JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Magistr
Nazarova M.E.
Dots.nt
Normurodova R.Z.
Dots.nt
Dadaboyeva M.U.
Magistr
Ahmedova A., Abdunabiyeva F.Sh.
QISMAN TISHSIZ BO’LGAN BEMORLARDA TERMOPLASTIK ASOSLI
PROTEZLAR BILAN DAVOLASHNING XUSUSIYATLARI
ANNOTATSIYA
: Maʼlumotlarga koʻra, stomatologiya miloddan avvalgi 3000-yillarda Misrda
ham amaliyotda boʻlgan. Tishsiz boʻlgan joylarni to‘ldirish uchun protezlar miloddan avvalgi
700-yillarda davolash usuli sifatida qo‘llanilgan. Shundan so‘ng, bemorlarning estetik ko‘rinish,
funksionallik va qulaylikka boʻlgan ehtiyoji ortishi bilan protez tayyorlashda ishlatiladigan
materiallar sifatini yaxshilash jarayoni boshlandi. Ushbu sharh protez bazasi sifatida ishlatilgan
moslashuvchan termoplastik asosli protezlar tarixiy rivojlanishini yoritib beradi hamda
kelajakdagi ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarga eʼtibor qaratadi. To‘liq yoki qisman tishsiz
jag‘larda protez tayyorlashda koʻpincha qattiq va yumshoq to‘qimalardagi chuqurchalar
(undercuts) uchraydi. Mazkur maqola tijoratda mavjud boʻlgan turli termoplastik asosli protez
bazasi materiallarini ko‘rib chiqadi, ularning qo‘llanilish holatlari va ularni taqish hamda
parvarishlashda eʼtiborli boʻlish kerak bo‘lgan jihatlarni taʼkidlab o‘tadi.
Kalit so‘zlar:
Termoplastik asosli protezlar, to‘qima chuqurchalari, akril tirgaklar, tolalar bilan
mustahkamlangan smola.
KIRISH
Termoplastik asosli protezlar — bu bemor og‘ziga moslab tayyorlanadigan, kamroq qattiqlikka
ega maxsus materiallardan yasalgan stomatologik konstruksiyalardir. Bunday zamonaviy
protezlar an’anaviy akril asosli protezlarni taqishda qiyinchilikka duch keladigan, masalan,
protezning yedirilishi, milkni bezovta qilishi, allergik reaksiya chaqirishi yoki umumiy holatda
noqulaylik tug‘dirishi mumkin bo‘lgan bemorlar uchun ayniqsa mashhurdir. Stomatologlar va
ularning bemorlari ko‘pincha qidman tishsizlikda (1- va 2-rasmlar) tarixiga ega yoki og‘iz
bo‘shlig‘ida protez zarur bo‘lgan, hamda protez bazasining qattiqligidan kelib chiqadigan
noqulayliklardan qochishni istagan holatlarda ushbu moslashuvchan va ko‘p funksiyali
materiallarning afzalliklariga qiziqadilar.
TERMOPLASTIK ASOSLI PROTEZ BAZA MATERIALLARI (Yumshoq protezlar)
An’anaviy usulda polimerlashtirilgan Polimetilmetakrilat (PMMA) materialida yuzaga keladigan
polimerlashishdagi qisqarish muammosi maxsus inyeksion shakllantirish texnikasini ishlab
chiqishga turtki bo‘lgan. Dastlab 1962-yilda ftoropolimer sifatida ishlab chiqilgan material —
Asetal — 1971-yildan boshlab stomatologiyada qo‘llanila boshlandi. Hozirda keng
foydalanilayotgan material esa — naylon asosidagi plastmassa (poliamid) hisoblanadi.
Elastomerik smolalar qatron tarkibiga qo‘shilganda, materialning moslashuvchanligi ortadi,
shuningdek, uni shisha tolalar bilan mustahkamlash mumkin.
Mazkur materiallarning o‘ziga xos xususiyatlariga quyidagilar kiradi: yarim-kristalli neylon
tarkibi orqali mustahkamlik, moslashuvchanlik, shaffoflik, yuqori darajadagi zarba bardoshliligi,
rang barqarorligi, deformatsiyaga chidamlilik, charchoqqa qarshi yuqori bardoshlilik, a’lo
darajadagi yeyilishga chidamlilik, erituvchilarga nisbatan qarshilik, biologik materiallar
to‘planmasligi, hid yoki dog‘ hosil qilmasligi, suv yutuvchanligining pastligi hamda yaxshi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘lchamli barqarorlik. Bundan tashqari, bu materiallar monomerlar va metallardan holi bo‘lib,
mikro-kristalli tuzilmasi tufayli akrillarga o‘xshab silliqlash va sayqal berish imkonini beradi.
Moslashuvchan baza materiallaridan foydalanish orqali optimal balandlik va qalinlikka ega
protez gardish (flansh) qismini shakllantirish mumkin. Yumshoq protezlar an’anaviy qattiq
protezlarga nisbatan juda yaxshi alternativ hisoblanadi. Odatda protezlarni yumshoq asos bilan
qayta qoplash (relining) taqishda qulaylikni oshiradi, biroq bu chaynash samaradorligini
kamaytiradi. Ushbu samaradorlik yo‘qotilishini qoplash maqsadida bemorlar maxsus protez
yopishtiruvchi vositalardan foydalanadilar, biroq ularning ham o‘ziga xos muammolari mavjud.
Afzalliklari:Moslashuvchan protezlar an’anaviy qattiq asosli protezlarga nisbatan bir qator
ustunliklarga ega. Ularning asosiy afzalliklaridan biri — materialning shaffofligi bo‘lib, bu
og‘izdagi to‘qimalarning tabiiy rangini aks ettirib, protezni sezilmas holga keltiradi. Shuningdek,
tiniq tirgaklar ishlab chiqarilganda tish sirtlarida hech qanday tirgak ko‘rinmaydi, bu esa
estetikani sezilarli darajada oshiradi. Material nihoyatda mustahkam va moslashuvchan bo‘lib,
umumiy egiluvchanlik tufayli bemorning og‘zida erkin harakatlanishga imkon yaratadi.
Uning yana bir muhim jihati — to‘liq biokompatibil bo‘lishidir, ya’ni tarkibida monomer va
metall yo‘qligi sababli an’anaviy protezlarda kuzatiladigan allergik reaksiyalar xavfi yo‘q.
Moslashuvchan protezlar qattiq akril protezlarda tez-tez uchraydigan milkdagi og‘riqli nuqtalarni
(sore spots) keltirib chiqarmaydi. Ushbu protezlar Ektodermal displaziya kabi holatlarda
reabilitatsiya uchun muqobil davolash rejasi sifatida ham qo‘llanishi mumkin.
Bundan tashqari, ular deyarli sinmaydigan, milk rangiga o‘xshash pushti rangda ishlab
chiqariladi, juda yupqa shaklda tayyorlanishi mumkin, ham protez bazasi, ham tirgaklar uchun
ishlatiladi. Tirqaklar tish bo‘yinlari atrofini o‘rab oladigan tarzda loyihalanadi va ularning
opalesans (yorug‘likda rang o‘zgarishi) xususiyati tufayli tabiiy milk bilan birikib ketadi, ya’ni
ajralib turmaydi. Bunday qisman protezlar nihoyatda barqaror va tutib turuvchi bo‘lib,
moslashuvchan plastik tirgaklar tufayli bu holat uzoq muddat saqlanadi. Estetikasi juda yuqori,
metall ta’mi yo‘q va allergiya chaqirmaydi. Umumiy moslashuvchanligi tufayli erkin
harakatlanishga imkon berib
Kamchiliklari:Moslashuvchan protezlarni tayyorlash jarayonida yuqori ehtiyotkorlik talab etiladi.
Issiqlikka ega bo‘lgan elementlar — qizdiriladigan gilza, patron, pech, isitish bo‘limi, inyeksion
qo‘shimchalar, porshen adapteri, issiq qoliplar va yorug‘lik chiroqlari bilan bevosita teri kontakti
kuyish xavfini tug‘diradi. Shuningdek, bu materiallar tashqi muhitdagi moddalarning so‘rilishi
(sorbsiyasi) tufayli vaqt o‘tishi bilan rangini yo‘qotishi mumkin.
Qo‘llanilish holatlari:
•To‘liq protezlar;
•Qisman protezlar;
•Protez asoslari va qayta qoplash (relining);
•Ikkala tomonlama, jarrohlik amaliyoti tavsiya etilmaydigan chuqurchali (undercut) holatlarda.
Maxsus qo‘llanilish sohalari:
•Temporomandibulyar bo‘g‘im (TMJ) splintlari;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
•Akril monomerlarga allergiyasi bo‘lgan bemorlar;
•Kosmetik vinirlar yoki milk vinirlari sifatida, gingival chekinishni (recessiyani) niqoblash
uchun (3-rasm);
•Parodontal holati og‘ir, sezuvchan tishlar, og‘iz bo‘shlig‘ining saratonli holatlari yoki tishlar
funksional jihatdan zaiflashgan bemorlarda;
•Yuqori toruslar yoki tug‘ma tanglay-yoriqlari (cleft palate);
•Sportchilar uchun og‘iz himoya moslamalari (mouthguards);
•Bruksizm splintlari / Tungi himoya vositalari (night guards);
•Chaynash splintlari (bite splints);
•Bo‘shliqni saqlovchi moslamalar (space maintainers);
•Bolalar stomatologiyasida (pediatrik holatlar);
•Obluratorlar (og‘izdagi defektlarni yopuvchi moslamalar);
•Nutq terapiyasida qo‘llaniladigan apparatlar;
•Ortodontik retainerlar (tish holatini saqlovchi vositalar).
Moslashuvchan protezlar va metall asosli qisman protez karkasi kombinatsiyasi
Afzalliklari:Ushbu kombinatsiya takrorlanuvchi og‘riqli nuqtalarning paydo bo‘lish muammosini
sezilarli darajada kamaytiradi, chunki metall karkas ilgaklar bosimi va harakatiga qarshilik
ko‘rsatadi.
Devor rangidagi deyarli ko‘rinmaydigan ilgaklar (4- va 5-rasmlar) estetikani yaxshilaydi.Tishlar
tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi tufayli mustahkamlik va funksionallikni ta’minlaydi.
Kamchiliklari:To‘liq protez holatida pastki bo‘shliqlar (undercutlar) mavjud bo‘lmagan sharoitda
moslashuvchanlik afzallik hisoblanmaydi, chunki funksional harakatlar davomida periferal tutib
turuvchi muhr buzilishi mumkin.Jag‘lar oralig‘i tor bo‘lgan hollarda qo‘llash qiyin, chunki
mexanik ushlab turish uchun protez materialining hajmi katta bo‘lishi talab etiladi.
Kiritish:Protez og‘izga joylashtirilishidan oldin juda issiq (150°F daraja) suvga bir daqiqa
davomida solinadi va keyin qulay haroratgacha sovutiladi. Bu usul protezni tana haroratida
bo‘lgandek moslashuvchan holga keltiradi. Silliqlash jarayoni faqat zarurat tug‘ilganda, oxirgi
bosqichda, past tezlikda (taxminan 250–300 aylanish/min) yashil toshlar yordamida amalga
oshiriladi.
Pro-flex:
Pro-flex – bu to‘liq yoki qisman egiluvchan protezlar tayyorlashda qo‘llaniladigan egiluvchan
protez asos materiali hisoblanadi. Pickett Dental Laboratory 1998-yildan beri to‘liq va qisman
pro-flex egiluvchan protezlarini taklif etib kelmoqda. Pro-flex materiali bilan ishlash oson bo‘lib,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
u yuqori sifat, estetik ko‘rinish va, eng muhimi, yaxshi yakuniy natijalarni taʼminlaydi. Pro-flex
materiali baʼzi anatomik xususiyatlarda, yaʼni tish va to‘qimalardagi botik (undercut) joylarda
protez joylashtirishga to‘sqinlik qiluvchi holatlarda qo‘llanishi mumkin. Ushbu material bunday
botik joylarni samarali tarzda o‘zlashtira oladi. Shuningdek, pro-flex materiali gippoallergen
xususiyatga ega bo‘lgani uchun akril yoki metall moddalarga allergiyasi bo‘lgan bemorlarda
tavsiya etiladi. Estetik jihatdan bu material yarim shaffof bo‘lib, protezning tabiiy milk
to‘qimalari bilan uyg‘unlashib ketishini taʼminlaydi. Pro-flex qisman protezlarda metall ilgaklar
mavjud emas. Pro-flex to‘liq va qisman egiluvchan protezlar stomatolog tomonidan osonlik bilan
moslashtirilishi mumkin.
Valplast:
Valplast – bu qisman protezlar va bir tomonlama restavratsiyalar uchun ideal bo‘lgan egiluvchan
protez asos materialidir. U biokompatibil (mos keluvchi) neylon termoplastikdan tayyorlangan
bo‘lib, o‘ziga xos fizik va estetik xususiyatlarga ega. Ushbu material cheksiz dizayn
imkoniyatlarini taqdim etadi va akril moddalarga allergiya bo‘yicha tashvishlarni bartaraf etadi.
Valplast egiluvchan qisman protezi og‘izdagi doimiy harakat va moslashuvga osonlikcha
moslasha oladi (6, 7, 8 va 9-rasmlar). Ushbu materialning egiluvchanligi, mustahkamligi va
yengil vazni umumiy qulaylik va yaxshi estetik ko‘rinishni taʼminlaydi. Valplast protezida metall
ilgaklar mavjud emas va materiali og‘iz to‘qimalari bilan uyg‘unlashib, uni deyarli ko‘rinmas
holga keltiradi. Valplast egiluvchan protezlari akrilga allergiyasi bo‘lgan bemorlar, ilgari qisman
protez sinishi kuzatilgan holatlar, implant yoki qattiq protezlarga alternativ sifatida, shuningdek,
tori mavjudligida qo‘llanilishi mumkin.
Sunflex:
Sunflex egiluvchan protez asos materiallari deyarli ko‘rinmas, sinmaydigan, metall tarkibsiz,
yengil va nihoyatda qulay hisoblanadi. Ular mustahkam biokompatibil (tana bilan mos) neylon
termoplastik materialdan tayyorlanadi.
Afzalliklari:Sunflex egiluvchan protez asos materiallari asosan qisman tishsizlikda qo‘llaniladi,
chunki u quyidagi ko‘plab afzalliklarga ega: Metall ilgaklarga ehtiyoj yo‘q – faqat milk
rangidagi ilgaklar bo‘lib, ular tabiiy tishlar bilan uyg‘unlashadi.Boshqa egiluvchan akrillarga
nisbatan dog‘ tushishga kamroq moyil.Moslashuvchanlik darajasi ideal hisoblanadi.Qayta
moslashtirish (relining) va ta’mirlash imkoniyati mavjud. Deformatsiyalanmaydi yoki
mo‘rtlashmaydi. Estetik jihatdan yuqori darajadagi, to‘liq funksional va qulay olinadigan qisman
protez. Metall ilgakli protezlarni xohlamaydigan va olinadigan qisman protez variantini ko‘rib
chiqayotgan bemorlar uchun ideal. Monomer moddasiga allergiyasi bo‘lgan bemorlar uchun juda
mos keladi.
XULOSA :
Egiluvchan (moslashuvchan) protezlar bemorlarni eski uslubdagi protez modellari bilan bog‘liq
ayrim og‘riqlardan xalos etishga yordam beradi. Egiluvchan qatlam (rezin qoplama) individual
moslashuv imkonini beradi, bunda ovqat chaynash uchun zarur bo‘lgan qattiq sintetik tishlar
ham dizaynga kiritilgan bo‘ladi. Bunday protezlar yordamida yuqori barqarorlik va qulaylikka
erishish mumkin. Masalan, oddiy chaynash harakati ham milkda og‘riq keltiradigan bemorlar
yangi, aniq mos tushuvchi egiluvchan protez turlari orqali bunday muammolardan qutulishlari
mumkin.
Bu afzalliklardan tashqari, egiluvchan protezlar ba’zi boshqa turdagi protezlarga nisbatan
ko‘proq “nafas oluvchi” va gözenekli (poroz) tarzda loyihalashtirilgan. Bu esa bakteriyalarning
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
protez yuzasida yig‘ilishining oldini olishga yordam beradi hamda ushbu innovatsion protez
mahsulotlarining mashhurligini yana-da oshiradi.
YAKUNIY XULOSA :
Optimal protez tiklanishini yaratish ko‘p jihatdan klinitsistning bemor uchun zarur bo‘lgan
protez turini to‘g‘ri tanlash ko‘nikmasiga bog‘liq. Qisman bezzub joylarda protez tayyorlashda
alohida qiyinchiliklar yuzaga keladi, chunki bunday hollarda ko‘plab to‘siqlar, joylashtirish
yo‘llarining xilma-xilligi, qiyshaygan tishlar va buzilgan okklyuziya (tishlar yopilishi) davolash
rejasini murakkablashtiradi. Egiluvchan protezlar estetik va yaxshi mahkamlanadigan
davolanishga bo‘lgan bemorlarning turli talablarini qondirishda ustun turadi. Avvallari bunday
protezlar faqat ayrim bemorlar va shifokorlar tomonidan tanlangan bo‘lsa, hozirgi kunda ular
keng qo‘llanilayotgan, tanlov asosidagi davolash usuliga aylangan. Endi yoqimsiz ko‘rinadigan
metall simlar yo‘q. Endi sindiriladigan protezlar yo‘q.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1. Lowe LG. Flexible denture flanges for patients exhibitingundercut tuberosities and reduced
width of the buccalvestibule: a clinical report. J Prosthet Dent2004;92(2):128-131.
2. Naylor WP, Manor RC. Fabrication of a Flexible prosthesisfor the edentulous scleroderma
patient with microstomia. J Prosthet Dent 1983;50(4):536-538.
3. Antonelli JR, Hottel TL. The “ Flexible augmented flange
4. William J. O’Brien. Dental materials and their selection.Third edition, Quintessence
Publishing co. 2002..
5. Anusavice KJ. Phillips’science of dental materials. 10th ed. Philadelphia(PA):WB Saunders;
1996. p. 237-271.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
6. Blagojevic V, Murphy VM. Microwave polymerization of denture base materials. A
comparative
study.
J
Oral
Rehabil
1999;26:804-
.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
