JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Samadova Madinabonu Qobilzoda
Romitan tuman 1-son politexnikumining
“Jismoniy tarbiya” fani o’qituvchisi
“YULDUZLI TUNLAR” ASARIDA SHEVAGA OID SO‘ZLAR TAHLILI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Pirimqul Qodirovning mashhur “Yulduzli tunlar” romanidagi
shevaga oid so‘zlar va ularning badiiy matndagi vazifalari tahlil qilinadi. Asarda xalq og‘zaki
nutqi, ayniqsa, Toshkent vohasiga xos sheva elementlari orqali tarixiy haqiqat va realizm
uyg‘unligi kuchaytirilgan. Muallifning til tanlovi, uslubi, va milliylikni ifodalovchi uslublar
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Pirimqul Qodirov, Yulduzli tunlar, sheva, dialektal birliklar, xalqona nutq, obraz,
tarixiy roman, o‘zbek tili.
Аннотатция:
В упомянутой статье были проанализированы знаменитый роман Пиримкул
Кадировнинга «Звездный Тунлар», слова шевага и учение об обязанностях бадия матндаги.
Асарда люди о'заки речь, то же самое, Тошкент вохасига хос шева элементы оркли
историческая правда и реализм пригодность снижены. Совместное использование танлови,
услуг и ва миллийликни ифодаловчи uslublar ko’rib chiqiladi.
Ключевые слова:
Пиримкул Кадыров, «Звездные ночи», диалект, диалектные единицы,
народная речь, образ, исторический роман, узбекский язык.
Annotatsion.
This article analyzes the dialect words in Pirimqul Kadirov's famous novel "Starry
Nights" and their functions in the literary text. The work enhances the harmony of historical truth
and realism through elements of folk speech, especially the dialect characteristic of the Tashkent
oasis. The author's choice of language, style, and methods of expressing nationality are examined.
Keywords:
Pirimqul Kadirov, Starry Nights, dialect, dialectal units, folk speech, image,
historical novel, Uzbek language.
Kirish
O‘zbek adabiyoti taraqqiyotida tarixiy romanlar alohida o‘ringa ega bo‘lib, ular nafaqat o‘tmish
voqealarini badiiy tarzda yoritadi, balki o‘sha davrga xos til, madaniyat, urf-odat va xalq
tafakkurini ham ifodalaydi. Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” romani bu borada o‘ziga xos
o‘ringa ega bo‘lib, unda XIX–XX asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy muhit tasvirlanadi. Asarda
o‘sha davr xalqining hayoti, ruhiyati, til madaniyati, xususan shevaga oid so‘zlar orqali hayotiy
tarzda yoritilgan.
Shevaga oid so‘zlar – xalq tilining badiiy aksidir
Adabiy asarlarda shevaga oid so‘zlarning ishlatilishi tasvirni yanada jonli, tabiiy va xalqona
qiladi. Ayniqsa, tarixiy romanlarda bu uslub haqiqatga yaqinlik, ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi
farqni til orqali ko‘rsatish, qahramonlarning qaysi hudud vakili ekanligini aniqlash uchun katta
ahamiyatga ega.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
“Yulduzli tunlar” romanida muallif Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysiga xos sheva
elementlaridan mohirlik bilan foydalanadi. Ushbu uslub asarga hayotiylik baxsh etadi. Quyida
asarda uchraydigan ba’zi shevaga oid so‘zlar va ularning badiiy vazifasi ko‘rib chiqiladi:
Asarda ishlatilgan ayrim shevaga oid so‘zlar:
Shevaga
oid
so‘z/ibora
Adabiy
shakli
Ma’nosi / vazifasi
Qahramon / kontekst
G‘ishtin
G‘ishtdan
Materialni bildiradi, xalqona
ifoda
Uy-joy tasviri
Chapani
Palto / ust
kiyimi
Sovuqdan saqlovchi ust kiyim
Qishki holatlarda
G‘ov
To‘siq
To‘siq, devor atrofidagi yer
Tabiiy muhit tasviri
Boyvachcha
Boy bola
Kamtarinlikni bildiruvchi atama Ijtimoiy
tafovut
ko‘rsatkichi
Tag‘in
Yana
Tez-tez ishlatiladigan xalqona
so‘z
Dialoglarda
Kallakesar
Qattiqqo‘l
odam
Salbiy xarakter tasviri
Qarama-qarshi
obrazlarda
Til vositasi sifatida sheva: obraz yaratish vositasi
Muallif shevaga oid so‘zlardan faqat bezak uchun emas, balki obrazlarni yanada jonlantirishda
foydalanadi. Qahramonlarning tili orqali ularning ijtimoiy kelib chiqishi, madaniy darajasi,
yashayotgan muhitiga mos xarakterlari ochiladi.
Misol uchun:
Qadimgi Toshkent vakillari
, jumladan, Eski shahar aholisi ko‘proq xalqona, yumshoq
talaffuzli sheva bilan gapiradi.
Qoraxoniy saroyi vakillari yoki ziyolilar
, aksincha, adabiy tilda yoki forscha-turkiy
aralash uslubda so‘zlashadi.
Bu orqali muallif davr qatlamlarini, ijtimoiy tabaqalanishni til orqali ko‘rsatadi.
Shevaga oid iboralar va xalqona til ohangi
Roman matnida ko‘plab xalqona iboralar va maqollar, o‘xshatishlar, urg‘ular mavjud. Bular
o‘zbek xalqining tafakkuri, so‘z boyligini aks ettiradi.
Misollar:
“Ko‘z tegmasin” – xalqona til ifodasi, duochilik.
“Yer yutgudek bo‘ldim” – xijolat bo‘lish holatini kuchli ifodalovchi frazeologizm.
“O‘lib qolay, desam ham...” – og‘ir holatni ifodalovchi xalqona exaggeratsiya.
Bunday iboralar qahramonlar hissiyotini ta’sirliroq yetkazadi, tilni badiiylash tiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sheva elementlarining tarixiy realizmga qo‘shgan hissasi
Pirimqul Qodirov shevaga oid so‘zlarni o‘rinsiz ishlatmagan. Har bir xalqona so‘z, ibora,
talaffuz o‘z joyida qo‘llanilgan. Buning natijasida:
Voqealarning tabiiyligi oshadi,
Qahramonlarning real hayotdagi muqobillari ko‘z oldimizda jonlanadi,
Asardagi davr manzaralari ishonarli tus oladi.
Bu jihatlar “Yulduzli tunlar” romanini shunchaki tarixiy asar emas, balki xalq ruhiyatining
badiiy tarixi sifatida ham qadrlanishiga sabab bo‘ladi.
Sheva – milliylikning ifodasi sifatida
Milliy adabiyotda til – asosiy unsurlardan biri. Shevaga oid so‘zlar bu milliylikni kuchaytiradi.
Qodirov bu jihatni chuqur anglab, xalq tilining eng nozik qatlamlariga murojaat qiladi. Bu orqali
u:
Milliy o‘zlikni asarga singdiradi,
O‘quvchiga o‘zligini, ildizini eslatadi,
Tarixiy g‘urur hissini uyg‘otadi.
Xulosa
“Yulduzli tunlar” asaridagi shevaga oid so‘zlar Pirimqul Qodirovning badiiy mahorati, til boyligi
va xalq ruhiyatini chuqur bilishini yaqqol namoyon etadi. Ushbu so‘zlar orqali asar jonli, hayotiy,
ta’sirchan va o‘ziga xos bo‘lib qoladi. Tilning bu qatlami, ya’ni shevalarning adabiyotga kirib
kelishi milliy adabiyotning rivojiga xizmat qiladi. Shevaga oid birliklar faqat til unsuri sifatida
emas, balki xalqning tarixi, urf-odatlari, hissiyoti va dunyoqarashini badiiy ifodalovchi kuchli
vosita sifatida xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qodiriy, A. (2019). Yulduzli tunlar. Toshkent: G'.G'ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti.
2. Jo‘raev, N. (2008). Shevalar leksikasi va ularning badiiy adabiyotdagi aks etishi. Toshkent:
Fan.
3. Ismatov, I. (2015). O‘zbek shevalari leksikologiyasi. Samarqand: SamDU nashriyoti.
4. Rahmatullayev, B. (2005). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi.
5. Normurodov, D. (2003). “Shevalarning adabiy tilga ta’siri”. // Filologiya masalalari, №3,
45–49-betlar.
6. Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS. Multidisciplinary
Journal of Science and Technology, 4(3), 836-843.
7. To’raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
ULARNI TA’LIMDA QO’LLASH ISTIQBOLLARI. Международный журнал научных
исследователей, 9(1), 190-193.
8. Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK ASOSLARINI
MAKTABLARDA O ‘RGATISH IMKONIYATLARI. The latest pedagogical and
psychological innovations in education, 1(2), 73-79.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
9. Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O
‘RNI VA AHAMIYATI. The latest pedagogical and psychological innovations in
education, 1(2), 52-58.
10. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA ULARDAN
HIMOYALANISH. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 72-75.
11. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). OPERATSION TIZIMLAR TAVSIFI. PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 88-91.
12. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO’LLANILISHI. PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 76-79.
13. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BUGUNGI
KUNDAGI O ‘RNI. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 92-95.
14. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI FANI O'QITISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNI
QO'LLASH. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 96-99.
15. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 3(1), 84-87.
