JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Oʻrinboyeva Muslima Baxtiyor qizi
Oʻzbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
“Tarix” yoʻnalishi talabasi
JADIDLAR MEROSIDA XOTIN-QIZLAR TA’LIMIGA QARATILGAN E’TIBOR
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida xotin-qizlarning tutgan
o‘rni, ularning ta’lim va tarbiya sohasidagi ishtiroki, tarixiy jarayonlardagi faoliyati hamda
bugungi kundagi ahamiyati keng yoritilgan. Tadqiqotda tarixiy, huquqiy, sotsiologik va
tahliliy metodlardan foydalanilib, xotin-qizlar masalasining o‘tmishdagi va hozirgi zamondagi
o‘rni tahlil qilinadi. Xususan, jadidchilik harakati vakillarining ayollar ta’limiga bo‘lgan
munosabati, Islom dinida ilmga bo‘lgan da’vat, shuningdek, Prezident Sh. M. Mirziyoyev
siyosatida ayollarning jamiyatdagi roli kabi masalalarga ilmiy asoslangan yondashuv beriladi.
Maqola xotin-qizlar mavzusining dolzarbligini yoritish hamda tarixiy meros va zamonaviy
qarashlar o‘rtasidagi uzviylikni ochib berishga qaratilgan.
Kalit soʻzlar:
Xotin-qizlar, ilm-ma’rifat, ayollar huquqi, ta’lim, jadidchilik, Mahmudxo‘ja
Behbudiy, ma’naviy tarbiya, islom, Qur’on.
KIRISH
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev oʻz nutqlarida xotin-qizlar
masalasiga toʻxtalar ekan, shunday fikrlarni bildiradilar: “Onalar va bolalar sogʻligʻini
muhofaza qilish, ayollarning turmush sharoitlarini hisobga olgan holda, ish bilan taʼminlash,
opa-singillarimizning ogʻirini yengil qilish uchun har tomonlama imkoniyat yaratish, xotin-
qizlarning ijtimoiy- siyosiy hayotimizdagi oʻrni va nufuzini oshirish boʻyicha davlat siyosatini
davom ettirishni biz oʻzimizning eng muhim vazifamiz deb bilamiz”
Ilmli ayollar borasida so‘z borar ekan, buyuk ajdodlarimizning yozgan hikmat-u nasihatlari
yodimizga kelaveradi. Ularning har bir so‘zi ilm olishga targ‘ib etadi. Jumladan, Buxorodagi
madrasa kattaligi jihatidan Movarounnahrdagi ikkinchi nufuzli madrasaning peshtoqiga Mirzo
Ulug‘bek tomonidan “Ilm olishga intilish har bir muslim va muslima uchun farzdir”, degan
hadis bitilgan edi. Demak, ilm olishda o‘g‘il farzand kabi qizlarni ham keng jalb etish
kerakligi necha ming asr avval aytilgan ekan. Har bir qizimizning kelajagi oila, jamiyat va
Vatanimiz kelajagidir. Yaqin o‘tmishdagi zamondoshimiz Abdurauf Fitrat ham “ayollarimiz –
millat onalari ilm olishlari lozim, axloq va bilimlarini kamolga yetkazishlari zarur
”, deya o‘z
asarida yozib, qizlarni ilm olishga da’vat etganini tarix sahifalarida ko‘rishimiz mumkin. Har
bir davrda buyuk ajdodlarimiz oiladagi farzandlarning ilmli bo‘lishiga pand-u nasihat qilgan.
Qisqa qilib aytganda, ilm – bu ma’rifat deymiz. Jaholatni ham yuksak ilm-ma’rifatimiz bilan
yengamiz. Hayotimizga kirishga urinayotgan yot g‘oyalarga ham ilmga intilishlarimiz bilan
o‘rin qoldirmaymiz. Ilm butun hayot yo‘llarimizni yoritadi.
MAVZUNING TADQIQOT METODLARI
1
Мирзиёев. Ш. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо
етамиз. -Т.: Ўзбекистон. 2016. — 12-bet
2
A.Fitrat. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020. – 97-98-bet
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Mazkur mavzu doirasida olib borilgan ilmiy izlanishlar kompleks yondashuv asosida amalga
oshirildi. Tadqiqotda tarixiy, huquqiy, sotsiologik, tahliliy metodlardan foydalanildi. Ularning
har biri mavzuning turli jihatlarini har tomonlama o‘rganish, xotin-qizlar masalasining tarixiy
ildizlari va zamonaviy taraqqiyotdagi o‘rnini aniqlashga xizmat qildi.
Shuningdek, Prezidentning rasmiy chiqishlaridagi xotin-qizlarga oid fikrlar tahlil qilinib, ular
orqali mavjud siyosiy-ijtimoiy vaziyat yoritildi.
Tarixiy metod
– XIX asr oxiri – XX asr boshidagi jadidchilik harakati doirasida xotin-qizlar
mavzusiga bo‘lgan yondashuv, shuningdek, buyuk ajdodlarimizning ilm-ma’rifatga oid
qarashlari tarixiy manbalar asosida o‘rganildi. Jumladan, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy,
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Sadriddin Ayniy kabi jadidlarning asarlari va nutqlari tahlil qilindi.
MAVZUNING TARIXSHUNOSLIGI VA MANBAASHUNOSLIGI
Turkiston jadidlari dastlab din va maorif, keyinroq davlat va jamiyatning barcha jabhalarida
islohotlar olib borishi bilan birga davriy matbuot sahifalarida xotin-qizlar masalasida ham
o‘zlarining ilg‘or qarashlarini ilgari surdilar.
Bulardan Turkiston jadidchilik harakati yetakchisi Mahmudxo‘ja Behbudiyning fikrlari,
ayniqsa, alohida e’tiborga molik. ‟Ilmsiz millat, qavm asir va zaif qolur. Ilmsiz davlatni
foydasi yoʻq, ilmsiz dunyodorni hayoti yoʻq
”. Ushbu satrlar bilan Mahmudxoʻja Behbudiy
ilmning har tomonlama muhim ekanligini yoritib bermoqda.
Millat oydinlari oila masalasida so‘z yuritar ekan, xotin-qizlarni jamiyatning teng va haqiqiy
a’zosiga aylantirishning birdan bir yo‘li ularning ma’naviy va ma’rifiy ravnaq etishidadir, deb
hisoblaganlar. Mahmudxo‘ja Behbudiy “Sayohat xotiralari”da: “O‘lkamizda bizning
ayollarning ahvoli nihoyatda qattiq muhokamaga muhtoj”, deydi. Behbudiy “Turkiston
viloyatining gazeti”, “Samarqand” gazetalari, “Oyina” jurnali va bir qator matbuot
sahifalarida o‘zining xotin-qizlarga oid qarashlarini yoritib boradi
Turkistondagi qizlar maktabida asosiy e’tibor turkiy va forsiy shoirlarning asarlariga
qaratilgan. 1911-yilga oid arxiv ma’lumotiga ko‘ra, qizlar 11 yillik maktabni tugatganidan
keyin 10–15 yoshlarida tikishni o‘rgangan.
Turkiy xalqlar orasidagi jadidchilik harakati asoschisi Ismoil Gaspirali 1884-yil “usuli jadid”
maktabini ochgach, maorif tizimini isloh etish borasida gʻoyalarini “Tarjimon” gazetasida
eʼlon qilib, maorif tizimi oldida hal etish kerak boʻlib turgan vazifalardan biri – qizlar
maorifiga ham alohida eʼtibor berish lozimligini taʼkidlagan
Jadidlar farzandlar tarbiyasi ayollar qoʻlida ekanligi alohida taʼkidlaganlar. Sadriddin Ayniy
bu haqida quyidagi fikrni bildirgan edi: “Agarda xotun kishi tarbiyat topgan, savodli boʻlsa,
3
Jadidlar. Mahmudxo'ja Behbudiy [Matn]: risola./Z.Abdira- shidov. - Toshkent: Yoshlar
nashriyot uyi, 2022. -144-bet
4
https://oyina.uz/uz/article/3511
5
Қосимов Б. Исмоилбек Гаспиринский – Т.: Мерос. 34-бет
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
farzandini ham tarbiyat qilib taraqqiylik odami qiladur”
. Bu tarbiyada ayniqsa, bolalar bilan
koʻproq shugʻullanadigan ona hal qiluvchi ahamiyatga ega hamda onaning bola tarbiyasiga
eʼtiborsizlik bilan qarashi fojiali oqibatlarga olib kelishi mumkinligi jadidlar tomonidan eʼtirof
etilgan.
Bundan qariyb bir asr muqaddam, ya’ni XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston
o‘lkasida ro‘y bergan ijtimoiy-siyosiy va madaniy uyg‘onish davrida jadidchilik harakati
o‘zining taraqqiyparvarlik g‘oyalari bilan yurt hayotining barcha jabhalariga yangicha ruh,
yangicha qarash olib kirishga harakat qildi. Ushbu harakat nafaqat ta’lim-tarbiya tizimini isloh
qilish, balki jamiyatda muhim o‘rin tutgan ijtimoiy muammolarga, jumladan, xotin-qizlar
masalasiga ham jiddiy e’tibor qaratdi. Ayniqsa, ayollarning ta’lim olish huquqini ta’minlash,
ularni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish, huquqiy savodxonligini oshirish, ijtimoiy
hayotda faol bo‘lishlariga zamin yaratish kabi masalalar jadidlarning ilg‘or g‘oyaviy
dasturlarida alohida o‘rin egalladi.
Jadid ziyolilari – Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy,
Is’hoqxon To‘ra Ibrat va boshqalar xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rni, ularning ilmga,
ma’rifatga bo‘lgan ehtiyoji va huquqlari borasida ancha ilg‘or fikrlar bildirganlar. Ular o‘z
asarlari, darsliklari va maqolalari orqali ayollarni ilm olishga da’vat etgan, eski qarashlarning
jamiyat taraqqiyotiga to‘sqinlik qilayotganini tanqid qilganlar. Ayniqsa, Abdulla Avloniy bir
qator asarida ayollar tarbiyasining jamiyat rivojida tutgan o‘rni izohlangan.
Shu davrda ayollar uchun maktablar ochilishi, musulmon qizlarining zamonaviy ta’lim
tizimiga jalb qilinishi jadidlar faoliyatining muhim natijalaridan biri bo‘ldi. Turkistonning
turli shaharlarida – Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona va boshqa hududlarda yangi
usulda dars beradigan qizlar maktablari ochilib, ular orqali minglab musulmon qizlari ilk bor
dunyoviy fanlar bilan tanishish imkoniga ega bo‘ldilar. Bu maktablarda qizlarga nafaqat diniy
bilimlar, balki matematika, geografiya, tibbiyot, tozalik, axloq, muomala madaniyati kabi
fanlar ham o‘rgatildi.
Jadidlar xotin-qizlar masalasida faqat ta’lim bilan cheklanib qolmasdan, ularning jamiyatdagi
ijtimoiy maqomini oshirish, turmushdagi o‘rnini mustahkamlash, shaxs sifatida erkin fikr
bildirish huquqini tan olish kabi tamoyillarni ilgari surganlar. Bunda ular Yevropa tajribasidan
ham samarali foydalangan, musulmon jamiyatining an’analari va qadriyatlarini inobatga olgan
holda o‘z qarashlarini uyg‘unlashtirishga harakat qilganlar.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, bugungi kunda Yangi O‘zbekistonda xotin-qizlar masalasiga
alohida e’tibor qaratilayotganini inobatga olsak, bu jarayonlar tarixiy ildizlarga ega ekani
ayon bo‘ladi. O‘tgan asr boshida jadidlar tomonidan boshlangan ayollar erkinligi, huquqlari
va ta’limi uchun kurash, bugungi kunda zamonaviy huquqiy-huquqiy davlat barpo etish
yo‘lida davom ettirilmoqda. Bu esa tarixiy meros va zamonaviy taraqqiyot orasidagi uzviy
bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida jadidchilik harakati doirasida ilgari
surilgan xotin-qizlar masalasi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ayollarning
jamiyatda tutgan o‘rni, ta’lim-tarbiya sohasidagi faolligi, ijtimoiy-siyosiy hayotdagi ishtiroki
6
Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик.— Т.: Маънавият, 2002. 5-
бет
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
masalalari hozirgi zamon taraqqiyotining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Shuning uchun
jadidlarning xotin-qizlarga doir qarashlarini chuqur o‘rganish, ilmiy muomalaga kiritish va
zamonaviy ijtimoiy-siyosiy kontekstda tahlil qilish hozirgi kunda ham dolzarb ilmiy
vazifalardan biridir.
Xotin-qizlarning ta’limi har qaysi tarafdan qaraganda ham muhim hisoblanadi. Avvalo ular
jamiyatning ajralmas qismi, shuning uchun ham ta’lim olishga haqli. Malumki, shariatda
ayollarning ham oldilariga qo‘yiladigan burch va mas’uliyatlari bor. Har bir insonning
o‘rganishga, atrofdagilar bilan muloqotdagi ilmlarga ehtiyoji bor. Shariat – ilm dini
hisoblanadi. Shuning uchun ham ilk nozil bo‘lgan oyati karima «iqro» so‘zidan boshlanadi,
ya’ni «o‘qi» deyilgan.
Yanada kengroq tushuntiradiga boʻlsak, Qur’onda ilmning ahamiyatiga bir necha joyda urg‘u
berilgan. Qur’onning eng birinchi nozil bo‘lgan oyati
‟O’qi!”
(Al-Alaq surasi 1-oyat)
buyrug‘i bilan boshlanadi. Bu oyat ilmga, o‘rganishga va o‘qishga chaqiradi. Ushbu oyat
musulmonlar uchun ilm olishning asosiy buyrug‘i sifatida qabul qilingan. Alloh taolo
Qur’onda ilmni ko‘pincha iymon va tavhid bilan birga keltiradi, bu esa ilmning ruhiy va
axloqiy jihatlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, Qur’onda ilmga ega bo‘lganlar bilan ilmga ega bo‘lmaganlar orasidagi farq
ta’kidlangan:
‟Ayting: biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo’lurmi?
”
(Zumar surasi
9-oyat). Bu oyat ilmning qadrini ko‘rsatadi va ilm egalarining hurmatli maqomini belgilaydi.
Hadislarda ham ilm olishning ahamiyati alohida e’tirof etilgan. Payg‘ambar Muhammad
(s.a.v) hadisu sharifida shunday deganlar: ‟Ilm talab qilish har bir musulmon erkak va ayol
uchun farzdir.” Bu hadis har bir musulmon uchun ilm olish burch ekanligini aniq belgilaydi,
bu ilm diniy va dunyoviy sohalarni ham qamrab oladi. Ilm odamlarni nafaqat dunyoda
muvaffaqiyatli qilish, balki ularni oxiratga ham tayyorlashga yordam beradi.
Boshqa bir hadisda: ‟Kim ilm izlash uchun yo‘lga chiqsa, Alloh uning uchgun jannat yo‘liga
yo‘l ochadi.” Bu hadis ilmning faqatgina dunyodagi emas, balki oxiratdagi mukofotini ham
ta’kidlaydi
Islom dini doimo ilm-u ma’rifatga targʻib qiladi. Bunga dalil sifatida Qur’oni Karimdan
quyidagi oyatni keltish mumkin:
‟Alloh sizlardan iymon keltirgan va ilm ato etilgan
zotlarni
(baland)
daraja
(martaba)
larga koʻtarur
(Mujodala surasi, 11-oyat). Anas ibn
Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va
sallam:
“Ilm talab qilish har bir musulmonga farzdir”,
deganlar (Imom Ahmad rivoyati)
7
Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi. Tarjimon: Abdulaziz Mansur www.ziyouz.com
кутубхонаси 312-bet
8
https://xojabuxoriy.uz/?p=5164
9
Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi. Tarjimon: Abdulaziz Mansur www.ziyouz.com
кутубхонаси, 383-bet
10
https://muslim.uz/uz/e/post/18056-ilm-olish-hammaga-
farz#:~:text=Anas%20ibn%20Molik%20roziyallohu%20anhudan,Farzni%20bajarmaslik%20esa
.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida xotin-qizlarning tutgan o‘rni yildan-
yilga ortib bormoqda. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev tomonidan olib borilayotgan davlat
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri ham ayollarning jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy
mavqeini mustahkamlash, ularning ta’lim-tarbiyaga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlashdir.
Tarixiy jihatdan olib qaralganda, XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi jadidchilik harakati
vakillarining ilg‘or qarashlari bugungi kun siyosati va islohotlari bilan mushtaraklik kasb
etadi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Is’hoqxon To‘ra Ibrat kabi millat fidoyilari
xotin-qizlarni ilmga, ma’rifatga da’vat qilgan bo‘lsalar, bugungi kunda ham ayollarning
o‘qishi, jamiyat hayotida faol ishtirok etishi ustuvor vazifalardan biri sifatida qaralmoqda.
Islom dini ham xotin-qizlarning ilm olish huquqini doim qo‘llab-quvvatlagan. Qur’oni Karim
oyatlari va Hadisi shariflarda ilm olish har bir musulmon — erkak va ayol uchun farz ekani
aniq-ravshan bayon etilgan. Bu borada tarixiy meros va dini ko‘rsatmalar zamonaviy
islohotlarga asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Zamonaviy O‘zbekiston jamiyatida ayollarning ta’lim-tarbiya, siyosat, iqtisodiyot, sog‘liqni
saqlash va boshqa sohalarda faol ishtiroki nafaqat mamlakat taraqqiyoti, balki kelajak
avlodning kamoloti uchun ham muhim omildir. Shu bois xotin-qizlar mavzusini chuqur
o‘rganish, ularni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ilmiy, tarixiy, diniy va ijtimoiy asoslangan
yondashuvlar dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
