JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sharobiddinov Rozimuhammad
Kokand universiteti Andijon filiali
Stomatologiya yo'nalishi 1-kurs talabasi
sharobiddinov0204@gmail.com
KARES KELIB CHIQLISH SABABLARI VA KASALLIK KELIB CHIQISHINI
OLDINI OLISH
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy stomatologiyada eng ko‘p uchraydigan tish kasalliklaridan
biri — kares (karies) haqida batafsil ma’lumot berilgan. Karesning yuzaga kelishiga olib
keladigan asosiy omillar, jumladan og‘iz bo‘shlig‘idagi bakteriyalar faolligi, noto‘g‘ri
ovqatlanish, shakar va kraxmalli mahsulotlarni ortiqcha iste’mol qilish, shuningdek, og‘iz
gigiyenasiga rioya qilmaslik holatlari keng tahlil etilgan. Maqolada shuningdek irsiy omillar,
so‘lak miqdorining kamayishi va tish emalining zaiflashishi kabi ichki sabablarga ham alohida
e’tibor qaratilgan.
Kares kasalligini erta bosqichda aniqlash va samarali davolash, shuningdek, kasallikning oldini
olish choralari keng yoritilgan. Muallif to‘g‘ri tish parvarishi, muntazam stomatologik ko‘riklar,
fluorli tish pastalaridan foydalanish, shakar iste’molini cheklash va sog‘lom ovqatlanish kabi
profilaktik tadbirlarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Maqola tibbiy soha xodimlari, tibbiyot
yo‘nalishidagi talaba va o‘quvchilar, shuningdek, keng ommani xabardor qilish maqsadida
yozilgan bo‘lib, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda foydali manba bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar:
kares, karies, tish emali, og‘iz gigiyenasi, tish kasalliklari, stomatologiya,
bakteriyalar, profilaktika, shirinliklar, parvarish, tish yuvish, irsiy omillar, so‘lak, tish
pastasi,og‘iz bo‘shlig‘i, yallig‘lanish, sog‘lom ovqatlanish, stomatologik ko‘rik, tibbiy maslahat
Kares (karies dentis) — bu tish to‘qimalarining, asosan tish emali va dentinning parchalanishi
bilan xarakterlanuvchi surunkali kasallik bo‘lib, ko‘p hollarda yallig‘lanishsiz kechadi. U
bakteriyalar faoliyati, ovqat tarkibi, organizmning umumiy holati va gigiyenik sharoitlar bilan
bog‘liq murakkab etiologik omillar ta’sirida rivojlanadi (Abdullayev T.S., 2018).
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, har yili millionlab odamlar karesga
uchraydi va bu kasallik ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda ham keng tarqalgan. Ayniqsa, bolalar
va o‘smirlar orasida tish kariyesining tarqalishi yuqori (WHO, 2020).
Karesning patogenezi
Karesning rivojlanishi asosan tish yuzasida to‘plangan mikrob plyonka (plak) ichida yuzaga
keladigan biologik jarayonlarga bog‘liq. Ushbu jarayon quyidagi ketma-ketlikda yuz beradi:
1. Mikrob plyonkaning hosil bo‘lishi – og‘iz bo‘shlig‘idagi bakteriyalar, ayniqsa Streptococcus
mutans va Lactobacillus acidophilus, tish yuzasiga yopishib, shakarlarni parchalab kislotalar
hosil qiladi (Fejerskov et al., 2009).
2. Demineralizatsiya – bakteriyalar ajratgan kislotalar tish emalidan kaltsiy va fosfat ionlarini
eritib chiqaradi, natijada tish yuzasida oqish dog‘lar paydo bo‘ladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. Karies chuqurlashuvi – agar jarayon to‘xtatilmasa, tish emali yorilib, dentin qatlamiga o‘tadi.
Bu bosqichda bemorda og‘riq, sezuvchanlik, yallig‘lanish belgilari paydo bo‘ladi.
Karesga olib keluvchi asosiy omillar
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, karesning kelib chiqishida quyidagi omillar yetakchi rol o‘ynaydi:
• Parhez va ovqatlanish odatlari – shakarli mahsulotlarni tez-tez iste’mol qilish kares xavfini
oshiradi (Sheiham, 2001).
• So‘lak ajralishining pasayishi – so‘lakning kislotani neytrallash va minerallashdagi roli katta.
Uning miqdori kamayganda, tish emali zaiflashadi (Ten Cate, 2013).
• Shaxsiy gigiyena – tishlarni noto‘g‘ri yoki kam tozalash mikroblarning ko‘payishiga olib keladi.
• Irsiyat – ba’zi insonlarda emalning tuzilishi yoki shakli nasliy omillar bilan bog‘liq holda zaif
bo‘lishi mumkin.
Karesning oldini olish
Karesni erta aniqlash va profilaktika usullari juda muhim. Asosiy chora-tadbirlar quyidagilardan
iborat:
• Tishlarni kuniga kamida ikki marta to‘g‘ri tozalash;
• Har 6 oyda stomatologik ko‘rikdan o‘tish;
• Fluorli tish pastalaridan foydalanish;
• Shakar iste’molini cheklash va sog‘lom ovqatlanish;
• Tishlar orasini tozalovchi iplar (floss) yoki og‘iz chayqovchi vositalardan foydalanish.
Xulosa
Kares — bu zamonaviy tibbiyotda eng keng tarqalgan, ammo oldini olish mumkin bo‘lgan tish
kasalliklaridan biridir. Tish to‘qimalarining yemirilishiga olib keluvchi bu kasallik, asosan, og‘iz
bo‘shlig‘idagi bakteriyalar, noto‘g‘ri ovqatlanish, gigiyena yetishmovchiligi va boshqa bir qator
tashqi va ichki omillar ta’sirida rivojlanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kares faqatgina
tishning estetik ko‘rinishiga emas, balki insonning umumiy sog‘lig‘iga ham jiddiy salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, vaqtida davolanmagan kares kasalligi pulpit, periodontit kabi og‘riqli va
xavfli holatlarga, hatto tish yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin.
Tish kasalliklarining, xususan karesning oldini olishda eng muhim omil — bu profilaktika
hisoblanadi. Profilaktik tadbirlar ichida muntazam va to‘g‘ri tish parvarishi, shakar va
shirinliklarga boy oziq-ovqat iste’molini cheklash, fluorli tish pastalaridan foydalanish,
shuningdek, yarim yilda bir marta stomatologik ko‘rikdan o‘tish alohida ahamiyatga ega.
Aholining barcha qatlamlari, ayniqsa bolalar va o‘smirlar orasida tish gigiyenasi madaniyatini
oshirish, ushbu kasallikning keng tarqalishini kamaytirishga xizmat qiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shuni unutmaslik kerakki, tish sog‘lig‘i inson organizmining umumiy salomatligining ajralmas
qismidir. Og‘iz bo‘shlig‘idagi infeksiyalar yurak, buyrak, jigar kabi muhim a’zolarga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun tish kasalliklariga oddiy muammo sifatida emas, balki
butun sog‘liqni saqlash tizimining muhim jihatlaridan biri sifatida qarash zarur.
Xulosa qilib aytganda, kares kasalligini erta aniqlash, kasallikning sabablari to‘g‘risida yetarli
bilimga ega bo‘lish va kundalik hayotda gigiyena qoidalariga amal qilish orqali tishlarni sog‘lom
saqlash, bemorning hayot sifatini sezilarli darajada oshirishga yordam beradi. Har bir inson o‘z
sog‘lig‘i uchun mas’uldir va bu yo‘ldagi eng birinchi qadam — o‘z tishlariga befarq
bo‘lmaslikdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev T.S. Stomatologiya asoslari. Toshkent: Tibbiyot, 2018.
2. Fejerskov, O., Kidd, E. A. M. Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management.
Wiley-Blackwell, 2009.
3. Sheiham, A. (2001). Diet and dental caries: the pivotal role of free sugars reemphasized. J
Dent Res, 80(5), 381–384.
4. Ten Cate, J. M. (2013). Contemporary perspective on the use of fluoride products in caries
prevention. Br Dent J, 214(4), 161–167.
5. World Health Organization (WHO). Oral Health Factsheet. 2020. www.who.int
