JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Аndijon davlat tibbiyot instituti
Patologik fiziologiya kafedrasi katta o‘qituvchisi
Tojiboyeva Nargizaxon Latifjonovna
PATOLOGIK FIZIOLOGIYA FANIDA IMMUNOLOGIK REAKTIVLIK VA
REZISTENTLIK PATOLOGIYASINI O‘QITISHDAGI O‘RNI.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada allergik reaksiyalarning patofiziologiyasi, ularni chaqiruvchi
allergenlar, allergik reaksiyalarning asosiy turlari va yosh bolalarda ushbu reaksiyalarning o‘ziga
xos jihatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ona va bola organizmi o‘rtasidagi immun konflikt
holatlari, anafilaktik reaksiyalar va ularning etiopatogenezi batafsil yoritiladi. Maqolada
anafilaktik shok, bronxial astma, zardob kasalligi kabi allergik kasalliklarning rivojlanish
mexanizmlari va ularning oqibatlari haqida ham ma’lumot berilgan. Yosh bolalarda allergik
reaksiyalarning klinik xususiyatlari va ularning immun tizimi bilan bog‘liq o‘ziga xosligi alohida
ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
allergik reaksiyalar, patofiziologiya, allergenlar, immun konflikt, anafilaktik shok,
bronxial astma, zardob kasalligi, yosh bolalar, atopik dermatit, immun tizimi.
Kirish
Allergiya immun tizimining muayyan moddalar – allergenlarga nisbatan g‘ayritabiiy sezgirligi
natijasida yuzaga keladigan patologik holat hisoblanadi. Ushbu maqolada allergik
reaksiyalarning patofiziologiyasi, ularni chaqiruvchi allergenlar, reaksiyalarning turlari hamda
yosh bolalarda allergik reaksiyalarning o‘ziga xos jihatlari yoritiladi.
Allergik reaksiyalar immun tizimining noto‘g‘ri javobi natijasida rivojlanadi. Bunda asosiy rolni
IgE antikorlari o‘ynaydi. Patofiziologik jarayon quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Sensibilizatsiya – Organizm ilk bor allergen bilan uchrashganda, limfotsitlar uni begona
modda sifatida qabul qilib, IgE ishlab chiqaradi.
2. Ekspozitsiya (ta’sir qilish) – Organizm allergen bilan qayta uchrashganda, IgE bilan
bog‘langan mastotsitlar va bazofil hujayralar degranulyatsiya qilinadi.
3. Mediatorlar chiqarilishi – Degranulyatsiya natijasida gistamin, leykotrienlar va
prostaglandinlar ajralib chiqadi.
4. Klinik ifodalanish – Mediatorlarning ta’siri natijasida allergik simptomlar yuzaga keladi:
qichishish, shish, qizarish, anafilaktik shok va boshqalar.
Ona va bola organizmi o‘rtasidagi immun konflikt homiladorlik paytida onaning immun tizimi
tomonidan homilaning begona modda sifatida qabul qilinishi natijasida yuzaga keladi. Uning
asosiy turlari quyidagilardir:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Rezusr-konflikt – Agar ona Rh(-) qon guruhiga, bola esa Rh(+) qon guruhiga ega bo‘lsa,
ona organizmi homila eritrositlariga antikor ishlab chiqaradi. Bu holat gemolitik kasallikka olib
kelishi mumkin.
ABO-guruh konflikti – Ona va homilaning qon guruhlaridagi farqlar natijasida yuzaga
keladi.
HLA uyg‘unliksizligi – Ona va bola orasidagi immun tizim mos kelmasligi natijasida
homilaning rad etilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Allergenlar immun tizimini qo‘zg‘atib, allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradigan moddalar
hisoblanadi. Ular quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
Inhalatsion allergenlar – havo orqali nafas yo‘llariga tushadigan allergenlar bo‘lib, ular
allergik rinit, astma va boshqa nafas yo‘llari kasalliklariga sabab bo‘lishi mumkin.
Uy changi – Uy changi tarkibida mayda chang zarralari, chang akarilari, ularning
chiqindilari, mog‘or sporalari, bakteriyalar, inson va hayvon terisi qoldiqlari, tuklar va boshqa
mikroorganizmlar bo‘lishi mumkin.
Gulchanglar (polen allergiyasi) – Daraxt, o‘t va gul changlari mavsumiy allergiyalarni
keltirib chiqarishi mumkin. Gulchang allergiyasi asosan bahor va yoz oylarida ko‘proq kuzatiladi.
Polen allergiyasi organizmga nafas orqali tushib, immun tizimi tomonidan yot modda sifatida
qabul qilinadi va IgE antikorlari ishlab chiqarilishi natijasida histamin ajralib chiqadi. Bu jarayon
burun bitishi, aks urish, ko‘zlarning yoshlanishi, qichishish, nafas olish qiyinlashishi va bronxial
astmaga o‘tish kabi simptomlarni keltirib chiqaradi. Eng ko‘p allergiyani keltirib chiqaradigan
o‘simliklar qatoriga eman, terak, qarag‘ay, chinor, beda, shuvoq, yovvoyi g‘alla va boshqa
o‘tsimon o‘simliklar kiradi. Polen allergiyasini oldini olish uchun chang mavsumida tashqariga
chiqishni cheklash, uyda havo filtrlari ishlatish, changni yuvib tashlash uchun yuz va qo‘llarni
muntazam yuvish tavsiya etiladi.
Mog‘or zarralari – Mog‘or sporalari ayniqsa nam joylarda ko‘p uchraydi va allergik
kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Hayvon tuklari va teri parchalar – Mushuk, it va boshqa uy hayvonlari allergiyani chaqirishi
mumkin.
Oziq-ovqat allergenlari – Sut, tuxum, yong‘oq, dengiz mahsulotlari.
Dorivor allergenlar – Antibiotiklar, aspirin va boshqa dori vositalari.
Kontakt allergenlar – Metall (nikel), lateks, kosmetik vositalar.
Hasharot chaqishidan kelib chiqadigan allergenlar – Asalari va chayon zaharlari.
Uy changi – turli mayda zarrachalardan iborat bo‘lib, uning asosiy tarkibiy qismlari
quyidagilardir:
Chang akarilari va ularning chiqindilari – Uy changidagi eng kuchli allergenlardan biri
bo‘lib, ularning chiqindilari nafas yo‘llariga tushganda allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradi.
Mog‘or sporalari – Nam muhitlarda ko‘p uchraydi va nafas olish tizimiga tushib, astma va
allergik rinitni qo‘zg‘atishi mumkin.
Hayvon tuklari va teri parchalar – Uy hayvonlarining tuklari, teri qoldiqlari va so‘lak
zarralari ham allergiya chaqiruvchi omillardan biridir.
Gulchanglar – Ochiq oynalar yoki kiyim-kechak orqali uylarga kirib, chang bilan aralashib,
nafas yo‘llarida allergik simptomlarni yuzaga keltirishi mumkin.
Bakteriyalar va viruslar – Uy changida allergiyani kuchaytirishi mumkin bo‘lgan
mikroorganizmlar ham bo‘lishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kimyoviy moddalar – Uy-ro‘zg‘or mahsulotlari, bo‘yoqlar, plastik materiallar, deodorantlar
va boshqa kimyoviy moddalar changga qo‘shilib, allergik reaksiyalarni keltirib chiqarishi
mumkin.
Uy changi allergiyasida quyidagi simptomlar kuzatiladi:
Burunning bitishi va oqishi
Aks urish
Ko‘zlarning qichishishi va yoshlanishi
Nafas olish qiyinlashishi
Bronxial astma alomatlari
Uy changi allergiyasini oldini olish choralari:
Xonalarni muntazam tozalash – Chang yutgich bilan uy tozalash va nam mato bilan changni
artish tavsiya etiladi.
Havo filtrlaridan foydalanish – Havoni tozalovchi moslamalar chang miqdorini
kamaytirishga yordam beradi.
To‘shak va yostiq jildlarini o‘zgartirish – Allergiya chaqiruvchi chang akarilari
to‘planishining oldini olish uchun gigienaga rioya qilish kerak.
Gilam va yumshoq mebellarni kamaytirish – Gilamlar va yumshoq mebellar changni o‘zida
yig‘ib qolishi mumkin.
Uy hayvonlaridan ehtiyot bo‘lish – Agar hayvonlar allergiyani qo‘zg‘atsa, ularni uy ichida
saqlash tavsiya etilmaydi.
Mog‘or – turli xil zamburug‘lar tomonidan hosil qilinadigan mikroorganizmlar bo‘lib, ular
havoda spora ko‘rinishida tarqaladi va nafas olish yo‘llari orqali organizmga kirib allergik
reaksiyalarni chaqirishi mumkin. Mog‘or sporalari ayniqsa nam va issiq muhitda ko‘payadi.
Mog‘or allergiyasining simptomlari:
Burunning bitishi va oqishi
Aks urish
Ko‘zlarning qichishishi va qizarishi
Yo‘tal va hansirash
Nafas olish qiyinlashishi
Bronxial astma kuchayishi
Mog‘or allergiyasining oldini olish choralari:
Xonalarni shamollatish – Xonada namlikni kamaytirish uchun ventilyatsiyani yaxshilash
kerak.
Havoni quritish moslamalaridan foydalanish – Havoning namligini 50% dan past darajada
ushlab turish mog‘or rivojlanishining oldini oladi.
Zamburug‘larga qarshi vositalar qo‘llash – Maxsus mog‘orga qarshi spreylardan
foydalanish kerak.
Nam joylarni tozalash – Oshxona, hammom va podvallarda mog‘or paydo bo‘lishining
oldini olish uchun doimiy ravishda tozalash kerak.
Kiyim-kechak va matolarni quritish – Nam joylarda kiyim-kechakni uzoq muddat
saqlamaslik tavsiya etiladi.
Hayvon tuklari va teri parchalar – Uy hayvonlarining tuklari, teri qoldiqlari va so‘lak zarralari
ham allergiya chaqiruvchi omillardan biridir. Hayvonlarning teri va tuklari nafas yo‘llariga
tushganda, immun tizimi ularni begona modda sifatida qabul qilib, allergik reaksiyani
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qo‘zg‘atadi. Ayniqsa, mushuklar va itlarning so‘lagi, siydik qoldiqlari ham kuchli allergen
hisoblanadi. Shuningdek, kemiruvchilar, otlar va parrandalar ham allergiya chaqirishi mumkin.
Hayvon tuklari va teri parchalari allergiyasini oldini olish choralari:
Uy hayvonlarini muntazam cho‘miltirish va ularning tuklarini parvarish qilish
Hayvonlarni uy ichida emas, balki ochiq joylarda saqlash
Xonalarni doimiy shamollatish va tozalash
Hayvonlar yotadigan joylarni gigiyenik holatda saqlash
Gulchang allergiyasi, ya’ni polinoz – o‘simliklarning changchalari (polen) bilan bog‘liq allergik
reaksiyalar bo‘lib, mavsumiy allergik rinit yoki “saman isitmasi” sifatida ham tanilgan. Bu
allergiya ayniqsa bahor va yoz oylarida keng tarqaladi, chunki o‘simliklar changchilari havoga
tarqaladi va nafas yo‘llari orqali inson organizmiga kiradi.
Polinozning asosiy sababchilari
1. Daraxt changchalari – Aprel va may oylarida ko‘p tarqaladi. Eng ko‘p allergiya chaqiruvchi
daraxtlar: terak, eman, qarag‘ay, yong‘oq va tol.
2. O‘t changchalari – Iyundan avgust oyigacha tarqaladi. Asosiy allergen o‘simliklar:
bug‘doyguldoshlar, timoty o‘ti, javdar.
3. Begona o‘t changchalari – Avgustdan sentyabr oyigacha eng yuqori darajada tarqaladi. Eng
ko‘p allergiya chaqiruvchilar: ambroziya, dala shuvoqi, qizilmiya.
Polinozning simptomlari:
Burun bitishi va oqishi
Aks urish
Ko‘zlarning qichishishi va yosh oqishi
Tomoq qichishishi
Nafas olishda qiyinchilik
Bronxial astma simptomlarining kuchayishi:
Polinozning oldini olish choralari
Gulchang mavsumida oynalarni yopiq saqlash – Uy ichiga changchalarning kirishini oldini
olish kerak.
Havo filtrlari va tozalagichlardan foydalanish – Changchilarni kamaytirish uchun maxsus
filtrli konditsionerlar yoki havo tozalagichlar ishlatish tavsiya etiladi.
Tashqarida kamroq vaqt o‘tkazish – Ayniqsa, shamolli va quruq kunlarda ko‘chada kamroq
bo‘lish lozim.
Kiyim-kechaklarni tez-tez yuvish – Ko‘chadan qaytganda kiyimlarni almashtirish va yuvish
changchalarning tarqalishini oldini oladi.
Dori vositalaridan foydalanish – Antigistaminlar va kortikosteroid burun spreylari shifokor
tavsiyasiga binoan qo‘llanilishi mumkin.
Uy changida mavjud bo‘lgan bakteriyalar va viruslar ham allergik reaksiyalarni chaqiruvchi
muhim omillar hisoblanadi. Ular nafas yo‘llari orqali organizmga tushib, immun tizimining
haddan tashqari faollashishiga olib kelishi mumkin.
Uy changida turli xil bakteriyalar, jumladan, stafilokokk va streptokokklar bo‘lishi mumkin.
Ushbu mikroorganizmlar quyidagi yo‘llar bilan allergik reaksiyalarni keltirib chiqarishi mumkin:
Endotoksinlar chiqarilishi – Gram-manfiy bakteriyalar tomonidan ajraladigan endotoksinlar
nafas yo‘llarida yallig‘lanish jarayonlarini kuchaytirishi mumkin.
Mikrobial allergiya – Ba’zi odamlarning immun tizimi bakterial chiqindilarni allergen
sifatida qabul qilib, allergik reaktsiyalar rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Surunkali nafas yo‘llari infektsiyalari – Doimiy bakterial ifloslanish allergiyaning
davomiyligini uzaytirishi va astma xurujlarini qo‘zg‘atishi mumkin.
Ba’zi viruslar ham allergik kasalliklarni kuchaytiruvchi omil sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.
Ayniqsa, respirator viruslar allergiya va astma simptomlarini kuchaytirishi mumkin:
Gripp va shamollash viruslari – Organizm viruslarga qarshi kurashayotganda immun tizimi
ortiqcha faollashib, allergik reaktsiyalarni qo‘zg‘atishi mumkin.
Rinoviruslar – Ular nafas yo‘llarining shilliq qavatini shikastlab, allergenlarga nisbatan
sezgirlikni oshiradi.
Koronaviruslar – Ayrim holatlarda koronaviruslar ham nafas yo‘llarining yallig‘lanishiga
sabab bo‘lishi va allergik simptomlarni kuchaytirishi mumkin.
Viruslarni oldini olish choralari
Havoni muntazam tozalash – Havo filtrlari va nam tozalash usullari bakteriyalar va
viruslarni kamaytirishga yordam beradi.
Xonalarni ventilyatsiya qilish – Toza havo almashinuvi orqali mikroorganizmlarning
ko‘payishini oldini olish mumkin.
Immunitetni mustahkamlash – Vitaminlar va muvozanatli ovqatlanish immun tizimini
mustahkamlaydi va virusli infeksiyalarga qarshi kurashish qobiliyatini oshiradi.
Antiseptik vositalardan foydalanish – Yuzalarni muntazam tozalash bakteriya va
viruslarning uy muhitida ko‘payishini oldini oladi.
Oziq-ovqat allergenlari immun tizimi tomonidan tan olinib, g‘ayritabiiy javob qaytaradigan
moddalar hisoblanadi. Ular asosan oqsillar bo‘lib, organizmga og‘iz orqali tushib, ovqat hazm
qilish tizimida yoki qon orqali boshqa organlarga ta’sir etishi mumkin. Oziq-ovqat allergiyasi
turli yoshdagi insonlarda uchraydi, ammo ko‘proq bolalarda kuzatiladi.
Quyidagi mahsulotlar eng keng tarqalgan oziq-ovqat allergenlari hisoblanadi:
Sut – Bolalar orasida eng ko‘p uchraydigan allergen bo‘lib, kazein va betalaktoglobulin
oqsillari allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradi.
Tuxum – Asosan tuxum oqida joylashgan ovomukoid va ovalbumin oqsillari allergiyaga
sabab bo‘ladi.
Yeryong‘oq va yong‘oqlar – Yong‘oq allergiyasi ko‘pincha og‘ir kechadi va anafilaktik
shok chaqirishi mumkin.
Soya – Ko‘pincha chaqaloqlarda uchraydi, chunki u bolalar aralashmalari tarkibida bo‘lishi
mumkin.
Bug‘doy – Ichakda yallig‘lanish va teri toshmalarini keltirib chiqarishi mumkin.
Baliq va dengiz mahsulotlari – Oqsil tarkibi tufayli kuchli allergen sanaladi.
Oziq-ovqat allergiyasining simptomlari allergen bilan aloqa qilishdan bir necha daqiqa yoki soat
o‘tgach yuzaga kelishi mumkin:
Teri reaksiyalari – toshma, qichishish, eshakemi (urtikariya);
Ovqat hazm qilish tizimi simptomlari – ko‘ngil aynishi, qusish, ich ketishi;
Nafas olish yo‘llari simptomlari – burun bitishi, yo‘tal, hansirash;
Anafilaktik reaksiya – qattiq shish, nafas yetishmovchiligi, qon bosimining pasayishi va
hayot uchun xavfli holatlar.
Oziq-ovqat allergiyasini tashxislash va davolash:
Tashxis: Oziq-ovqat allergiyasini aniqlash uchun teri testi, qon testi (IgE miqdorini aniqlash)
va eliminatsiya dietasi qo‘llaniladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Davolash: Eng samarali usul – allergen oziq-ovqat mahsulotlaridan voz kechish.
Shuningdek, simptomlarni yengillashtirish uchun antihistamin dorilar va og‘ir hollarda adrenalin
in’ektsiyasi ishlatiladi.
Dorivor allergenlar organizm tomonidan begona modda sifatida qabul qilinib, immun tizimining
g‘ayritabiiy javobini keltirib chiqaradigan dori vositalari hisoblanadi. Ular turli xil mexanizmlar
orqali allergik reaksiyalarni yuzaga keltirishi mumkin.
Dorivor allergiyaning asosiy sabablari:
Penitsillin va boshqa beta-laktam antibiotiklar – eng keng tarqalgan dorivor allergenlar
bo‘lib, eshakemi, Kvinke shishi va anafilaktik shok chaqirishi mumkin.
Nonsteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar (NSAID) – aspirin va ibuprofen kabi dorilar
bronxospazm va eshakemi keltirib chiqarishi mumkin.
Sulfanilamidlar – teri toshmalari va jiddiy allergik reaksiyalarni qo‘zg‘atadi.
Anesteziklar va radiokontrast moddalar – operatsiya va tibbiy muolajalar paytida jiddiy
reaksiyalarni chaqirishi mumkin.
Vaksinalar va zardoblar – organizm tomonidan begona oqsillar sifatida qabul qilinib,
immun tizimining kuchli javobiga sabab bo‘lishi mumkin.
Dorivor allergik reaksiyalar dori qabul qilingandan keyin bir necha daqiqa yoki soatlar ichida
yuzaga kelishi mumkin:
Teri reaksiyalari – qichishish, toshma, eshakemi, Kvinke shishi;
Nafas olish yo‘llari simptomlari – burun bitishi, hansirash, astma xurujlari;
Ovqat hazm qilish tizimi simptomlari – ko‘ngil aynishi, ich ketishi;
Anafilaktik shok – qon bosimining keskin pasayishi, hushdan ketish, nafas olish
qiyinlashuvi.
Dorivor allergiyaning tashxislash va davolash usullari:
Tashxis: Anamnez yig‘ish, teri testlari, laborator tahlillar (IgE miqdorini aniqlash) va
provokatsion testlar yordamida aniqlanadi.
Davolash: Eng samarali usul – allergen dori vositasidan voz kechish. Simptomlarni
yengillashtirish uchun antihistaminlar, kortikosteroidlar, og‘ir hollarda esa adrenalin in’ektsiyasi
ishlatiladi.
Kontakt allergenlar teri bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqaga kirishganida allergik reaksiyani keltirib
chiqaradigan moddalar hisoblanadi. Ushbu allergenlar ko‘pincha kontakt dermatit shaklida
namoyon bo‘ladi.
Kontakt allergiyaning asosiy sabablari:
Metallar – Nikel, kobalt va xrom kabi metallar zargarlik buyumlari, tanga va kiyim
aksessuarlarida uchraydi.
Kosmetika va parfyumeriya mahsulotlari – Kremlar, bo‘yanish vositalari va shampunlar
tarkibidagi konservantlar va parfyumeriya moddalaridan kelib chiqadi.
O‘simliklar – Ivy, eman va boshqa o‘simliklarning kontakt qilishi allergik dermatit
chaqirishi mumkin.
Lateks – Tibbiy qo‘lqoplar, ballonlar va boshqa mahsulotlardan kelib chiqadigan allergiya
manbai.
Kimyoviy moddalari – Uy-ro‘zg‘or yuvish vositalari, bo‘yoqlar va elim tarkibidagi
moddalar.
Kontakt allergiyaning klinik belgilari:
Teri qizarishi va qichishish;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shish va pufakchalar paydo bo‘lishi;
Teri qurishi va yorilishi;
Kontakt joyida yallig‘lanish va og‘riq.
Kontakt allergiyaning tashxislash va davolash usullari:
Tashxis: Teri patch-testlari orqali allergen aniqlanadi.
Davolash: Kontakt allergeni bilan aloqani to‘xtatish, antihistaminlar va kortikosteroid
malhamlardan foydalanish.
Hasharot chaqishidan kelib chiqadigan allergik reaksiyalar organizmning chaqadigan yoki
tishlaydigan hasharotlarning zahari yoki so‘lagi bilan aloqaga kirishishi natijasida yuzaga keladi.
Bu reaksiyalar yengil qizarishdan tortib, hayot uchun xavfli bo‘lgan anafilaktik shokkacha
borishi mumkin.
Asosiy allergen hasharotlar:
Asalarilar va ari zaharlari – eng kuchli allergenlardan biri bo‘lib, terida shish, qizarish,
qichishish va og‘riq chaqiradi.
Chumolilar – ba’zi chumolilar (masalan, olovli chumolilar) chaqqan joyida kuchli shish va
allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradi.
Chivinlar – ularning so‘lagi allergik dermatit, qizarish va shishishga sabab bo‘lishi mumkin.
Burgalar va bitlar – chaqqan joyda qizarish va qichishish chaqiradi, ba’zi odamlarda esa
keng tarqalgan allergik toshmalar paydo bo‘lishi mumkin.
Hasharot chaqishidan kelib chiqadigan allergik reaksiyalar turlari:
1. Lokal reaksiyalar – faqat chaqqan joyda qizarish, shish va qichishish kuzatiladi.
2. Sistemali reaksiyalar – butun organizm bo‘ylab tarqaladigan qichishish, nafas olish
qiyinlashuvi, bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi va umumiy zaiflik.
3. Anafilaktik shok – eng xavfli holat bo‘lib, yurak urishining tezlashishi, qon bosimining
tushishi, hushdan ketish va hatto o‘limga olib kelishi mumkin.
Hasharot chaqishidan kelib chiqadigan allergiyalarni oldini olish va davolash:
Oldini olish – Hasharotlardan himoyalanish uchun yopiq kiyim kiyish, maxsus vositalardan
foydalanish va ularning yashash joylaridan uzoqroq yurish.
Davolash:
o
Yengil allergik reaksiyalar uchun antihistaminlar va sovutuvchi kompresslar qo‘llaniladi.
o
Og‘ir holatlarda epinefrin (adrenalin) inyeksiyasi va tez tibbiy yordam zarur.
o
Allergiya testi o‘tkazilib, desensibilizatsiya terapiyasi qo‘llanilishi mumkin.
Anafilaktik reaksiyalar organizmning allergenga haddan tashqari kuchli immun javobi natijasida
rivojlanadi. Ushbu reaksiyalar hayot uchun xavfli bo‘lib, tezkor va jiddiy klinik belgilar bilan
namoyon bo‘ladi.
Anafilaktik Reaksiyalar Turlari:
1. Tizimli anafilaksiya – butun organizmga tarqalgan reaksiyalar bo‘lib, yurak-qon tomir va
nafas tizimiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
2. Lokal anafilaksiya – ma’lum bir to‘qima yoki organ bilan cheklangan reaksiyalar bo‘lib,
ko‘proq teri, ko‘z va oshqozon-ichak tizimida kuzatiladi.
Anafilaktik shok allergenning organizmga kirishi natijasida yuzaga keladigan eng og‘ir allergik
reaksiyalardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda quyidagi patofiziologik bosqichlar kuzatiladi:
Allergen bilan kontakt – organizm allergenni qayta qabul qilganda, mastotsit va bazofil
hujayralardan histamin va boshqa mediatorlar chiqariladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tomirlarning kengayishi – mediatorlar ta’sirida qon tomirlari kengayadi, bu esa qon
bosimining keskin pasayishiga olib keladi.
Suyuqlikning to‘qimalarga o‘tishi – tomirlarning o‘tkazuvchanligi oshishi natijasida
suyuqlik interstitsial to‘qimalarga o‘tadi, bu esa gipovolemiya va shok holatini keltirib chiqaradi.
Nafas olish yo‘llarining torayishi – bronxospazm, shilliq ajralishining ortishi va nafas
yo‘llarining shishishi natijasida nafas olish qiyinlashadi.
Anafilaktik shok belgilari:
Qon bosimining keskin pasayishi
Teri qizarishi va qichishish
Nafas olish qiyinlashishi
Yurak urishining tezlashishi
Bosh aylanishi va hushdan ketish
Anafilaktik shokni davolash choralari
Adrenalin inyeksiyasi – asosiy davolash usuli bo‘lib, yurak-qon tomir va nafas tizimini
normallashtirishga yordam beradi.
Antihistaminlar – gistamin retseptorlarini bloklash orqali simptomlarni kamaytiradi.
Glyukokortikoidlar – yallig‘lanish va immun javobni bostirishga yordam beradi.
Oksigenoterapiya va suyuqlik kiritish – nafas olishni yaxshilash va qon aylanishini tiklash
uchun qo‘llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abbas A.K., Lichtman A.H.
Cellular and Molecular Immunology
. – Elsevier, 2020.
2. Kay A.B.
Allergy and Allergic Diseases
. – Wiley-Blackwell, 2009.
3. Pawankar R., Holgate S.T., Lockey R.F.
Allergic Diseases and Asthma: A Major Global
Health Concern
. – World Allergy Organization Journal, 2011.
4. Johansson S.G.O., Bieber T., Dahl R.
Revised Nomenclature for Allergy
. – Journal of
Allergy and Clinical Immunology, 2004.
5. Sampson H.A.
Food Allergy: Epidemiology, Pathogenesis, Diagnosis, and Treatment
. –
Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2014.
6. Ring J., Akdis C.A., Behrendt H.
Histamine and Histamine Receptors in Allergic Disease
. –
The Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2017.
7. Adkinson N.F., Bochner B.S., Busse W.W.
Middleton's Allergy: Principles and Practice
. –
Elsevier, 2019.
8. Holgate S.T., Church M.K., Broide D.H.
Allergy, Asthma and Clinical Immunology
. –
Springer, 2013.
9. Sicherer S.H., Sampson H.A.
Food Allergy: A Complete Guide for Eating When Your Life
Depends on It
. – Johns Hopkins University Press, 2018.
10. Cohn L., Elias J.A., Chupp G.L.
Asthma: Mechanisms and Pathophysiology
. – Annual
Review of Immunology, 2020.
