantirish kelajakda muhim ahamiyatga ega.
Son va sanoq tushunchasini shakillantirish jarayoni, nafaqat matematikada, balki ko‘plab
boshqa sohalarda ham zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu sababli,
bu sohada olib borilayotgan tadqiqotlar va yangi yondashuvlar bolalar uchun matematik
bilimlarni yanada kengaytirishga va ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlarini ta'minlashga
katta yordam beradi.Bolalar uchun raqamlarni o'qitish usullari muhim pedagogik jarayon
bo'lib, bu jarayonda bolalar sonlarni, ularning qiymatlarini hisoblash jarayonlarini o'rganadilar.
Son va sanoq tushunchalarini o‘rgatishni samarali amalga oshirish uchun bir nechta
yondashuvlar va metodlar mavjud. Ushbu usullar bolalarning matematik fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Bu yondashuvlar bolalarning turli xil o'rganish
uslublariga mos kelishi va ularning matematik tushunchalarni o'zlashtirishini yaxshilashi
mumkin. Masalan, o'yinlar va interaktiv faoliyatlar juda samarali bo'ladi. Ular sonlarni
to'plash, ayirish va boshqa arifmetik amallarni o'rganishda o'yinlardan foydalanishlari
mumkin. Bu jarayon bolalar uchun matematikani yanada qiziqarli qiladi.
O'qituvchilar son va sanoq tushunchalarini o‘rgatishda ko'rgazmali materiallardan ham
foydalanishlari muhimdir. Masalan, sonlar yordamida biror narsa hisoblash jarayonini
ko'rsatish, ularni o'zaro bog'lash va munosabatlarni tushuntirish uchun ko'rish va his qilish
imkoniyatini beradi. Bu esa bolalarning matematik tushunchalarni tezroq o'zlashtirishlariga
yordam beradi.
Shuningdek, bolalar uchun o'quv muhitini yaratish juda muhim ahamiyatga ega. O'quv
muhitida bolalar o’zlarini erkin va qulay his qilishlari kerak. O'qituvchilar bolalarning faol
ishtirokini rag'batlantiradigan va o'z bilimlarini oshirishga yordam beradigan muhitni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yaratishlari kerak.Bundan tashqari, individual yondashuv ham muhim ahamiyatga ega. Har bir
bola o'z sur'ati bilan o'rganadi va har kimning o'ziga xos qobiliyatlari bor. O'qituvchilar
individual ehtiyojlarni inobatga olib, har bir bolaga mos keladigan usullarni tanlashi kerak.
Ba'zi bolalar matematik tushunchalarni tez o'rganishadi, boshqalari esa ko'proq vaqt talab
qiladi. Shuning uchun, o'qitish jarayonida individual yondashuvni qo'llash, bolalarning
matematik ko'nikmalarini rivojlantirishda muhim vosita bo'ladi.
Dars jarayonida texnologiyalardan foydalanish ham muhim. Zamonaviy raqamli
texnologiyalar, masalan, ta'lim dasturlari va interaktiv platformalar bolalarning o‘zlashtirish
jarayonini yanada soddalashtiradi. Ushbu dasturlar bolalarga qiziqarli o'yinlar yordamida
sonlarni o'zlashtirish imkoniyatini beradi. Internet orqali mavjud bo'lgan resurslar va ilovalar
bolalarga o'z bilimlarini kengaytirish va mustahkamlashda yordam bera oladi. Natijada,
bolalar uchun o'qitish usullari ko'p qirrali va innovatsion yondashuvlarni talab qiladi.
O'qituvchilar dars jarayonida o'yinlar, ko'rgazmali materiallar, individual yondashuvlar va
texnologiyalarni birlashtirgan holda samarali usullarni qo'llashlari kerak. Bu bolalarning
matematik fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Son tushunchasini
tarbiyalashda innovatsion pedagogik texnologiyalar, ta'lim jarayonini zamonaviylashtirish va
bolalarning matematik fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Ushbu
innovatsion yondashuvlar, an'anaviy ta'lim usullaridan farqli o'laroq, bolalarning qiziqishlarini,
motivatsiyalarini va o'rganish jarayoniga faol ishtirok etishlarini oshirishga qaratilgan. O'yin
asosidagi o'qitish, muammoli ta'lim va interaktiv metodlar, bolalarga matematik
tushunchalarni o'zlashtirishda yordam beradi. O'yin asosidagi ta'lim, bolalarga sonlar va
hisoblash jarayonlarini o'rganishni qiziqarli hamda qiyinlashtiruvchi shaklda taklif etadi. Bu
usul orqali bolalar o'yinlar orqali hissiy tajribalar orttira oladilar va shuningdek, sonlar bilan
ishlash ko'nikmalarini rivojlantiradilar. Muammoli ta'lim esa, bolalarga real hayotdagi
muammolarni hal qilish jarayonida matematik tushunchalarni qo'llash imkoniyatini beradi.
Misol uchun, muammoli vaziyatlar orqali bolalar sonlarni va sanoq jarayonlarini o'rganadilar.
Bu usul, bolalar uchun muammolarni yechish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi va
ularning matematik fikrlashini kuchaytiradi. Shuningdek, interaktiv metodlar, masalan,
raqamli texnologiyalar va interaktiv dasturlar orqali bolalar bilan to'g'ridan-to'g'ri muloqotda
bo'lish imkonini beradi. Ushbu metodlar, bolalarning o'z-o'zini anglash va raqamlarni
tushunish darajasini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Ta'lim jarayonida individual yondashuvni qo'llash, bolalarning ehtiyojlari va qobiliyatlariga
mos ravishda ta'lim berish imkonini yaratadi. Bu, bolalarga o'z qiziqishlari va qobiliyatlariga
mos ravishda matematik tushunchalarni o'zlashtirishlarida yordam beradi. O'qituvchilar yangi
pedagogik usullarni o'zlashtirishlari va ularni amaliyotda qo'llashlari zarur. O'qituvchilarning
innovatsion yondashuvlarni o'zlashtirishi, bolalar bilan samarali muloqot qilish va matematik
tushunchalarni qiziqarli tarzda o'rgatish imkonini beradi.
Shuningdek, innovatsion pedagogic texnologiyalar orqali son tushunchasini tarbiyalashda,
ota-onalarning rolini ham e'tibordan chetda qoldirmaslik kerak. Ota-onalar bolalarining ta'lim
jarayonida faol ishtirok etishlari, ularning raqamlar va hisoblashga bo'lgan qiziqishlarini
oshirishga yordam beradi. Ota-onalar, o'z farzandlari bilan o'yinlar o'ynash, muammolarni
birgalikda hal qilish va matematik tushunchalarni hayotda qo'llash orqali, bolalarining
matematik fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda katta hissa qo'shishlari mumkin.
Umuman olganda, son tushunchasini tarbiyalashda innovatsion pedagogikalar, bolalarning
matematik tushunchalarni o'zlashtirish jarayonini samarali va qiziqarli qilishga yordam beradi.
Bu yondashuvlar, bolalarning qiziqishlarini, motivatsiyalarini oshiradi va ularning matematik
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga katta hissa qo'shadi. Shunday qilib, ta'lim jarayonida
innovatsion metodlarni qo'llash, bolalar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi va ularni kelajakda
matematika fanini yaxshi o‘zlashtirishlari uchun zamin tayyorlaydi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mamatqulov, A. R. Raqamlarni o'qitish metodlari. O'zbekiston Respublikasi Ta'lim
vazirligi, 2022
2. Toshpulatov, E. Innovatsion pedagogikalar orqali raqamlarni o'qitish. O'zbekiston Fanlar
Akademiyasi, 2023
3. Khamidov, M. Bolalar uchun matematik fikrlashni rivojlantirishda raqamli texnologiyalar.
Ta'lim va Fan, 2021
4. Saidov, U. Son tushunchasini shakillantirishda o'yin asosida ta'lim usullari. Ta'lim
tadqiqotlari jurnali, 2023
5. Islomov, I. Matematik ta'limda innovatsiyalar: metodologik yondashuvlar. Toshkent Davlat
Pedagogika Universiteti, 2022
6. Мусурмонов, Р., & Мусурмонова, М. (2020). Ўқитувчиларнинг касбий компетентлигини
ривожлантиришда инновациялар.
Academic research in educational sciences
, (3), 789-795.
7.Мусурмонов, Р., & Мусурмонова, М. (2020). Таълимда инновацион фаолият давр
талаби.
Science and Education
,
1
(Special Issue 4), 223-231.
