JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kazakboyeva Parvina Alisher qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti 3-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Katta oʻqituvchi
I. B. Xudoynazarov
SHIMABAR QOʻZGʻOLONI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XVII asrda Yaponiyada yuz bergan Shimabara qo‘zg‘aloni,
uning kelib chiqish sabablari, rivojlanish jarayoni va oqibatlari tarixiy kontekstda tahlil qilinadi.
Yaponiyaga G‘arb davlatlari, xususan Gollandiya, Angliya, Ispaniya va Portugaliyaning kirib
kelishi, diniy missionerlar faoliyati va ularning siyosiy ta'siri, Tokugava syogunatining
nasroniylikka qarshi siyosati keng yoritiladi. Shu bilan birga, Uilyam Adamsning Yaponiyadagi
faoliyati va Gollandiyaliklarning Shimabara qo‘zg‘alonidagi roli tarixiy manbalar asosida ochib
beriladi. Maqola Yaponiya tarixidagi yirik ijtimoiy-siyosiy va diniy to‘qnashuvlarni o‘rganishda
muhim manba bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar:
Shimabara qo‘zg‘aloni, Tokugava Ieyasu, Uilyam Adams, nasroniylik,
Gollandiya-Yaponiya munosabatlari, syogunat, katolik missionerlar, Amakusa Shiro, Dejima,
Iezuitlar, diniy ta’qiblar, XVII asr Yaponiya tarixi.
XVII asr Yaponiyasi tarixida nasroniylikning tarqalishi va unga qarshi syogunat tomonidan olib
borilgan siyosat muhim o‘rin tutadi. Yangi dinning tez tarqalishi, ayniqsa Janubiy Yaponiya
aholisining katta qismida o‘ziga xos ijtimoiy-siyosiy harakatga aylanishi hukumat uchun xavf
tug‘dirgan. Shu sababli Tokugava Ieyasu davridan boshlab katolik missionerlar va ularning
izdoshlari davlat tomonidan quvg‘inga uchray boshladi. Uilyam Adams kabi G‘arb vakillarining
yapon siyosatiga ta’siri, Gollandiya va Angliya bilan savdo aloqalari, nasroniylikka nisbatan
kuchaygan ta'qiblar, oxir-oqibat, Shimabara yarim orolida yirik isyonning yuzaga kelishiga olib
keldi. Ushbu maqola ana shu tarixiy jarayonlarni tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
ASOSIY QISM:
Shimabar qo‘zg‘aloni 1600-yilga kelib Gollandiyaning “Lifde” kemasi Yaponiya qirg‘oqlariga
yaqinlashadi. Bundan habar topgan Tokugava Ieyasu kema a’zolaridan birini shaxsan so‘roq
qilish istagini bildiradi. “Lifde” yo‘l ko‘rsatuvchi sifatida xizmat qilgan ingliz Uilyam Adamsni
olib kelishadi. Bu odam Ieyasuda shunchalik kuchli taassurot qoldiradiki, u Adamsni o‘ziga
maslahatchilik lavozimiga taklif qiladi. Adams bunga rozi bo‘lgandi. U yapon tilidagi Miura
Andzin ismini oladi. Yuqori martabali samuray unvonini olib, unga katta daromad keltiradigan
mulkka egalik qiladi. Adams Ieyasu davrida juda yuqori lavozimni egallagan va uning eng
ishonchli odamlaridan biri bo‘lgan. U ingliz savdogarlariga katta yordam ko‘rsatgan. O‘zi
yomon ko‘rgan ispanlar va portugallarga oz bo‘lsa ham zarar yetkazgan bo‘lishi qaramay,
Ieyasuga yaxshi xizmat qilgan. O‘sha paytda Britaniya orollariga Filipp II ning “Yengilmas
Armada” ni bosib olish tahdid borligi hali hamon uning yodida edi. Ispan va portugaliyaliklar
Yaponiyadagi avvalgi ta’sirini tiklashga urinishdi. Katolik missionerlari Kyushu orolidagi
portlarga kelishni davom etishgandi. Tahlikali vaziyatga qaramay, iezuitlar va boshqa
ibodatxonalar o‘rtasidagi janjal va fitnalar to‘xtamadi. Albatta, bularning barchasi Adams va
Gollandiyaliklarga qarshi asosiy zarbani berish uchun qilingan edi. Adamsning Yaponiyadagi
yuqori mavqei haqidagi turli xil mish-mishlar Yevropagacha yetib bordi. 1609-yilda butun
Gollandiya floti Yaponiyaga yetib keldi. Gollandiyaliklar hech qanday diniy tashviqot
o‘tkazmaslik haqida va’dalar berib o‘tilgan muzokaralardan so‘ng, ularga Xirado shahrida savdo
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
punktini ochishga muoffaq bo‘lishdi. 1613-yilga kelib inglizlar ham xuddi shunday
ruxsatnomani olishga sazovor bo‘lishgan. Shu vaqtda Yaponiyada katoliklarni ta‘qib qilish
kuchaygandi. 1612-yilda Ieyasu nasroniylik qarshi dahshatli zarba berdi. U missionerlarni davlat
va Buddaning dushmanlari deb e’lon qildi. Ularni kemalarga joylashtirib, mamlakatdan chiqarib
yubordi. Bundan tashqari, qolgan ko‘plab yapon nasroniylari esa o‘sha paytda rivojlanmagan
Xonshu orolining shimoliy hududlariga joylashtirildi. Buning ustiga, Angliya va Gollandiya
1619-yilda Uzoq Sharq suvlarida Ispaniya va Portugaliya kemalarini topib kelish to‘g‘risidagi
shartnomani imzoladilar. O‘sha vaqtda Nagasakida 30 ta ispan rohiblari birdaniga yoqib
yuborilishi to‘g‘risida farmoyish chiqdi. Yaponlar tomonidan taqdim etilgan ruxsatnomalar
tufayli inglizlar va gollandlar Xiradodagi savdo portlarini saqlash qolishga muvaffaq
bo‘lishgandi. Yapon nasroniylik davri tugagandek tuyulgandek edi, ammo tez orada yana bir
fojiali voqea sodir bo‘ldi. Yaponiyaga birinchi missionerlar kelganidan to keyingi 80 yil ichida
nasroniylik mamlakat janubida chuqur ildiz otgandi. Yangi din xalq orasida keng tarqaldi.
Hukumat uchun eng katta xavf aholi orasida dinni keng yoyilishi bo‘lib qoldi. Ammo feodal
xristianlar bilan muomala qilish ancha oson edi. Bundan tashqari, “xalq xristianligi” ham
hukmron sinfga umuman tahdid solmasdi. O‘rta asrlarda antifeodal kayfiyat, bid’at shaklini
olgan edi. Yaponiyada ma’lum bir bosqichda katolik dini bunday qarshi kuchga aylangandi.
Shuning uchun XVII asrning 30-yillarida syogunat hukumati nasroniylarni shafqatsizlik bilan
quvg‘in qildi. Asir olingan katoliklar esa dahshatli qiynoqlarga solindi. 1637-yilga kelib doimiy
ta’qiblarga uchrash oqibatida umidsizlikka tushgan nasroniylar ulkan miqyosda isyon ko‘tarishga
majbur bo‘lishdi. Asosiy voqealar Shimabara yarim orolida bo‘lib o‘tdi, shuning uchun
qo‘zg‘olonning nomi tarixga Shimabara qo‘zg‘aloni nomi bilan kirgan. Qo‘zg‘olon aslida
hokimiyatning soliq siyosatidan noroziligi tufayli boshlangandi. Biroq, juda tez orada diniy tusga
ega bo‘ldi. Qo‘zg‘olonning boshida o‘zini Amakusa Shiro degan ism olgan va Iso Masihning
yana bir mujassami deb e’lon qilgan Masuda Tokisada ismli yigit turdi. Xristianlar jasorat bilan
kurashdilar va dastlab bir nechta g‘alabalarni qo‘lga kiritdilar. Syogunat ularga qarshi 125 ming
kishilik qo‘shin tuzgandan keyingina, ular qal’ada boshpana topdilar va u yerda bir necha oy
davomida qattiq qamalga dosh berdilar. Har safar qasrni egallab olishga urinishlar
muvaffaqiyatsizlik bilan tugaganligi sababli, syogun Tokugava gollandlardan yordam so‘rab
murojaat qiladi. Gollandiyalik N. Kukebaker ismli qo‘mondon Gollandiya kemasiga isyon
ko‘targan nasroniylarning istehkomlarini dengizda 15 kun davomida bombardimon qilishni
buyurdi. Shundan so‘ng, gollandlar chekinishga majbur bo‘lishdi, lekin avval kemaning barcha
qurollarini syogun armiyasiga topshirdilar. Boshqa yo‘l qolmaganligi sababli, qo‘zg‘olonchilar
qal’adan chiqib ketishga harakat qilishdi. Bu esa ular uchun falokat tarzida yakun topdi.
G‘oliblar dahshatli qirg‘inni amalga oshirdilar va deyarli barchani o‘ldirib yuborishdi, mahbuslar
uchun esa turli xil qiynoqlar tayyorlandi. Barcha qo‘lga kiritilgan piktogramma, xochga
mixlangan mixlar va boshqa diniy narsalar yig‘ilib, nasroniylardan ularga tupurish va oyoqlari
bilan ezg‘alashni talab qilishgan. Bu talablarni bajarishdan bosh tortganlar yo‘llar bo‘ylab
o‘rnatilgan xochlarga mixlangan. Syogun bu o‘yin-kulgilardan charchaganida, qolgan
mahbuslarni baland jarlikdan dengizga tashlandilar. Xristianlarni yo‘q qilishda o‘zlarining
ishtiroki uchun Gollandlar Yevropada qattiq tanqid qilindi. Biroq, syogunni qo‘llab-quvvatlagan
Kukebakerning fikri to‘gri chiqdi. Keyinchalik 200 yil davomida Gollandiyaliklar yagona
Yaponiyaga kira olgan yevropaliklarga aylanishdi. Faqat ularga Nagasaki portiga kirishda
Dejima orolida savdo qilishga ruxsat berilgandi. Portugaliya va Ispaniya missionerlaridan XVI-
XVII asrlarning boshlarida Yaponiya tarixidagi shov-shuvli voqealga sabab bo‘lgan qiziqarli
hujjat meros qoldi. Ularning Yaponiyada bo‘lishlari haqidagi eng qiziqarli xotiralarni Luis Frois,
Alessandro Valignani, Joao Rodriges qoldirdilar. Yapon tilini mukammal bilgan, ko‘p yillar
Hideyoshi va Ieyasu ostida tarjimon bo‘lib, yapon tilining birinchi sistematik grammatikasini,
batafsil yapon-portugal lug‘atini tuzishga muoffaq bo‘lishgan. Uning Yaponiyadagi Iezuitlar
ordenining 2 jildlik tarixining o‘nlab sahifalarida rasmlar, peyzajlar, bog‘lar va ayniqsa choy
marosimini tavsiflashga bag‘ishlangan artefaktlar ko‘p bo‘lgan. Bundan tashqari, Rodrigez
yapon xalqining ma’naviy madaniyatining eng yuksak namoyandalaridan biriga aylangan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
XULOSA:
Shimabara qo‘zg‘aloni Yaponiya tarixidagi eng muhim diniy-siyosiy harakatlardan biri bo‘lib,
nasroniylik ta’sirining davlat siyosati darajasidagi salbiy oqibatlarini ochib berdi.
Qo‘zg‘alonning qat’iy bostirilishi va undan keyingi repressiyalar Yaponiya hukumatining tashqi
ta’sirlardan yakkalanish siyosatiga yo‘l ochdi. Bu voqea nafaqat diniy, balki xalqning soliq
siyosatiga qarshi norozilik ko‘rinishi sifatida ham tarixda muhrlandi. Gollandiyaliklar va boshqa
yevropaliklarning o‘rni, ayniqsa Ieyasu siyosatidagi roli, Yaponiyadagi tashqi dunyo bilan
munosabatlarda muhim burilish bo‘ldi. Maqolada ko‘rsatib o‘tilgan tarixiy shaxslar va manbalar
bu davrni chuqurroq o‘rganishga asos bo‘la oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Елисеефф В.,Елисеефф Д.Японская цивилизация / Пер. с фр. И. Эльфонд. —
Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
2. История Японии / Под ред. А. Е. Жукова. —М.: Институт востоковедения РАН, 1998. —
Т. 2. 1868—1998.
3. Turgunov, K. "Sharq tarixi va siyosati." Toshkent: Adolat, 2013.
