JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O’runova Mahliyo Murodovna
Romitan tuman 1-son politexnikumining
“Jismoniy tarbiya” fani o’qituvchisi
BASKETBOL O‘YINI VA UNING FOYDALI TOMONLARI
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy-amaliy maqolada basketbol o‘yini va uning inson salomatligi, ruhiy
holati, ijtimoiy rivojlanish va yoshlar tarbiyasidagi o‘rni har tomonlama tahlil etiladi. Basketbol
nafaqat jismoniy chiniqish, balki shaxsiy fazilatlarni shakllantirishda ham muhim vosita
hisoblanadi. Maqolada basketbol o‘yinining tarixi, asosiy qoidalari, uning sog‘lom turmush
tarzini shakllantirishdagi o‘rni va jamiyatda tutgan o‘rni keng yoritilgan. Shuningdek, sport
turlari ichida basketbolning afzalliklari ilmiy asoslangan holda bayon etilgan.
Abstrakt:
This scientific and practical article comprehensively analyzes the game of basketball
and its role in human health, mental state, social development and youth education. Basketball is
not only an important tool for physical training, but also for the formation of personal qualities.
The article extensively covers the history of the game of basketball, its basic rules, its role in the
formation of a healthy lifestyle and its place in society. It also describes the advantages of
basketball among sports on a scientific basis.
Аннотатция:
В данной научно-практической статье дается комплексный анализ игры в
баскетбол и ее роли в здоровье человека, психическом здоровье, социальном развитии и
образовании молодежи. Баскетбол является не только важным средством физической
подготовки, но и развития личностных качеств. В статье подробно рассматривается
история игры в баскетбол, ее основные правила, ее роль в формировании здорового образа
жизни и место в обществе. Кроме того, научно доказана польза баскетбола среди видов
спорта.
Kirish
Hozirgi zamonda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har kuni kamida 30 daqiqa
jismoniy faollik bilan shug‘ullanish yurak-qon tomir kasalliklari, semirish, stress va depressiyaga
qarshi samarali vosita hisoblanadi. Sport bilan muntazam shug‘ullanish inson hayot sifati va
davomiyligini oshiradi. Ayniqsa, yoshlar uchun sport — bu nafaqat sog‘lik, balki ijtimoiylashuv,
intizom, jamoaviylik kabi hayotiy ko‘nikmalarni rivojlantirish vositasi hamdir. Basketbol ana
shunday sport turlaridan biri bo‘lib, uning foydali jihatlari ko‘p qirrali va ahamiyatlidir.
Basketbol o‘yinining tarixi va rivojlanishi
Basketbol XIX asrda AQShning Massachusets shtatidagi Springfild kollejida jismoniy tarbiya
o‘qituvchisi Jeyms Neysmit tomonidan ixtiro qilingan. Neysmit qish oylarida yopiq joyda
talabalarni faol saqlash uchun yangi o‘yin turini o‘ylab topgan. 1891-yilda yaratilgan ushbu
o‘yin dastlab oddiy savatlarga to‘p tashlash orqali o‘ynalgan bo‘lsa-da, keyinchalik u butun
dunyoga keng tarqaldi.
Bugungi kunga kelib, basketbol FIBA (Xalqaro basketbol federatsiyasi) tomonidan tartibga
solinadi. Olimpiya o‘yinlarining doimiy sport turlaridan biri bo‘lgan basketbol professional,
havaskor va maktab darajasida keng ommalashgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Basketbol o‘yinining asosiy qoidalari
Basketbol o‘yini ikki jamoa o‘rtasida o‘tkaziladi, har bir jamoada 5 nafardan asosiy o‘yinchilar
bo‘ladi. O‘yin 4 ta chorakka bo‘lingan, har bir chorak odatda 10 yoki 12 daqiqani tashkil etadi
(FIBA yoki NBA qoidalariga qarab). O‘yinning asosiy maqsadi — to‘pni raqib jamoa halqasiga
joylashtirib, imkon qadar ko‘proq ochko (ball) jamg‘arishdir.
Basketbol o‘yini quyidagi asosiy elementlardan iborat:
To‘pni boshqarish (dribbling)
— harakatda bo‘lgan holda to‘pni yerga urib olib yurish.
Uzatma (pass)
— to‘pni jamoa a’zolariga aniq uzatish.
Sakrash va zarba berish (shooting)
— to‘pni halqaga aniq tashlash.
Himoya harakatlari
— raqibning to‘pni boshqarishiga va zarba berishiga yo‘l qo‘ymaslik.
Rebound (to‘pni halqadan qaytganida egallash)
— ikkinchi imkoniyatlar yaratish.
Basketbolning sog‘liq uchun foydalari
1. Jismoniy salomatlikni mustahkamlash
Basketbol jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirishga katta yordam beradi. Unda yugurish,
sakrash, tez harakat qilish, tezlikni nazorat qilish, to‘pni boshqarish kabi ko‘plab jismoniy
harakatlar ishtirok etadi. Bu harakatlar orqali:
Yurak va o‘pka faoliyati yaxshilanadi.
Oyoq va qo‘l mushaklari chiniqadi.
Umumiy chidamlilik ortadi.
Tanadagi ortiqcha vazn yo‘qotiladi.
JSST tadqiqotlariga ko‘ra, basketbol o‘ynaydigan yoshlarning yurak urish tezligi me’yorda
bo‘ladi, qandli diabetga chalinish ehtimoli esa 30–40% ga kamayadi.
2. Ruhiy salomatlikka ijobiy ta’siri
Basketbol o‘yini insonni hissiy jihatdan barqarorlashtiradi. G‘alabaga erishish ishtiyoqi, mehnat
qilish va yutqazgan hollarda sabrli bo‘lish inson psixikasini mustahkamlaydi. Shuningdek:
Stress darajasi kamayadi.
O‘ziga bo‘lgan ishonch ortadi.
Maqsadga intilish va qat’iyat kuchayadi.
3. Aqliy salohiyat va tez fikrlash
Basketbol — bu strategik va taktika asosida o‘ynaladigan sport turi. O‘yin davomida o‘yinchi
vaziyatni tahlil qilishi, qaror qabul qilishi, jamoa bilan muvofiqlikda harakat qilishi lozim. Bu
esa:
E’tibor va diqqatni oshiradi.
Vaziyatga qarab to‘g‘ri va tezkor qaror qabul qilishni o‘rgatadi.
Rejalashtirish va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Ijtimoiy va tarbiyaviy ahamiyati
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Basketbol — jamoaviy sport turi. U orqali inson boshqalar bilan hamkorlikda ishlashni, o‘zini
jamoadan ustun qo‘ymaslikni o‘rganadi. Ayniqsa, maktab va kollej yoshlari uchun bu juda
muhimdir. Basketbol quyidagilarga xizmat qiladi:
Jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantiradi.
O‘zaro hurmat, muloqot va mas’uliyat hissini shakllantiradi.
Intizom va tartibga amal qilishni o‘rgatadi.
Yosh sportchilar orasida olib borilgan so‘rovnomalarga ko‘ra, basketbol o‘ynaydiganlar orasida
o‘qishga bo‘lgan qiziqish, ijtimoiy faollik, sinfdoshlar bilan ijobiy munosabatlar yuqori darajada
ekanligi aniqlangan.
Zamonaviy sport inshootlari va basketbolni rivojlantirish
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining sport sohasiga oid qarorlariga ko‘ra, maktab va
mahallalarda sport to‘garaklari va maydonchalari soni oshirilmoqda. Basketbolni ommalashtirish
uchun:
Har bir hududda basketbol maydonchalari qurilishi,
O‘qituvchilar va murabbiylar uchun malaka oshirish kurslari,
Sport musobaqalarining doimiy tashkil etilishi zarur.
Bu orqali sog‘lom va jismoniy chiniqqan avlodni tarbiyalashga erishish mumkin.
Xulosa
Basketbol o‘yini nafaqat sport, balki sog‘lom turmush tarzining muhim bir bo‘lagi, tarbiyaviy
vosita va ijtimoiy ko‘nikmalar maktabidir. U inson salomatligini mustahkamlabgina qolmay, uni
aqliy va ruhiy jihatdan ham rivojlantiradi. Shu sababli, yoshlar orasida basketbolni
ommalashtirish, uni o‘quv dasturlariga keng joriy etish, sport maktablarida zamonaviy
infratuzilma yaratish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar orasida sportni ommalashtirish” haqidagi
qarori. 2021-yil.
2. Jismoniy tarbiya va sport asoslari. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi. Toshkent, 2022.
3. Jeyms Neysmit.
Basketbol tarixi va tamoyillari
. Boston, 1895.
4. World Health Organization.
Global Recommendations on Physical Activity for Health
.
5. Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
4
(3), 836-843.
6. To’raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
ULARNI TA’LIMDA QO’LLASH ISTIQBOLLARI.
Международный журнал научных
исследователей
,
9
(1), 190-193.
7. Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK ASOSLARINI
MAKTABLARDA O ‘RGATISH IMKONIYATLARI.
The latest pedagogical and
psychological innovations in education
,
1
(2), 73-79.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
8. Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O
‘RNI VA AHAMIYATI.
The latest pedagogical and psychological innovations in
education
,
1
(2), 52-58.
9. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA ULARDAN
HIMOYALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 72-75.
10. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). OPERATSION TIZIMLAR TAVSIFI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 88-91.
11. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO’LLANILISHI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 76-79.
12. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BUGUNGI
KUNDAGI O ‘RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 92-95.
13. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI FANI O'QITISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNI
QO'LLASH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 96-99.
14. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 84-87.
