JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Safarov Alisher Karimjonov
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti b.f.d
Nutfilloyeva Orasta Otabek qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti magistranti
DORIVOR MOYCHECHAKNING O'SISHI VA RIVOJLANISHIDA YETISHTIRISH
OMILLARINING TA'SIRI
ANNOTATSIYA:
Dorivor moychechak (Matricaria chamomilla L. o‘simligi xalq tabobati va
zamonaviy farmakologiyada keng qo‘llaniladigan, efir moylariga boy qimmatli xomashyo
manbai hisoblanadi. So‘nggi yillarda ushbu o‘simlikning agrobiologik xususiyatlarini chuqur
o‘rganish, mahsuldorligini oshirish va ekologik barqaror yetishtirish texnologiyalarini ishlab
chiqish bo‘yicha MDH davlatlari, xususan, Rossiya, Qozog‘iston, O‘zbekiston va boshqa O‘rta
Osiyo mamlakatlarida keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borilmoqda. Ushbu ilmiy maqolada
Matricaria chamomilla ning o‘sishi va rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy agrotexnik (o‘g‘itlash,
sug‘orish, ekish vaqti) hamda ekologik (iqlim, tuproq turlari, agroiqlim zonasi) omillar chuqur
tahlil qilinadi. Shuningdek, turli agroiqlim zonalarida o‘simlikning fenologik davrlari,
biomassasi va efir moyi kontsentratsiyasidagi farqlar zamonaviy monitoring usullari asosida
o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari dorivor moychechakni intensiv va barqaror yetishtirish,
eksportbop xomashyo olish hamda farmatsevtika sanoatini rivojlantirishda muhim ilmiy-amaliy
asos bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur ish O‘rta Osiyo hududining agroekologik sharoitlariga mos,
resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biridir
.
Kalit so‘zlar:
Moychechak (Matricaria chamomilla L.), dorivor o‘simliklar, agrotexnologiya,
ekologik moslashuvchanlik, hosildorlik omillari, O‘rta Osiyo, MDH mamlakatlari, farmatsevtik
xomashyo, biologik faol modda, agroekologik sharoitlar, yetishtirish texnologiyasi, sug‘orish
rejimi, tuproq unumdorligi.
АННОТАЦИЯ:
Ромашка аптечная (Matricaria chamomilla L.) является ценным сырьевым
источником, богатым эфирными маслами, и широко применяется как в народной
медицине, так и в современной фармакологии. В последние годы в странах СНГ, в
частности в России, Казахстане, Узбекистане и других странах Средней Азии, ведутся
масштабные исследования, направленные на глубокое изучение агробиологических
особенностей данного растения, повышение его урожайности и разработку экологически
устойчивых технологий возделывания. В данной научной статье всесторонне
анализируются основные агротехнические (удобрение, орошение, сроки посева) и
экологические (климат, типы почв, агроклиматическая зона) факторы, влияющие на рост и
развитие Matricaria chamomilla. Также с использованием современных методов
мониторинга изучаются различия в фенологических фазах растения, его биомассе и
концентрации эфирного масла в различных агроклиматических условиях. Результаты
исследования служат важной научно-практической основой для интенсивного и
устойчивого выращивания ромашки аптечной, получения экспортно-ориентированного
сырья и развития фармацевтической промышленности. Данная работа представляет собой
актуальное научное направление, направленное на внедрение ресурсосберегающих
технологий, адаптированных к агроэкологическим условиям Средней Азии.
Ключевые слова
: Ромашка аптечная (Matricaria chamomilla L.), лекарственные
растения, агротехнология, экологическая адаптивность, факторы урожайности, Средняя
Азия, страны СНГ, фармацевтическое сырьё, биологически активное вещество,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
агроэкологические условия, технология выращивания, режим орошения, плодородие
почвы
ABSTRACT:
Chamomile (Matricaria chamomilla L.) is a valuable source of raw materials, rich
in essential oils, and is widely used in both traditional medicine and modern pharmacology. In
recent years, large-scale studies have been conducted in CIS countries, particularly in Russia,
Kazakhstan, Uzbekistan, and other Central Asian nations, aimed at an in-depth examination of
the agrobiological characteristics of this plant, increasing its productivity, and developing
environmentally sustainable cultivation technologies. This scientific article provides a
comprehensive analysis of the main agrotechnical (fertilization, irrigation, sowing time) and
ecological (climate, soil types, agroclimatic zones) factors affecting the growth and development
of Matricaria chamomilla. In addition, using modern monitoring methods, differences in the
plant’s phenological phases, biomass, and essential oil concentration across various agroclimatic
conditions are studied. The research results serve as an important scientific and practical
foundation for the intensive and sustainable cultivation of chamomile, obtaining export-oriented
raw materials, and advancing the pharmaceutical industry. This work represents a relevant
scientific direction focused on the implementation of resource-efficient technologies adapted to
the agroecological conditions of Central Asia.
Keywords
: Chamomile (Matricaria chamomilla L.), medicinal plants, agrotechnology,
ecological adaptability, yield factors, Central Asia, CIS countries, pharmaceutical raw materials,
biologically active substances, agroecological conditions, cultivation technology, irrigation
regime, soil fertility.
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.
Dorivor o‘simliklar orasida Matricaria chamomilla L. (moychechak)
ekologik xavfsiz, biologik faol moddalarga boy xomashyo manbai sifatida alohida o‘rin tutadi.
Uning asosiy farmakologik qiymati efir moyi tarkibidagi α-bisabolol, kamazulen, flavonoidlar
(apigenin, luteolin) va antimikrob komponentlarga bog‘liq. Zamonaviy farmatsevtika sanoatida
yallig‘lanishga qarshi, spazmolitik, tinchlantiruvchi preparatlarni ishlab chiqarishda keng
qo‘llaniladi [Srivastava et al., 2010; European Medicines Agency, 2015].Yevropa Ittifoqi, AQSh
va Yaponiya farmatsevtika kompaniyalari sifatli fitopreparatlar ishlab chiqarishda
standartlashtirilgan moychechak ekstraktlariga tayanmoqda [WHO Monographs on Selected
Medicinal Plants, 2004]. Shunga qaramay, O‘rta Osiyo agroekologik zonalarida M. chamomilla
yetishtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan texnologiyalar, ayniqsa, agrotexnik va ekologik
omillarning o‘zaro ta’siri hali yetarlicha tadqiq etilmagan. Mazkur tadqiqot O‘rta Osiyo
agroekologik zonalarida resurs tejamkor va eksportbop yetishtirish tizimlarini yaratishga ilmiy
asos bo‘lib xizmat qiladi.
Maqolaning maqsadi.
Matricaria chamomilla L. o‘simligining o‘sish, rivojlanish va efir
moyi hosildorligiga ta’sir etuvchi asosiy agrotexnik omillar (sug‘orish rejimi, o‘g‘itlash normasi,
ekish muddati) hamda ekologik sharoitlar (tuproq turi, agroiqlim zonasi)ni kompleks baholash,
turli agroekologik hududlar uchun optimallashtirilgan, resurs tejamkor va barqaror yetishtirish
texnologiyalari haqidagi bilimlarni o’rganishdan iborat
Matricaria chamomilla L. (dorivor moychechak) — Asteraceae oilasiga mansub bir yillik
efir moyli o‘simlik bo‘lib, qadimdan shifobaxsh xususiyatlari bilan tanilgan. Arxeobotanik
ma’lumotlarga ko‘ra, moychechakning dorivor xususiyatlaridan Misr va Yunoniston
sivilizatsiyalarida miloddan avvalgi XIII–VI asrlarda foydalanilgan bo‘lib, Gippokrat va
Dioskorid asarlarida bu o‘simlik haqida yozilgan. Matricaria chamomilla Yevropa, Shimoliy
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Afrika va G‘arbiy Osiyoning o‘ziga xos agroiqlim sharoitlariga moslashgan holda tarqalgan
bo‘lib, XVIII asrdan boshlab Germaniya, Polsha, Avstriya, Italiya va Bolgariya kabi davlatlarda
madaniy plantatsiyalar shakllana boshlagan (Blumenthal et al., 2000; Srivastava et al., 2010).
Hozirda
Yevropaning
ko‘plab
mamlakatlarida,
xususan
Germaniyada,
moychechakni yetishtirish aniq agrotexnik reglamentsiyaga asoslangan: yuqori unumdor qumoq
va qumloq tuproqlar, 20–28 °C haroratli, 500–700 mm yog‘ingarchilik tushadigan zonalar eng
maqbul hisoblanadi. Germaniyada har yili 1500 gektardan ortiq maydonda moychechak
yetishtiriladi va 300 tonnaga yaqin quruq xomashyo eksport qilinadi (EMA, 2015). Shuningdek,
Bolgariya va Vengriyada seleksiya qilingan yuqori moyli navlar (masalan, 'Bona', 'Goral')
asosida intensif agrotexnologiyalar ishlab chiqilgan (Petrova et al., 2021).
MDH davlatlarida, ayniqsa Rossiya, Qozog‘iston va O‘zbekiston sharoitida, Matricaria
chamomilla L. ni ekologik moslashtirish va eksportbop xomashyo manbai sifatida rivojlantirish
borasida so‘nggi yillarda ilmiy izlanishlar kuchaygan. Rossiyada 2021-yilda Kuban ilmiy
markazi tomonidan o‘tkazilgan dala tadqiqotlarida sug‘oriladigan hududlarda 22–24 ts/ga
biomassaga erishilgan, efir moyi tarkibida esa 0.6–0.8% α-bisabolol aniqlangan.
Qozog‘istonning Jambul viloyatida esa 2020-yildan buyon yarim cho‘l hududlarda tomchilatib
sug‘orish texnologiyasi asosida moychechak ekilmoqda va o‘rtacha hosildorlik 15–18 ts/ga ni
tashkil etmoqda (Nurbekov et al., 2022). O‘zbekiston sharoitida esa Matricaria chamomilla L. ni
sanoat miqyosida yetishtirish bo‘yicha 2018-yildan buyon Botanika instituti, Qishloq xo‘jaligi
ilmiy-tadqiqot institutlari hamda “Dori-darmon” AK hamkorligida kompleks ilmiy-amaliy
dasturlar amalga oshirilmoqda. 2021–2023 yillar davomida Qashqadaryo, Samarqand va
Toshkent viloyatlarida olib borilgan tajribalarda o‘simlikning agroekologik moslashuvi,
sug‘orish normasi, o‘g‘itlar dozasiga bo‘lgan reaksiyasi, fenologik fazalarning vaqti va efir moyi
tarkibi tizimli tahlil qilingan. Tajriba natijalariga ko‘ra, 3 ta agroklimatik zonada hosildorlik
12,5–22 ts/ga orasida, efir moyi miqdori esa 0.5–0.85% ni tashkil etgan (Karimov et al., 2023).
Bugungi kunda Matricaria chamomilla L. — global farmatsevtika sanoatining strategik
xomashyo manbalaridan biri sifatida qaralmoqda. Jahon bozorida har yili 8 ming tonnadan ortiq
quritilgan moychechak gullari talab qilinadi (FAOSTAT, 2022).siv va barqaror yetishtirish
texnologiyalarini ishlab chiqish zamonaviy ilm-fan va agrotexnologiyalarning kesishgan muhim
nuqtasidir
METODOLOGIYA
Tadqiqot ishlari 2021–2023 yillar mobaynida O‘zbekiston, Qozog‘iston va Rossiyaning turli
agroiqlim zonalarida tashkil etilgan dala tajribalarida, shuningdek, laboratoriya sharoitida olib
borildi. Bunda Germaniyaning Julius Kühn Instituti, Rossiya Fanlar akademiyasining Dorivor
o‘simliklar instituti (Москва) va O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot institutining ilmiy
tavsiyalaridan foydalanildi. Tajribalar randomizatsiyalangan bloklar usulida, 4 karra takror bilan
olib borildi.
Tajriba obyektlari sifatida Matricaria chamomilla L.ning seleksiyadan o‘tgan yuqori hosilli
navlari (‘Goral’, ‘Zloty Lan’, ‘Bona’) hamda mahalliy ekologik populyatsiyalar tanlab olindi.
Tajriba maydonlari qumloq, och jigarrang va alluvial-tog‘ tuproqlarida joylashgan bo‘lib, har bir
zonada tuproqning fizik-kimyoviy xususiyatlari (pH, gumus miqdori, C/N nisbati, mobil fosfor
va almashinishga yaroqli kaliy) agrokimyo laboratoriyalarida aniqlangan (Texnik reglament TR
TS 015/2011 asosida).
Agrotexnik tadbirlar sifatida quyidagilar sinovdan o‘tkazildi:
Ekish muddati: mart oyining 1–3-dekadasi oralig‘ida, 15 kunlik interval bilan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘g‘itlash tizimi: N60P60K60, N90P60K90, N120P90K120 — o‘g‘itlar har ekin davrida
kirim-qoldiq balans asosida solingan.
Sug‘orish rejimi: 3 xil IAP (Irrigatsion Aktivlik Pogonasi): 1.0, 1.25, 1.5. Har bir variantda
tuproq namligi 0–50 sm qatlamda tensiometrik usulda haftalik monitoring qilindi.
O‘simlikning fenologik fazalari (g‘unchalash, gullash, urug‘lanish) nemis olimi G. Schuster
metodikasi (2003) asosida bosqichma-bosqich qayd etildi. Biomassa va gullar hosildorligi (quruq
modda hisobida) aniqlangan. Efir moyi miqdori nemis ishlab chiqaruvchisi Agilent 7890B GC-
FID gaz xromatografi orqali tahlil qilindi. Moy tarkibidagi kamazulen, α-bisabolol, apigenin
komponentlari xalqaro USP va EMA farmakopeyalariga muvofiq identifikatsiya qilindi.
Agroekologik parametrlar — yog‘ingarchilik, harorat, GTS (gidrotermik summa), yaqin
joylashgan meteorologik stansiyalar ma’lumotlari asosida (2021–2023 yillarga oid) tahlil qilindi.
Misol uchun, O‘zbekistonning Jizzax viloyatida o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 286 mm, harorat
15.8°C bo‘lsa, Qozog‘istonning Shimkent viloyatida bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 342 mm va
14.9°C ni tashkil etdi.
ASOSIY QISM
1. Moychechakning o‘sish sharoitlari va agrotexnik talablari
Moychechak (Matricaria chamomilla L.) o‘simligi o‘ziga xos agrotexnik talablar va ekologik
sharoitlarni talab qiladi. Uning muvaffaqiyatli yetishtirilishi uchun quyidagi asosiy omillar
e’tiborga olinadi:
1.1 Harorat
Moychechak uchun eng yaxshi harorat oralig‘i 15-25°C. Ushbu haroratda o‘simlik normal o‘sadi
va gullaydi. Harorat 30°C dan yuqori bo‘lsa, o‘simlikda o‘sish sur’ati sekinlashadi, gullash
yomonlashadi va hosil miqdori pasayadi. Katta harorat o‘zgarishlari va qisqa kechki salqinlik
davrlarining mavjudligi moychechakning umumiy sifatiga ta’sir qiladi. O‘simlikning optimal
harorat sharoitlari O‘zbekistonning mo‘tadil iqlim zonalarida ancha muvaffaqiyatli amalga
oshiriladi (Tukhtasinov, 2021).
1.2Namlik va Sug‘orish. O‘simlik o‘rtacha darajada namlikka ega tuproqlarda yaxshi
rivojlanadi. Yangi sug‘orish texnologiyalaridan foydalanish, masalan, tomchilatib sug‘orish
tizimi, namlikni tejash va o‘simlikning sog‘lom o‘sishiga yordam beradi. O‘zbekistonning quyuq
qurg‘oqchil
hududlarida
sug‘orish
rejimi va
tuproqning
gidrotexnik
sharoitlari
optimallashtirilgan holda, ekin hosilini yaxshilash mumkin (Sharipov, 2022).
1.3 Tuproq va mineral o‘g‘itlar. Tuproqning pH darajasi 6.0 dan 7.5 gacha bo‘lishi zarur.
Moychechak yaxshi drenajlangan va unumdor tuproqlarda muvaffaqiyatli o‘sadi. Tuproqdagi
azot, fosfor, kaliy va mikroelementlar o‘simlikning o‘sishiga ta’sir qiluvchi asosiy faktorlardir.
Xususan, yuqori kaliy va fosfor kontsentratsiyasi o‘simlikning sifatini oshiradi va uning efir
moyi tarkibini yaxshilaydi (Gulyaeva, 2023).
2. Eng ko‘p ishlatiladigan navlar quyidagilardir: "
Chaykovskiy
" Navli Moychechak – Bu nav
Samarqand va Toshkent viloyatlarida keng tarqalgan. U sovuqqa chidamliligi va yuqori efir
moyi kontsentratsiyasiga ega. 2018-2021 yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijalariga
ko‘ra, ushbu nav yuqori sifatli efir moyi ishlab chiqarishda o‘zining ijobiy xususiyatlarini
namoyon etgan (Shumilov, 2021) .
"
Vikont
" Navli Moychechak – Farg‘ona va Andijon
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
viloyatlarida keng ekiladi. Bu nav yuqori hosil berish qobiliyati va yirik gullari bilan ajralib
turadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, "Vikont" navining hosil ko‘rsatkichlari samarali o‘g‘itlash
va sug‘orish tizimi yordamida 20% ga oshgan (Pavlov, 2022). "
Zhar-pahr"
Navli Moychechak
– Ushbu navning yirik barglari va tez gullash davri bilan ajralib turadi. U respublikaning janubiy
viloyatlarida, ayniqsa, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida muvaffaqiyatli o‘sadi.
Zamonaviy genetik va selektsiya ishlari natijasida, "Zhar-pahr" navining hosilini 15-18% ga
oshirishga erishilgan (Müller, 2023).
Samarqand viloyatida moychechakning hosil ko‘rsatkichlari 2020-2022 yillarda 35% ga
o‘sdi. Bu viloyatning iqlim sharoitlari va tuproq tarkibi o‘simlikning sifatini yaxshilashda muhim
ahamiyatga ega. (Sharipov, 2022) Toshkent viloyatida o‘simliklarni ekish va parvarishlash
texnologiyalari yangilanmoqda. Toshkent shahridagi ilmiy tadqiqotlar natijasida, "Chaykovskiy"
navining o‘simliklarining hosili va efir moyi kontsentratsiyasi 2021-2023 yillar davomida 10%
ga oshgan (Yakovleva, 2021). Farg‘ona viloyatida "Vikont" navining ekilishi yuqori hosilni
ta’minlamoqda. Bu viloyatda so‘nggi 3 yil ichida amalga oshirilgan tajribalarda, o‘g‘itlash va
sug‘orishning to‘g‘ri boshqarilishi bilan moychechak hosili 20% ga oshdi (Bocharov, 2023).
Shuningdek, moychechak kosmetik mahsulotlari, yuz kremlari va toniklarda qo‘llanilishi terini
yengillashtiradi va himoya qiladi. O‘zbekistonning kosmetik sanoatida moychechak ekstraktlari
bilan ishlash sur’atlari oshib bormoqda (Müller, 2022).
Tavsiyalar: Sug‘orish tizimini modernizatsiya qilish: Moychechak ekishning samaradorligini
oshirish uchun tomchilatib sug‘orish tizimiga ko‘proq e’tibor qaratish zarur. Bu usul suvni tejash
bilan birga hosilni 30-40% ga oshirish imkonini beradi.
Yangi selektsiya navlarini ishlab chiqish: O‘zbekiston ilmiy markazlarida
moychechakning yuqori hosil va sifatli efir moyi ishlab chiqaradigan yangi navlar ustida ishlar
davom etmoqda. Kelajakda "Zhar-pahr" va
"Vikont"
kabi navlar O‘zbekiston bozorida yuqori
talabga ega bo‘ladi. Agrotexnik tadbirlarni optimallashtirish: O‘g‘itlash tizimini optimallashtirish,
tuproqni doimiy tahlil qilish va maxsus mineral o‘g‘itlar qo‘llash orqali moychechak hosilini va
sifatini yaxshilash mumkin. Ushbu tavsiyalar va amaliy yondashuvlar O‘zbekistonni xalqaro
bozor uchun sifatli moychechak yetishtiruvchi mamlakat sifatida tanitadi va eksport salohiyatini
oshiradi.
Dunyo bo‘yicha olib borilayotgan asosiy ilmiy yo‘nalishlar:Genetik seleksiya va navlar
yaratish: Germaniyada Fraunhofer Institute va Julius Kühn-Institut tomonidan yuqori efir moyi
kontsentratsiyasiga ega, kasalliklarga chidamli navlar yaratish bo‘yicha genom tahlillari asosida
ishlanmalar olib borilmoqda. CRISPR-Cas9 asosidagi gen tahriri orqali moychachakda azulen
(asosiy bioaktiv komponent) biosinteziga javobgar genlar ustida tadqiqotlar davom etmoqda.
Fitokimyoviy tahlillar va bioaktiv modda aniqlash:Italiyaning Bologna universiteti va
AQSHning Purdue universiteti olimlari tomonidan HPLC (yuqori aniqlikdagi suyuqlik
xromatografiyasi), GC-MS (gaz xromatografiyasi-mass spektrometriya) usullari orqali
moychechakdagi flavonoidlar, kumarinlar, bisabolol va kamazulen moddalari miqdori va
terapevtik ta’siri o‘rganilmoqda. Ekologik barqaror yetishtirish texnologiyalari: Avstriya va
Niderlandiya olimlari tomonidan organik qishloq xo‘jaligi standartlariga mos, tuproq
unumdorligini saqlovchi agroekologik modellar (no-till, mulching, biofertilizerlar asosida) ishlab
chiqilgan.
Istiqbolli texnologiyalar:
Dronlar va sun’iy intellekt asosida agro-monitoring:
O‘simlikning
o‘sish fazalarini aniqlash va hosildorlik prognozini tuzishda foydalanilmoqda (Izrael va AQSH
firmalari).
In vitro
ko‘paytirish usuli: Hindiston va Polshada callus madaniyatidan foydalangan
holda moychechakning selektiv ko‘paytirilishi ustida ishlanmoqda.
Nanoemulsiya
texnologiyasi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Moychechak efir moylarini dorilarda samarali transport qiluvchi shaklga aylantirish (Kanada,
Frantsiya ilmiy markazlarida ishlab chiqilmoqda).
Yevropa va MDHdagi yondashuvlar: 1.Rossiya: Rosselxoznadzor va Timiryazev qishloq
xo‘jaligi akademiyasi tomonidan 2022–2024-yillarda Novosibirsk va Stavropol zonalarida
ekologik moslashuvchan navlar bo‘yicha maydon tajribalari o‘tkazildi. Qozog‘iston: 2023-yilda
Aqmola va Turkiston viloyatlarida zamonaviy tomchilatib sug‘orish tizimida moychechak
yetishtirishning agroiqtisodiy samaradorligi o‘rganildi.
O‘zbekiston: 2022–2024-yillarda
Qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan Jizzax, Qashqadaryo va Toshkent
viloyatlarida “Bona” va “Zolotoe kol’tso” navlari asosida agrotexnik tavsiyalar ishlab chiqildi.
XULOSALAR
So‘nggi 10–15 yilda, ayniqsa 2010–2024 yillar oralig‘ida MDH davlatlari, jumladan, Rossiya,
Ukraina, Qozog‘iston va O‘zbekiston olimlari tomonidan moychechak yetishtirishda biologik va
agrotexnologik omillar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik chuqur o‘rganilgan. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, namgarchiligi mo‘tadil, quyosh nuri yetarli bo‘lgan hududlarda va azot-fosforli
o‘g‘itlar optimal miqdorda qo‘llanilganda moychechakning vegetatsiya davri tezlashadi,
biomassasi ortadi va efir moyi tarkibi boyiydi. O‘rta Osiyo sharoitida, ayniqsa, sug‘orma
dehqonchilik tumanlarida dorivor moychechakning iqtisodiy va ekologik ahamiyati ortib
bormoqdaUshbu maqolada olingan natijalar va berilgan tavsiyalar dorivor moychechakni sanoat
miqyosida yetishtirish, hosildorlikni barqaror oshirish va efir moyi sifatini yaxshilash bo‘yicha
muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Seidler-Łożykowska, K., Mordalski, R., & Wójciak, M. (2022). Effect of cultivation methods
on essential oil content of Matricaria chamomilla. Industrial Crops and Products, 187, 115391.
https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2022.115391
2.Zheljazkov, V. D., Cantrell, C. L., Astatkie, T., & Jeliazkova, E. A. (2021). Distillation
parameters affecting essential oil yield and composition in chamomile (Matricaria chamomilla).
Journal of Applied Research on Medicinal and Aromatic Plants, 23, 100319.
https://doi.org/10.1016/j.jarmap.2021.100319
3.Bhardwaj, R., Sharma, D., & Kaur, S. (2021). Multifunctionality of chamomile as a medicinal
crop: A review. Indian Journal of Agricultural Sciences, 91(8), 1201–1206.
4.Saini, R. K., Prasad, P., & Keum, Y. S. (2021). Metabolomics insights into chamomile
essential oil composition and its variation with climate. Phytochemistry Reviews, 20(5), 1095–
1110. https://doi.org/10.1007/s11101-021-09752-4
5.Toppo, F. A., & Akhtar, M. S. (2020). Advances in chamomile cultivation and processing
technologies: A comprehensive review. Journal of Medicinal Plants Research, 14(3), 112–120.
6.Chizzola, R. (2021). Essential oil profiles of selected chamomile cultivars cultivated in Europe.
Natural Product Communications, 16(9), 1–7. https://doi.org/10.1177/1934578X211041903
7.World Health Organization. (2020). WHO monographs on selected medicinal plants (Vol. 5).
Geneva: WHO Press.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
8.Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte. (2023). Chamomile monograph.
Retrieved from https://www.bfarm.de
9.Central Institute of Medicinal and Aromatic Plants. (2023). Annual report on medicinal and
aromatic plants research. Lucknow, India.
10.Tojimatova, N. R., & Mukhammedov, S. I. (2023). Agrobiological assessment of Matricaria
chamomilla under irrigated conditions of Uzbekistan. Uzbek Journal of Agroecology, 5(2), 45–
52.
11.Khakimov, Y., Kadirova, D., & Rakhimov, S. (2022). Chamomile productivity and oil
content analysis across agroecological zones of Uzbekistan. Tashkent Agricultural Science
Bulletin, 3(4), 33–40.
12.Usmonova, M. T., & Kadirova, D. R. (2022). Agroecological evaluation of medicinal plants
in Central Asia: Focus on chamomile. Eurasian Botanical Journal, 8(1), 25–32.
13.Gafforov, Z. A., & Khoshimov, S. B. (2021). Dorivor o‘simliklar agrotexnologiyasi:
Moychechak misolida. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi NMIU.
14.Qosimov, I., & Mardonov, B. (2023). Farmatsevtik xomashyo yetishtirishda samaradorlik va
eksport salohiyatining oshirilishi. Ilm-Fan va Taraqqiyot, 5(1), 67–75 Annalisa Colombio, Heide
K. (2023). Methods in Human-Animal Studies*. Routledge. 97-98 p
