JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Nabiyeva Mohinoz Nasim qizi
Romitan tuman 1-son politexnikumining
“Ona tili va adabiyot” fani o’qituvchisi
OMONIM QO‘SHIMCHALARNING USLUBIY QO‘LLANILISHI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi omonim qo‘shimchalar va ularning turli uslubiy
qatlamlardagi qo‘llanilishi atroflicha tahlil qilinadi. Omonim qo‘shimchalarning leksik-semantik
xususiyatlari, ularning badiiy, ilmiy va rasmiy uslublarda qo‘llanilishi misollar asosida ochib
beriladi. Bundan tashqari, maqolada omonim qo‘shimchalarning stilistik vosita sifatida qanday
nutqiy imkoniyatlar yaratishi, ularning obrazlilik, emotsionallik va ifodaviylikni oshirishdagi roli
yoritiladi. Tilshunoslik nuqtayi nazaridan bu hodisa chuqur tahlil qilinib, nutq madaniyati va
matnshunoslik uchun dolzarb jihatlariga e’tibor qaratiladi.
Аннотатция:
В статье дается подробный анализ омонимичных суффиксов в узбекском
языке и их использование в различных стилистических пластах. На примерах поясняются
лексико-семантические свойства омонимов и их употребление в художественном,
научном и официально-деловом стилях. Кроме того, в статье освещаются речевые
возможности, которые создают омонимы как стилистические приемы, и их роль в
повышении образности, эмоциональности и выразительности. С лингвистической точки
зрения данное явление анализируется подробно, особое внимание уделяется его аспектам,
имеющим значение для культуры речи и текстологии.
Abstrakt:
This article provides a detailed analysis of homonym suffixes in the Uzbek language
and their use in various stylistic layers. The lexical-semantic properties of homonym suffixes,
their use in artistic, scientific and official styles are revealed on the basis of examples. In addition,
the article highlights the speech opportunities that homonym suffixes create as a stylistic tool,
their role in increasing imagery, emotionality and expressiveness. From the point of view of
linguistics, this phenomenon is analyzed in depth, and attention is paid to its relevant aspects for
speech culture and textual studies
Kirish
O‘zbek tili boy va serqirra til bo‘lib, unda fonetik, morfologik, sintaktik va uslubiy jihatdan boy
qatlamlar mavjud. Ushbu qatlamlar ichida morfologik birliklarning o‘zaro bog‘liqligi va ko‘p
funksiyaliligi tilning ifodaviy imkoniyatlarini kengaytiradi. Omonim qo‘shimchalar shunday
birliklardan biridir. O‘zbek tilida shaklan bir xil, ammo turlicha vazifa va ma’no ifodalovchi
ko‘plab qo‘shimchalar mavjud. Ular morfologik omonimlar deb ataladi va ko‘p hollarda matn
uslubiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tilshunoslikda bu hodisani o‘rganish til strukturasining
chuqur qatlamlarini tahlil qilish imkonini beradi.
Omonim qo‘shimchalarning mohiyati va turlari
Morfologik omonimlar — bu shakli bir xil bo‘lib, turli grammatik vazifalarni bajaruvchi
qo‘shimchalardir. Ular gapda o‘z kontekstiga qarab turlicha ma’no kasb etadi. Omonim
qo‘shimchalarning asosiy xususiyati ularning har xil kontekstdagi funksional o‘zgaruvchanligidir.
Masalan, “-dan” qo‘shimchasi quyidagicha ishlatiladi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1.
Kelishik qo‘shimchasi sifatida:
Do‘stimdan xat keldi.
(Manba bildiradi)
2.
Payt bildiruvchi qo‘shimcha sifatida:
Tongdan beri kutyapman.
(Vaqt bildiradi)
3.
Sifatdosh yasovchi qo‘shimcha sifatida:
Yozganidan keyin uydan chiqdi.
(Harakatning bajaruvchisini bildiradi)
Yana bir misol, “-chi” qo‘shimchasi:
1.
Kasb ko‘rsatuvchi:
U o‘qituvchi, men esa muhandischiman.
2.
Sanashni ifodalovchi:
Birinchi, ikkinchi, uchinchi...
3.
Istihola yoki baho bildiruvchi:
Senga kimchi bo‘libdi?
Bu kabi shakliy o‘xshash, ammo ma’no va funksiyasi jihatidan turlicha qo‘shimchalar tilning
stilistik imkoniyatlarini boyitadi.
Omonim qo‘shimchalarning uslubiy tahlili
Omonim qo‘shimchalar turli uslublarda har xil ma’no va ifoda yukini olib yuradi. Quyida ular
tahlil qilinadi:
1. Badiiy uslubdagi qo‘llanish
Badiiy adabiyotda omonim qo‘shimchalar obrazli nutq yaratishda, emotsional ta’sirni oshirishda,
badiiy effekt berishda muhim vosita hisoblanadi. Yozuvchi yoki shoir omonim qo‘shimchalardan
o‘quvchining fikrlashini faollashtirish, yashirin ma’no berish uchun foydalangan.
Misollar:
“Ko‘nglimdan kechgan so‘zlar...”
— “-dan” qo‘shimchasi manba ko‘rsatyapti, biroq badiiy
ohangda yurakdan chiqqan chuqur his-tuyg‘uni bildiradi.
“Menimcha, u shoirchi...”
— “-chi” qo‘shimchasi shubha va bahoni bildiradi.
Bunday qo‘llanishlar matnga emotsional yuk, obrazlilik va poetiklik baxsh etadi.
2. Ilmiy uslubdagi qo‘llanish
Ilmiy uslubda omonim qo‘shimchalardan foydalanishda aniqlik muhim. Ular qat’iy kontekstda,
aniq ma’no ifodalash uchun ishlatiladi. Biroq ayrim hollarda bir qo‘shimchaning turlicha
ma’nosi ilmiy tahlilda tushunmovchilik yoki muhokamaga sabab bo‘lishi mumkin.
Misollar:
“Tajriba natijasidan ko‘rinadiki...”
— “-dan” manbani bildiradi.
“O‘rganilgan hodisalardan biri...”
— “-gan” sifatdosh yasalgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bu kabi qo‘llanmalarda grammatik moslik va stilistik aniqlik ta’minlanadi.
3. Rasmiy uslubdagi qo‘llanish
Rasmiy hujjat va nutqlarda omonim qo‘shimchalarning noto‘g‘ri yoki ikki ma’noli qo‘llanishi
noaniqlik keltirib chiqaradi. Shuning uchun rasmiy uslubda ularning to‘g‘ri ishlatilishi muhim
hisoblanadi.
Misollar:
“Arizalar 10-maydan qabul qilinadi.”
— aniq vaqt ko‘rsatilgan.
“1-bandning 3-xatboshi bajarilgan.”
— aniqlik uchun passiv qo‘shimchalar ishlatiladi.
Rasmiy matnlarda stilistikani emas, balki aniqlik va rasmiylikni ta’minlash asosiy vazifadir.
Omonim qo‘shimchalarning stilistik imkoniyatlari
Quyidagi jihatlar omonim qo‘shimchalarning stilistik imkoniyatlarini ochib beradi:
Ma’nodagi serqatlamlilik:
Bitta shakl bir necha turli ma’noni anglatgani uchun kontekstga
chuqurroq yondashish zarur bo‘ladi.
Nutq musiqiyligi:
Ayniqsa she’riyatda tovush takrori va qo‘shimcha uyg‘unligi
ohangdorlik hosil qiladi.
Obrazlilik:
Badiiy adabiyotda mazmuniy chuqurlik yaratiladi.
Ta’sirchanlik:
Ko‘p ma’nolilik orqali o‘quvchida hissiy javob uyg‘otadi.
Xulosa
Omonim qo‘shimchalar o‘zbek tilining murakkab va boy morfologik qatlamiga mansub. Ular
tilning uslubiy, semantik va ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Turli
uslublarda ularning qo‘llanilishi tilshunoslik nuqtayi nazaridan katta qiziqish uyg‘otadi. Ayniqsa,
badiiy uslubda omonim qo‘shimchalarning emotsional va poetik kuchi matnni jozibador qiladi.
Shu bilan birga, ilmiy va rasmiy uslublarda ularning aniq va bir ma’noli ishlatilishi lozim.
Omonim qo‘shimchalarning o‘rganilishi zamonaviy tilshunoslikda dolzarb bo‘lib, stilistika va
matnshunoslik sohasida keng qo‘llanilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. G‘afurov N. –
Hozirgi o‘zbek adabiy tili
, Toshkent: Fan, 2003.
2. Jo‘rayev O. –
O‘zbek tilining stilistikasi
, Toshkent: O‘qituvchi, 2007.
3. Qodirov A. –
Morfologiya masalalari
, Toshkent: O‘zRFA nashriyoti, 2001.
4. Rajabov A. –
Tilshunoslikka kirish
, Toshkent: Universitet, 2010.
5. Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
4
(3), 836-843.
6. To’raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
ULARNI TA’LIMDA QO’LLASH ISTIQBOLLARI.
Международный журнал научных
исследователей
,
9
(1), 190-193.
7. Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK ASOSLARINI
MAKTABLARDA O ‘RGATISH IMKONIYATLARI.
The latest pedagogical and
psychological innovations in education
,
1
(2), 73-79.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
8. Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O
‘RNI VA AHAMIYATI.
The latest pedagogical and psychological innovations in
education
,
1
(2), 52-58.
9. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA ULARDAN
HIMOYALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 72-75.
10. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). OPERATSION TIZIMLAR TAVSIFI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 88-91.
11. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO’LLANILISHI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 76-79.
12. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BUGUNGI
KUNDAGI O ‘RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 92-95.
13. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI FANI O'QITISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNI
QO'LLASH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 96-99.
14. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 84-87.
