JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Umarov Mahmudjon Jakbarovich,
Chirchiq OTQMBYU qurollanish va otish kafedrasi
katta o‘qituvchisi, dotsent, podpolkovnik.
XORIJIY DAVLATLAR ARMIYASI JANGOVAR QUROL ASLAHALARINING
RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
Annotatsiya
: Ushbu maqolada chet el armiyasi qurollanishida mavjud bo‘lgan o‘q otar
qurollarning namunalari, tuzilish, imkoniyatlari va takti-texnik tavsifi haqida ma’lumotlar bayon
etilgan. Shuningdek o‘q otar qurollarning sinflanishi to‘rlari va mo‘ljallanishi bo‘yicha umumiy
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
xizmat quroli, individual, to‘pponcha, avtomat, pulemet, kollimator, talofat
etkazish, zirxlangan, patron, kalibr.
O‘q-otar qurollarning sinflanishi
Qo‘llanilishi bo‘yicha o‘q-otar qurollar 3 ta turga bo‘linadi:
1. Jangovar qurollar – jangda dushmanning jonli kuchini va texnikasini yo‘q qilish uchun
mo‘ljallangan.
2. Xizmat quroli – davlat idoralarida xizmat vazifasini bajarish uchun mo‘ljalllangan.
3. Fuqarolar quroli – o‘z-o‘zini muhofaza qilish uchun va ov qurollari.
O‘q- otar qurollar :
Shaxsiy -
pistolet, revolverlar;
Individual
-magazinli, o‘zi o‘qlanuvchi avtomat miltiqlar, karabinlar, pistolet-pulemyotlar,
avtomatlar, merganlik miltiqlari;
Guruh qurollari
-stanokli pulemyotlar, qo‘l pulemyotlari, katta kalibrli pulemyotlar;
Maxsus qurollar –
aviatsiya pulemyotlari, tank pulemyotlari, zenit pulemyot qurilmalari va
boshqalar.
To‘pponcha (pistolet)
– chex tilidan olingan bo‘lib “qamish surnay” manosini anglatadi.
Dastlabki plitali to‘pponchalar Evropa va Osiyoda XVI-XVII asrlarda yuzaga kelgan.
XIX asrning 50 yillariga kelib ancha takomillashgan burama stvolli revolverlar qo‘llana
boshlangan.
Avtomat
(yunoncha so‘z bo‘lib) o‘zi harakatlanuvchi (kishining ishtirokisiz o‘zi bajaradigan
qurilma) degan ma’noni anglatadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Avtomat quroli
o‘q (snaryad) otilganda hosil bo‘lgan porox gazining energiyasi bilan o‘z –
o‘zidan o‘qlanib otilgani uchun shunday aytiladi. Avtomat quroli XIX asrning 2 yarimida paydo
bo‘lgan.
Mergan miltig‘i
- mergannning o‘q otish quroli degan ma’noni anglatadi. Dastlabki merganlik
miltig‘i XII asrlarda arablar tomonidan ishlab chiqarilgan. 1891 yil rus qurolsozi S.I.Mosin
yaratgan miltiq namunasi birinchi jahon urushi va Rossiyada fuqarolar urushi davrida keng
qo‘llanilgan.
Pulemet
– rus tilidan olingan bo‘lib “pulya – o‘q”, “metat-otish” degan ma’noni anglatadi.
Birinchi pulemetni Amerika ixtirochisi X.S.Maksim tomonidan 1883 yilda ixtiro qilingan.
Hozirda ko‘p mamlakatlarning qo‘shinlarida rus ixtirochilari V.A.Degtyarev va
M.T.Kalashnikov pulemetlaridan foydalanilmoqda.
Xorijiy davlatlar armiyalarining o‘q-otar qurol-aslahalarining rivojlanishi, rusumlar va
imkoniyatlari
Zamonaviy jangda hozirgi zamon askari o‘zining quroli bilan birga dushman tomonidan
qo‘llanilayotgan qurollarni ham bilishi, o‘rganishi lozim.
MP-444 “Bagira” to‘pponchasi
Rossiyaning “IJMASH” mexanik zavodida 2009 yilda ishlab
chiqarilgan.
YAngi yaratilgan MP-444 “Bagira” to‘pponchasi hujum va mudofaa mobaynida dushmanning
tirik kuchlarini qisqa masofalardan turib yo‘q qilish uchun mo‘ljallangan. To‘pponchadan
220metrga bo‘lgan masofadan o‘t ochish samarali hisoblanadi. O‘qning zarar etkazish kuchi
500m gacha saqlanib qoladi. To‘pponchadan yakka tartibda o‘t
ochiladi. To‘pponchaning o‘qsizlantirilgan holda og‘irligi 0,76 kg,
magazin sig‘imi -16 dona o‘q, stvol uzunligi -101 mm, umumiy
uzunligi -186 mm.
Glosk-17 to‘pponchasi 2006 yilda Avstriyada ishlab chiqarilgan.
Glosk-17 to‘pponchasining 4 chi rusumi hujum va mudofaa mobaynida dushmanni qisqa
masofalardan turib yo‘q qilish uchun mo‘ljallangan. To‘pponchadan 250 metrgacha o‘t ochish
samarali hisoblanadi. O‘qning zarar etkazish kuchi 450 metrgacha saqlanib qoladi. To‘pponcha
yakka
va avtomatik tartibda o‘t ochadi. To‘pponchaning o‘qsizlantirilgan
holda og‘irligi 0,78 kg, magazin sig‘imi
17 dona o‘q, stvol uzunligi -170 mm.
FNP-45 to‘pponchasi 2008 yilda Belgiyaning
«FN Hersta» kompaniyasida ishlab chiqarilgan.FNP-45 to‘ppochasi
Parijdagi «VIPARIS Nord Villepinte Parc» ko‘rgazmasida yuqori
o‘ringa ega bo‘lgan. FNP-45 to‘pponchasi qisqa masofadan turib
dushmanning tirik kuchiga talofat etkazish uchun mo‘ljallangan.
To‘pponchadan 250 metrgacha o‘t ochish samarali hisoblanadi.
To‘pponcha kalibri 11,43 mm, magazin sig‘imi 16 donao‘q, stvol uzunligi
150 mm, to‘pponcha kirish qismida ovoz pasaytirish uchun moslama mavjud. To‘pponchaning
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
chap yuzasida kollimator mo‘ljallagich moslamasi o‘rnatish uchun burama mavjud.
To‘pponchaning o‘qsizlantirilgan holda og‘irligi 0,95 kg.
CZ-75 to‘pponchasi 2007 yilda Fransiyada ishlab chiqarilgan.
Ushbu to‘pponchaning yangi modeli polimer ramkali bo‘lib,
magazin va zatvori bilan farqqiladi. To‘pponcha 9x19 mm
patronostida ishlab chiqarilgan. To‘pponcha dushmanning jonli
kuchini qisqa masofadan turib yo‘q qilish uchun, hamda o‘zini
himoya qilish uchun mo‘ljallangan. Kalibri 9 mm, magazinlar
sig‘imi 16 dona o‘q, stvol uzunligi 95 mm, otish uzoqligi 75 metr,
to‘pponchaning o‘qsizlantirilgan holda og‘irligi 0,77 kg.
Robinson Armament XCR avtomati
2004-yilda Amerika Qo‘shma Shtatlarida ishlab
chiqarilgan.
5,56 mmli Robinson Armament XCR avtomati guruh qurol-aslahalari tarkibiga kiradi va
dushmanning tirik kuchini, hamda o‘t ochish vositalarini
yakson qilish uchun mo‘ljallangan. Avtomat AQSH
maxsus bo‘linmalari uchun ishlab chiqilgan. Kalibri 5,56
mm, qurolning umumiy uzunligi 959 mm, stvol uzunligi
406 mm, qurolning o‘qsiz og‘irligi 3400 gr, otish tezligi
bir daqiqada 550-600 dona, otish uzoqligi 500 m, o‘qning
boshlang‘ich tezligi 650 m/s, magazin sig‘imi 30 dona.
SP-3 VIXR avtomati Rossiyada 2002 yilda ishlab chiqarilgan.
SP-3 VIXR avtomati dushmanning tirik kuchlariga, hamda engil zirxlangan texnikalariga talofat
etkazish uchun mo‘ljallangan.
SP-3 VIXR avtomati Rossiya maxsus bo‘linmalarida davlat
xavfsizligini ta’minlash uchun ishlab chiqarilgan. Kalibri 9
mm, qurolning umumiy uzunligi 610mm, stvol uzunligi 156
mm, qurolning o‘qsiz og‘irligi 2000 gr, otish tezligi 1
daqiqada
840 dona, otish uzoqligi 500 m, o‘qning boshlang‘ich tezligi
270 m/s, magazin sig‘imi 20 dona.
VSSK merganlar miltig‘i
VSSK merganlar miltig‘i 2003 yilda Rossiyada ishlab
chiqarilgan. 12,7 mmli katta kalibrli maxsus merganlar
miltig‘i (VSSK) kuchli qurol hisoblanib, dushmanning
engil zirxlangan nishonlariga va o‘t ochish vositalari bilan
kurashish uchun, hamda jonli kuchiga tovushsiz va olovsiz
talofat etkazish uchun mo‘ljallangan.
Kalibri 12,7 mm, qurolning umumiy uzunligi 795 mm, stvol uzunligi
310 mm,
qurolning o‘qsiz og‘irligi 5 kg, otish tezligi 1 daqiqada 45-50 dona, otish uzoqligi 800 m,
o‘qning boshlang‘ich tezligi 870 m/s, magazin sig‘imi
5 dona.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
DSR 50 katta kalibrli merganlar miltig‘i
DSR 50 katta kalibrli merganlik miltig‘i
2007 yilda Germaniyada ishlab chiqarilgan.
12,7 mmli katta kalibrli merganlik miltig‘i (DSR 50) kuchli qurol
hisoblanib, dushmanning zirxlanmagan texnikalariga va o‘tochish
vositalari bilan kurashish hamda jonli kuchiga tovushsiz va olovsiz
talofat etkazish uchun mo‘ljallangan.
Kalibri 12,7 mm, qurolning umumiy uzunligi 1350 mm, stvol uzunligi 800 mm, qurolning o‘qsiz
og‘irligi 10,3 kg, otish tezligi 1 daqiqada 30-35 dona, otish uzoqligi 1400 m, o‘qning
boshlang‘ich tezligi 730 m/s, magazin sig‘imi 3 dona.
“FN EVOLYS” uta engil pulemyoti (Belgiya)
Belgiyada jaxonda eng engil pulemyotlar oilasiga mansub bo‘lgan yangi
FN evolys markali pulemyoti taqdimoti o‘tkazildi. Pulemyot ikki turdagi patronlar, yaʼni
5,56×45 mm i 7,62×51 mmli NATO patronlari asosida yaratilgan bo‘lib, og‘irligi 5,5 kg va 6.2
kg ni tashkil etadi.
Taqqoslash uchun:
5,56 mm FN evolys markali pulemyoti
5,5kg.
7,62 mm FN evolys markali pulemyoti
6,6
kg.
“Negev” markali – Isroil qo‘l pulemyoti
7.4
kg.
"Pecheneg"markali
Rossiya
qo‘l
pulemyoti
11.5
kg.
.
MG3- 11,5markali Germaniya qo‘l
pulemyoti
8.2
kg.
M240 markali Amerika qo‘l pulemyoti
12.3
kg.
FN Herstal ishlab chiqaruvchi kompaniyasi bunday natijaga
3D-texnologiyasi va yangi polimer materialini qo‘llash hisobiga erishdilar. Pulemyotning o‘q-
dorilar qutisi alyumin eritmasidan tayyorlangan.
5,56 mmli FN Evolys
7,62 mmli FN Evolys
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
FN evolys – pulemyoti avtomatik tarzda ishlashi zatvorni erkin qaytishi energiyasidan
foydalanish tomoyiliga asoslangan bo‘lib o‘qdori ta’minoti lenta yordamida.
“NATO” patronlari asosidagi FN evolys Pulemyotning
TAKTIK-TEXNIK TAVSIFI
Pulemyotning uzunligi:
5,56 mm FN evolys markali
pulemyoti
950/850 mm
7,62 mm FN evolys markali
pulemyoti
1025/925
mm.
Patron lentalarining sig‘imi
5,56 mm FN evolys markali
pulemyoti
100 yoki 200
ta patron
7,62 mm FN evolys markali
pulemyoti
50 ta patron
Otish tezligi (tempi)
750
patron/minut
Samarali shikastlash etkazish
uzoqligi:
5.56x45 mm patron bilan
800 metr
7,62 x51mm patroni bilan
1000
metrgacha
Stvol uzunligi:
5,56 mm FN evolys markali
pulemyoti
355 mm
7,62 mm FN evolys markali
pulemyoti
406 mm
Pulemyot optik muljallash moslamasi va ovoz so‘ndirish moslamasi bilan ta’minlangan.
«Treking Poynt” merganlik miltig‘i
Bu bugungi kungacha yaratilgan eng kuchli qurollar safidan o‘rin egallaydi. Texnologik jihatdan,
ushbu qurol yangi avlod miltig‘iga aylandi. Narxi 22 ming AQSH dollarigacha etadi.
Miltiqda lazer tipidagi ko‘rish va elektron o‘zi hisoblash moslamasi mavjud bo‘lib, u nishonni
mustaqil ravishda kuzatib boradi va avtomatik ravishda nishonga tegish uchun eng mos vaqtni
tanlaydi. Elektron hisoblash moslamasi otish vaqtini, nishongacha bo‘lgan masofani, ishlashni
turli xil xususiyatlariga asoslanadi va shamolning kuchini hisobga oladi. Qurilma Wi-Fi asosida
ishlaydi, ya`ni video tasvirga olib, barcha ma`lumotlarni tuzatadi. Bu qurol yordamida hatto
telefon orqali qo‘ng‘iroq qilish ham mumkin bo‘ladi. Bunday qurol "yashirin otuvchilar" ning
asosiy orzusidir, bu uning niqoblanishining soddaligi bilan izohlanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
U imkon qadar aniq va kuchli o‘q otadi.
KORD pulemeti
Katta kalibrli KORD pulemeti 2000 yilda Rossiyada ishlab chiqarilgan 12,7 mmli kata kalibrli
KORD pulemeti avtomatik qurol hisoblanib, dushmanning engil zirxlangan texnikalariga va o‘t
ochish vositalari bilan kurashish, jonli kuchini va havodagi
nishonlarga talofat etkazish uchun mo‘ljallangan.
Kalibri 12,7, qurolning umumiy uzunligi 1980 mm, eni 450 mm,
balandligi 500 mm, stvol uzunligi 820 mm, qurolning lentalarsiz
og‘irligi 25 kg 500 gr, otish tezligi bir daqiqada 600 dona, otish
uzoqligi 2000 m, o‘qning boshlang‘ich tezligi 820-860 m/s,
lentalarning o‘q-dori sig‘imi 50 dona.
GD LW50 MG katta kalibrli pulemeti 2011 yilda AQSHda
ishlab chiqarilgan.
12,7 mmli GD LW50 MG kata kalibrli pulemeti
avtomatik qurol hisoblanib, dushmanning engil
zirxlangan texnikalariga va o‘t ochish vositalari bilan
kurashish, jonli kuchiga talofat etkazish uchun
mo‘ljallangan.
Kalibri 12,7, qurolning umumiy uzunligi 1562 mm, stvoluzunligi 780 mm, qurolning
lentalarsiz og‘irligi 18000 gr, otish tezligi 1 daqiqada 260 dona, otish uzoqligi 2000 m, o‘qning
boshlang‘ich tezligi 720-760 m/s, lentalarning o‘q-dorisig‘imi 30 dona.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, maqolada o‘q otar qurollar bo‘yicha umumiy ma’lumot va
chet el armiyasi qurollanishida mavjud bo‘lgan o‘qotar qurollarning rivojlanish yo‘nalishlari
bo‘yicha ma’lumotlar yoritib berilgan.
Qurolli Kuchlar safidagi har bir harbiy xizmatchi Xorijiy davlatlar amaliyoti bilan, jumladan
ularning qurollari bilan yaqindan tanish bo‘lishi yoki tasavvurga ega bo‘lishi lozim. Jangovar
vaziyatlarda uchraydigan har qanday qurol va ularning barcha elementlarini amalda qo‘llay
olishi,ularga xizmat ko‘rsata olishi lozim. Buning uchun harbiy xizmatchi bu qurollarning texnik
tavsiflari va ularning tuzilishi, ekspluatasiya qilish qoidalarini bilishi kerak bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Прибор для беззвучной стрелбы из 7,62 мм модернизированного автомата Калашникова
(АКМ).М.:Воениздат, 1961-75с.
2. Руководство по 5,45 мм автомата Калашникова.М.: Военное издателство, 1986-112с.
3. Техническое описание и инструксия по эксплуататсии 12,7мм НСВС. М.: Военное
издателство, 1986-49с.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
4. 12,7мм Снайперская винтовка ОСВ-96. Руководство по эксплуатации М.:«КБП»,1996-
49с
5. 9мм Снайперская винтовка ВСК-94. Руководство по эксплуататсии М.:«КБП»,1994-74с
6. Xurramov Ya. X., Nazimov R. N.O‘q-otar qurol-aslahalar. Vintovkalar va pulemetlar. O‘quv
qo‘llanma. Samarqand sh. SOHAQMBYU, 2014 y. – 109 b.
7. http://dziyodullaev@inbox/TV
9. http://campus.chamilo.org//index.php
11. http://WWW.vacademiya.com.
12. Otishtayyorgarligi. Tashkent: “Sharq”, 2004-375s.
