JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Nigоra Abduqahоrоvna Kоzimоva
Оsiуо xalqarо univеrsitеti “Pеdagоgika va psixоlоgiуa”
kafеdrasi о’qituvchisi
TALABALARNI OLIY TA’LIMGA MOSLASHUVIDA EMOTSIONAL - FIZIOLOGIK
ZO‘RIQISHLARNI OLDINI OLISHNING PSIXOLOGIK ASPEKTLARI
Annotatsiya.
Mazkur maqolada oliy ta’limda talabalarning emotsional va fiziologik
zo‘riqishining psixodiagnostikasi va psixologik aspektlari mavzusiga alohida to’xtalib o’tilgan.
Maqola davomida mavzu doirasidagi asosli fikr va mulohazalar keltirilgan. Shuningdek, maqola
so’nggida xulosa va takliflar berib o’tilgan.
Kalit so’zlar:
Talabalar, oliy ta’lim, emotsional va fiziologik zo‘riqish, psixodiagnostika, miya
faoliyati, psixokorreksiya, aspect, stress omillari.
Abstract.
This article specifically addresses the topic of psychodiagnostics and psychocorrection
of emotional and physiological stress of students in higher education. The article presents
reasonable ideas and considerations within the scope of the topic. Also, conclusions and
suggestions are given at the end of the article.
Keywords:
Students, higher education, emotional and physiological stress, psychodiagnostics,
brain activity, psychocorrection, stress factors.
Аннотации:
В статье подробно рассматривается тема психодиагностики и
психокоррекции эмоционального и физиологического напряжения у студентов высших
учебных заведений. В статье представлены обоснованные мнения и соображения в рамках
рассматриваемой темы. В конце статьи также приводятся выводы и предложения.
Ключевые слова:
Студенты, высшее образование, эмоционально-физиологический
стресс, психодиагностика, мозговая активность, психокоррекция, стрессовые факторы.
Oliy o’quv yurtlarida talabalarni o’qitishning samaradorligi va sifati har tomonlama va yaxlit
holda baholanadi. Bugungi kunda bilim va ko’nikmalar bilan bir qatorda, shaxsning kasbiy
fazilatlari, shaxsning o’ziga xos xususiyatlari, bilimlarni mustaqil ravishda va ijodiy ravishda
egallash va qo’llash qobiliyati kasbiy va pedagogik tayyorgarlikning sifat mezonidir. Bu shuni
ko’rsatadiki, pedagogik universitetdagi o’quv jarayoni nafaqat talabalarning bilim sohasini
rivojlantirishga, balki ularning bilim faoliyati, mustaqilligini rivojlantirishga, o’z-o’zini
tarbiyalash usullarini mohirona egallashga, kasbiy pedagogik faoliyatini muvaffaqiyatli amalga
oshirish uchun zarur bo’lgan shaxsiy fazilatlarni shakllantirish va takomillashtirishga qaratilgan
bo’lishi kerak. Talabalarni o’quv va kasbiy faoliyatga moslashtirish muammosining dolzarbligi
universitetda o’qish davrida professionallik asoslari qo’yilganligi, o’zgaruvchan sharoitlarda
uzluksiz o’z-o’zini o’qitish zarurati va tayyorgarligi shakllanganligi bilan izohlanadi. Shu
munosabat bilan, bilimlarni o’zlashtirish jarayonida faol ishtirok etayotgan o’quvchilarni
o’qitishning boshlang’ich bosqichlaridan boshlab ta’lim va kasbiy faoliyat natijalari shaxsning
haqiqiy mulkiga aylanishini bilish juda muhimdir. Talabalarni oliy ta`lim sharoitlariga
moslashtirish muammosi hozirgi kunda oliy ta`lim pedagogikasi va didaktikasida
o`rganilayotgan muhim vazifalardan biridir. Bundan tashqari, talabalarni universitetlarga
moslashtirish jarayonining o’ziga xosligi o’rta va oliy o’quv yurtlarida o’qitish usullarining
farqiga og’liq. Masalan, birinchi kurs talabalari universitetda dasturni muvaffaqiyatli
o’zlashtirish uchun zarur bo’lgan qobiliyat va qobiliyatlarga ega emaslar. Buni tirishqoqlik bilan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qoplashga urinishlar har doim ham muvaffaqiyatga olib kelmaydi. Talaba yangi o’quv talablariga
moslashishi uchun ko’p vaqt talab etiladi. Bu ko’pincha maktabda va universitetda bir odamga
dars berishda, ayniqsa, uning natijalarida sezilarli farqlarga olib keladi. Bundan tashqari, o’rta va
oliy ma’lumot o’rtasidagi zaif uzluksizlik, universitetda o’quv jarayonini metodikasi va tashkil
etishning o’ziga xosligi, ma’lumotlarning katta miqdori, mustaqil ish qobiliyatining
yetishmasligi katta hissiy stressni keltirib chiqaradi, bu ko’pincha kelajakdagi kasbni tanlashda
umidsizlikka olib keladi. Yuqoridagilarni hisobga olgan holda, mualliflar Lysenko RB,
Rzhavskiy EA, Nikiforova MP Universitetning turli texnik mutaxassisliklari talabalari o’rtasida
tadqiqotlar o’tkazildi. Quyida fizika va ekologiya bo’yicha ikkinchi mutaxassisliklar o’rtasida
o’tkazilgan so’rov natijalari keltirilgan. 2-kurs talabalari tanlab olindi, chunki maktabdan
universitetga o’tish davrida moslashuv jarayoni ularda bo’lgan va shu bilan birga u bilan bog’liq
bo’lgan qiyinchiliklar ham unutilmagan. Olingan natijalar tahlili shundan kelib chiqadiki,
talabalar gumanitar fanlarning universitetda moslashish uchun ahamiyatini bir xil baholadilar (bu
guruh ikkala mutaxassislik bo’yicha o’rtacha hisoblangan). Shu bilan birga, iqtisodiy fanlar va
psixologiya, sotsiologiya kabi fanlar guruhlarini baholashda bir oz og’ishlar mavjud. Shu bilan
birga, «Fizika» mutaxassisligi talabalarining fikriga ko’ra, 4-guruh psixologiyasi, sotsiologiyasi
talabalarga universitetda tez moslashishga yordam beradi, iqtisodiy fanlar ular tomonidan eng
kam ta’sirchan omil sifatida baholandi. Ekologiya» mutaxassisligi talabalari psixologiya,
sotsiologiya kabi fanlar guruhining muhimligini ta’kidladilar, ammo bu omil ular tomonidan eng
muhim deb tan olinmadi, iqtisodiy fanlar ham ular tomonidan ahamiyatsiz omillardan biri
sifatida baholandi. Eng katta farq umumiy ilmiy fanlar va maxsus fanlar guruhlarini baholashda
kuzatildi. Diagrammalardan ko’rinib turibdiki, talabalar fiziklari tomonidan umumiy ilmiy fanlar
eng muhim omillardan biri sifatida tan olingan (ushbu fanlar guruhi ikkinchi o’rinda edi), atrof-
muhit talabalari esa bu talabaning universitetga erta moslashishi uchun eng kam ahamiyatga ega
bo’lgan omil deb hisoblashadi. Maxsus fanlarga kelsak, ekologlar ularni tezroq moslashish
uchun eng muhim guruh deb bilishadi, fiziklar esa bu fanlarni, aksincha, eng muhim omillardan
biri deb bilishadi. Ushbu tadqiqot nafaqat universitet o’qituvchilari, balki maktab o’qituvchilari
uchun ham qiziqarli bo’lishi mumkin va ta’lim sifatini boshqarish jarayonida amaliy foydalanish
maqsadida davom ettirilishi mumkin. Talabalarni o’quv va kasbiy faoliyatga moslashtirish
muammosi hali maxsus o’rganish mavzusiga aylanmagan, garchi amaliyot shuni ko’rsatadiki,
talabalarning katta qismi universitetni tugatgandan so’ng sezilarli tanaffusdan keyin (2 yildan
ortiq - OZO talabalarining 50,4%). o’quv va kasbiy faoliyatning yangi usullarini tashkil etish va
o’zlashtirishda qiyinchiliklar. Bu o’quv va kasbiy faoliyat natijalaridan qoniqmaslik, kasb
tanlashning to’g’riligiga shubha tug’diradi. Shu munosabat bilan talabalarni o’qitish jarayonida
yuzaga keladigan qarama-qarshiliklarni hal qilish zarurati mavjud:Ijtimoiy-pedagogik tabiat: bir
tomondan, ta’lim va kasbiy faoliyat ko’nikmalariga ega bo’lgan yuqori malakali mutaxassislarga
Rossiya jamiyatining ortib borayotgan ehtiyojlari o’rtasida, ikkinchi tomondan, uni tashkil
etishda ta’lim muassasalarining potentsial imkoniyatlaridan to’liq foydalanilmagan; Ilmiy va
pedagogik tabiat: bir tomondan, o’quv va kasbiy faoliyat muammolariga bag’ishlangan juda ko’p
tadqiqotlar mavjudligi o’rtasida, ikkinchi tomondan, o’quvchilarning o’quv va kasbiy faoliyatga
moslashishi muammosining nazariy jihatdan etarli darajada ishlab chiqilmaganligi; Ilmiy va
uslubiy tabiati: bir tomondan, bo’lg’usi mutaxassislarni tayyorlash sifatiga qo’yiladigan talablar
o’rtasida, ikkinchi tomondan, talabalarni o’quv va kasbiy faoliyatga moslashtirish jarayonini
etarli darajada asosli va uslubiy qo’llab-quvvatlamasligi.jtimoiy-pedagogik va psixologik talablar
va o’quvchilarning o’quv va kasbiy faoliyatga moslashuv xususiyatlarini o’rganish va izlash
natijasida quyidagi xulosalar chiqarishimiz mumkin edi: O’quvchilarning o’quv va kasbiy
faoliyatga moslashuvi tarkibi uchta bog’liq omillarni o’z ichiga oladi: moslashuvchan ehtiyoj,
moslashuvchan vaziyat va moslashuvchanlik. Talabalarning o’quv va kasbiy faoliyatga
moslashish dinamikasi mos keladi, chunki rivojlanish intuitiv darajadan ijodiy darajaga
ko’tariladi; O’quvchilarni o’quv va kasbiy faoliyatga moslashtirish ob’ektning ijtimoiy muhit
bilan o’zaro ta’sirini ta’minlaydi; Shaxsiyatning yangi xususiyatlarini shakllantirish; kasbiy
identifikatsiya va hakozo. Yangi ijtimoiy maqomni shakllantirish, yangi ijtimoiy rollarni ishlab
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
chiqish, yangi qadriyatlarni egallash, kasbiy faoliyat an’analarining ahamiyatini tushunishni o’z
ichiga oladi. O’quvchilarni o’quv va kasbiy faoliyatga moslashtirish - bu kelajakda faoliyat
ko’rsatadigan mutaxassisning ijtimoiy, kasbiy, Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar psixofiziologik
o’sishining boshlang’ich bosqichi bo’lib, u erda o’zini o’zi amalga oshirish imkoniyatiga ega
bo’ladi. Universitet talabalarini o’quv va kasbiy faoliyatga moslashtirish jarayoni, shu tariqa,
qarama-qarshi tomonlarning dialektik birligi vazifasini bajaradi: shaxsni atrof-muhitga
moslashishi va ushbu muhitni faol ravishda o’zgartirish. Bundan tashqari, har ikkala tomon ham
bir-birisiz mavjud emas va inson o’zining moslashishi mumkin bo’lgan muhit tomonidan
rivojlanishning yagona jarayonining ifodasi sifatida yig’ilgan holda xizmat qiladi. Shuning
uchun moslashuv jarayoni shaxsning o’ziga xos ijtimoiy-psixologik holati sifatida shaxsning
faoliyatida ro’y beradi. Boshqa tomondan, ajralib turadigan xususiyatlar kasb-hunar ta’limi
muammolarini aktuallashtiradi, turli vaziyatlardagi ishlarga misollar keltiradi, vaziyatga oid
o’zarotajribani umumlashtirishga imkon beradi va shaxslararo munosabatlar tizimiga bilvosita
ta’sir qiladi Xulosa qilib aytganda, talabalarni oliy ta’limda o’qish sharoitlariga moslashtirish
muammosi hozirgi kunda oliy ta’lim pedagogikasi va didaktikasida o’rganilayotgan muhim
vazifalardan biridir. Kasbiy ta’limning zamonaviy tizimi nafaqat ixtisoslashgan bilimlarni
uzatishga, balki kelajakdagi mutaxassisni ma’lum bir madaniyatning vakili va tashuvchisi
sifatida rivojlantirishga xizmat qiladi, bu bilim, ko’nikma, shuningdek, ma’lum bir dunyoqarash,
nuqtai nazar va qadriyatlar va kasbiy xulq atvorning kombinatsiyasi bilan ajralib turadi.
Moslashish muammosining ilmiy va amaliy dolzarbligi zamonaviy jamiyat insonning jismoniy
va ruhiy salomatligini saqlash va yaxshilash, ularning intellektual salohiyatini oshirishdan
manfaatdor ekanligidir. Shu sababli, turli darajadagi turli xil sanoat va ijtimoiy sharoitlarda
insonning moslashish mexanizmlari va shakllarini o’rganish hozirgi kunda muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Kozimova, N. A. (2023). BUGUNGI TA’LIM TIZIMIDA ZAMONAVIY
O‘QUVCHI SHAXSINING IJTIMOIY VA PSIXOLOGIK JIHATLARI.
Educational Research
in Universal Sciences
,
2
(10), 44-46.V
2. Abduqahhorovna, N. K. (2023). PSIXOLOGIK KONSULTATSIYAGA MUROJAAT
QILUVCHI
OTA–ONALARNING
FARZAND
TARBIYASI
MUAMMOLARINI
O‘RGANISHDA HADISLARDAN TERAPIYA SIFATIDA FOYDALANISH.
3. Kozimova, N. (2023). USE OF HADITHS AS THERAPY IN STUDYING THE
PROBLEMS OF RAISING CHILDREN OF PARENTS APPLYING FOR PSYCHOLOGICAL
CONSULTATION.
Modern Science and Research
,
2
(9).
4. Kozimova, N. A. (2023). BUGUNGI TA’LIM TIZIMIDA O’QUVCHI–YOSHLARNI
ZAMONAVIY KASBLARGA YO’NALTIRISH VA KASB–HUNAR TANLASHNING
IJTIMOIY VA PSIXOLOGIK JIHATLARI.
PEDAGOG
,
6
(5), 739-741.
5. Kozimova, N. A., & Ulug’ova, S. M. (2023). ZAMONAVIY PSIXOLOGIK
KONSULTATSIYA,
UNING
TURLARI
VA
UNGA
MUROJAAT
QILISH
SABABLARI.
Scientific Impulse
,
1
(6), 1679-1682.
6. Nigora Kozimova Abduqahorovna. (2023). Modern psychological consultation, its types
and reasons for applying to it. American Journal of Public Diplomacy and International Studies
(2993-2157), 1(9), 129–131.
7. Kozimova, N. A. (2023). Techniques and methods used in the process of psychological
counseling.
American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157)
,
1
(10),
338-341.
8. Kozimova, N. A. (2023). PERSONALITY TYPES.
American Journal of Public Diplomacy
and International Studies (2993-2157)
,
1
(10), 372-377.
9. Kozimova, N. A. (2023). Psixologik konsultatsiya bosqichlari.
TECHNICAL SCIENCE
RESEARCH IN UZBEKISTAN
,
1
(5), 90-95.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
10. Kozimova, N. A., & Ulugova, S. M. (2022). Classification of a Group of Staff for
Psychological Conseling and Referral to It.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
7
, 175-
177.
11. Kozimova, N. A. (2024). OTA-ONALIK PSIXOLOGIYASI.
TECHNICAL SCIENCE
RESEARCH IN UZBEKISTAN
,
2
(1), 119-125.
12. Kozimova, N. A. (2024). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF EMOTIONAL
TENSION IN
ADAPTATION
TO STUDY ACTIVITY
OF FIRST LEVEL
STUDENTS.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
,
2
(2),
311-317.
13. Kozimova, N. A. (2024). Psychological aspects of emotional stress in adaptation to
educational activities. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 136-140.
